Det er noko fundamentalt galt når eit menneske kjem meir utsliten heim frå pasientreisa enn frå sjølve behandlinga når sjuke folk sit samanbrett i baksetet på ein pasienttaxi i time etter time, mens systemet feirar at det sparte nokre hundrelappar når eldre menneske kjem heim midt på natta når kreftpasientar blir sende på rundreise for at samkøyringa skal «gå opp» når folk gruar seg meir til transporten enn til sjukehuset Då har me bygd eit system som fungerer flott i eit regneark, men veldig dårleg for menneska som sit i bilen. Me har høyrt om kreftsjuke Elisabeth, som etter ei behandling blei sett igjen ute i snøen. Taxien kom aldri. Ho hamna som nummer 30 i telefonkø. Ho svima av ute – våt og forvirra. Me har òg høyrt om ALS-sjuke Frode, som sat i rullestol og venta i over tre timar på transport heim etter behandling. Han sa: Ein veit aldri om ein ventar sju minutt eller fire timar. Tenk litt på kva det gjer med menneske som allereie er på sitt svakaste. Tenk å vera ferdig med behandling – kroppen er tom, kvalmen kjem, biverknadene slår inn. Du frys og er uvel. Kanskje må du på toalettet heile tida. Alt du vil er koma heim – heim til ro og fred. Men systemet seier: Vent litt til. Dette skjer ikkje berre ein gong. Mange reiser slik kvar dag til behandling. Nokre må venta på samkøyring, fleire stopp og på transport som ikkje går før fleire timar seinare fordi ruta skal bli så billeg som mogleg. Nokre blir gløymde og sit igjen aleine etter behandling medan kroppen berre blir dårlegare og klokka går – det er ikkje kjekt. Og dersom dette er belastande i Vestfold, tenk då på korleis det er for dei som verkeleg bur i grisgrendte strøk. Landet vårt er ikkje bygd rundt Oslo og storbyane. Det bur folk langs kysten, i dalar, på øyar og i små bygder over heile landet. Også dei skal kunne bli sjuke utan å bli sende ut på ei reise som tappar dei for dei siste kreftene dei har igjen. Før spurde systemet: Korleis får me denne personen trygt fram? No verkar det som om systemet spør: Korleis får me denne turen billigast mogleg? Ingen blir mindre sjuke av å sitja seks timar ekstra i ein bil for å spara staten nokre hundrelappar. Framstegspartiet meiner pasientane må koma først. Då kan ikkje systemet berre handla om kva som er billigast på eit anbod. Det må handla om kva som er forsvarleg for mennesket som sit i bilen. Pasientreiser skal vera trygg transport til behandling, ikkje eit ekstra hinderløp for sjuke folk. Når kreftsjuke blir ståande ute i snøen, når ALS-pasientar ventar i timevis, og når eldre menneske sit gråtande fordi dei trur dei er gløymde, er ikkje systemet kostnadseffektivt.

Takk for interpellasjonen. Eg meiner faktisk at interpellanten blandar saman to ulike spor. Det eine er om dagens reglar er uklare, og det andre er om ein eigentleg ønskjer nye forbod. Det er faktisk ikkje det same, for det finst allereie reglar, som statsråden nettopp sa. Det finst òg grenser, og dersom nokon går over dei grensene, finst det reglar som kan brukast. FrP ønskjer ikkje nye forbod. Surrogati er etisk krevjande for veldig mange, og det har eg stor respekt for. Samtidig er eg glad for at Framstegspartiet har teke eit tydeleg standpunkt i akkurat saka om surrogati. Me har større tru på at nasjonale reguleringar i Noreg ville kunna sikra alle partar på ein best mogleg måte. Likevel er det ikkje det denne interpellasjonen handlar om, for om ein ønskjer forbod eller klare reglar, er ikkje det same. Uansett kva ein meiner om surrogati, blir barn fødde. Det er eit faktum. Då meiner eg at det ikkje er vår oppgåve å stå på brygga og peika finger mot båten som alt har lagt til. Då må me ta imot dei som kjem i land, og det er der det beste for barnet begynner. I dag møter mange familiar ei papirmølle som kan minna meir om ei hinderløype enn om hjelp. Det er registrering av foreldreskap, juridiske avklaringar, stebarnsadopsjon – prosessar som kan ta tid og skapa uvisse. Det burde ha vore mykje enklare. Det burde gå raskare, for ungar skal ikkje bli ståande fast i eit system som går sakte når livet deira går fort. Eg undrar meg òg over sporet interpellasjonen legg opp til, for mykje av rådgjevinga det blir vist til, skjer digitalt, og fleire av desse aktørane er etablerte i andre land. Korleis ein i praksis skal gjera det ulovleg å ha eit digitalt møte med eit selskap i Sverige, er for meg uklart. Dersom dagens reglar blir brotne, må dei handhevast. Dersom ein ønskjer nye forbod, må ein seia det. Det er noko heilt anna. Til slutt handlar dette om kva Stortinget vil vera. Skal me byggja fleire hinder, eller skal me rydda vekk nokre av dei? Eg meiner me bør rydda: mindre symbolpolitikk, klare reglar, raske avklaringar og det beste for barnet først. Det burde ikkje vera det mest kontroversielle me seier i denne salen, det burde vera det mest sjølvsagde. (Innlegg er under arbeid)

For Framstegspartiet handlar denne saka om noko veldig grunnleggjande: om valfridom, om ansvar og om staten sitt forhold til folks eigne livsval. Me meiner at vaksne, myndige menneske i utgangspunktet skal få bestemma over eige liv, så lenge det ikkje går ut over andre. Me er ikkje tilhengjarar av å avgrensa kvardagen til folk gjennom stadig fleire forbod, høgare avgifter og statleg peikefinger. Det gjeld også på tobakks- og nikotinfeltet. Eg er heilt sikker på at alle politiske parti har ein tobakks- og nikotinavhengig iblant seg. Målet i denne politikken er klart: færre som røykjer. Røyking er det som skadar mest, og det er der innsatsen må rettast, men då må politikken òg byggja på korleis folk faktisk kjem seg vekk frå røyken. For dei fleste skjer ikkje røykeslutt i eitt rykk, det skjer stegvis. Folk trappar ned, dei bytter bort det som skadar mest, mot noko som skadar mindre. Det er sånn folk faktisk gjer det, uavhengig av kva staten meiner, og av kva me bør gjera. Likevel har me i Noreg fått ein politikk som gjer desse stega veldig vanskelege. Tobakksfri snus er forbode. Nye nikotinprodukt blir stengde ute. Samstundes er det fullt lovleg å selja produkt med tobakk, altså dei som er mest skadelege. I praksis betyr det at ein må gjera eit produkt verre for helsa for å få det godkjent. Det er ikkje streng politikk, det er systemfeil. For Framstegspartiet handlar dette òg om valfridom – ikkje valfridom utan ansvar, men retten for vaksne som allereie er nikotinavhengige, til å velja eit mindre skadeleg alternativ enn sigaretten. Det handlar om valfridom ut av røykinga, ikkje valfridom inn i ho. Samtidig er me også veldig tydelege på å seia at barn og unge skal vernast strengt. Der er det brei einigheit, men det er fullt mogleg å ha eit sterkt ungdomsvern og samtidig gje vaksne røykjarar fleire lovlege og regulerte alternativ. Dette er ikkje anten eller. Når staten strammar inn så mykje at folk i praksis berre sit igjen med eitt lovleg val, er det grunn til å stilla spørsmål ved om politikken treffer. Når me forbyr meir enn resten av nabolanda, sluttar ikkje folk, dei finn berre andre vegar. Då får me meir grensehandel, dårlegare kontroll og mindre oversikt. Det er ikkje streng politikk, det er dårleg politikk. Difor fremjar Framstegspartiet eigne forslag i denne saka, og me vil erstatta forbod med regulering. Me vil gje fleire realistiske vegar bort frå røykinga, og me vil endra rammevilkåra og ikkje berre gjenta verkemiddel som kanskje allereie er prøvde ut utan å lukkast.

Eg har ikkje høyrt om 2010 tidlegare. Då reknar eg òg med at ein skal kopiera det som no er føreslått innført i England. Det er ny informasjon og faktisk veldig graverande med tanke på korleis politikken er i dag. Det er brei fagleg semje om at snus er mindre skadeleg enn å røykja sigarettar, og mange har gått frå røyk til snus. Mykje tyder på at dette har bidratt til at røykinga har gått ned i Noreg. Samtidig kan produkt med tobakk seljast, mens tobakksfrie alternativ blir stengde ute. I praksis betyr det at ein må gjera produkt meir skadelege for å få dei lovlege. Folk er ulike, og folk sluttar ulikt. Vil statsråden då vurdera om skadereduksjon, inkludert regulert tilgang til tobakksfri snus – utanom dei som blir selde på apoteket og i butikken, som du har snakka om – bør få ein tydelegare plass i norsk tobakkspolitikk enn i dag?

Det som skjer her, er etter mitt syn prinsipielt alvorleg, for regjeringa brukar ei høyring som grunnlag for å halda fast ved eit forbod sjølv om Stortinget har opna opp for at slike produkt kan tillatast. Eg høyrer du seier det er tillate, men det er eit legemiddel som blir selt på apotek og i butikkar. Eg har smakt det og synest det er heilt forferdeleg, men eg har lyst til å velja sjølv. Det er òg litt av poenget. Me ønskjer å innføra dette, slik at det er tilgjengeleg for alle saman. Kvifor vel regjeringa å la ein underliggjande etat avgjera dette i praksis, i staden for å leggja saka fram for Stortinget og la demokratiet avgjera?

Statsråden snakkar mykje om intensjonar og pengar, men eg saknar svar på det heilt grunnleggjande: Kva grunnlag har regjeringa for å vidareføra eit forbod når Stortinget har vedteke det motsette? Det er eigentleg spørsmålet. Stortinget vedtok i 2023 eit regelverk som legg til grunn at e-sigarettar med nikotin skal kunna seljast når tobakksdirektivet trer i kraft. Likevel seier Helsedirektoratet no at forbodet skal halda fram i påvente av ei høyring. Meiner statsråden at ei pågåande høyring gjev regjeringa grunnlag for å setja vedtaka til Stortinget til side?

Anne Grethe Hauan (FrP) [14:51:32] (ordførar for saka): Som saksordførar vil eg først takka helse- og omsorgskomiteen for eit godt og ryddig samarbeid i behandlinga av denne saka. Eg vil òg takka for dei mange innspela som har kome inn. Dei viser stort engasjement rundt eit tema som rører ved veldig mange. Saka me debatterer i dag, handlar om røyking og røykeslutt. Her er det brei einigheit i salen: Me vil ha færre som røyker. Røyking er skadeleg, og det er framleis den livsstilsfaktoren som fører til flest tapte leveår i Noreg. Mange ønskjer å slutta å røyka, men det er nok ikkje så enkelt. Folk sluttar på ulike måtar og i ulikt tempo. Her er det ikkje målet vi er usamde om, men om vegen dit. For oss i Framstegspartiet er det avgjerande at politikken tek utgangspunkt i korleis folk faktisk sluttar, ikkje berre i korleis ein ideelt sett ønskjer at dei skal slutta. Nokon brukar røykesluttprogram og legemiddel med oppfølging. Det er bra, og det skal vera ein del av verktøykassa. Samtidig veit me at mange ikkje kjem i mål på den måten. Andre går frå røyk til snus, og nokon går vidare til tobakksfrie alternativ. Poenget er ikkje at alle skal velja det same, poenget er at fleire må ha ein reell veg bort frå sigaretten. Forskinga skil tydeleg mellom det som skadar mest, og det som skadar mindre. Det er røyken og forbrenninga av tobakk som står for dei alvorlege helseskadane. Nikotin er ikkje risikofritt, men skadeprofilen er vesentleg annleis enn ved røyking. Det er denne forskjellen Framstegspartiet meiner politikken må ta på alvor, dersom målet faktisk er færre røykarar. Samtidig er det heilt grunnleggjande at barn og unge skal vernast mot nikotinbruk. Det er det brei einigheit om. Spørsmålet er altså ikkje om me skal verna unge, men korleis me kombinerer eit sterkt ungdomsvern med ein politikk som hjelper vaksne røykarar bort frå det mest skadelege produktet. Med dette som bakteppe meiner me det er på høg tid å stilla spørsmål ved om dagens regelverk treffer slik det er meint. Når produkt med tobakk er lovlege, mens tobakksfrie alternativ blir stengde ute, står regelverket for mange fram som vanskeleg å forstå. Det peikar på eit behov for å sjå nærare på samspelet mellom mål, verkemiddel og faktisk effekt. Målet må vera færre som røyker, betre folkehelse og fleire reelle vegar ut av røykinga. Det er desse perspektiva Framstegspartiet tek med seg inn i debatten, og eg ser fram til ordskiftet. Eg tek opp forslaga Framstegspartiet er med på.

Det finst familiar i dette landet som lever med konstant uro, som søv med telefonen på nattbordet fordi dei ikkje veit kva som skjer i morgon, som ser eit menneske dei er glade i, forsvinna litt meir kvar dag, mens systemet står og vurderer. Eg har snakka med dei familiane og dei pårørande. Dei seier det same: Me ropte om hjelp, me bad, me trygla, men det skjedde ingenting før det var for seint. Dette er ikkje enkelthistorier. Dette er eit mønster. Tilsette varslar. Politiet merkar presset. Kommunane strekkjer seg til det brest, og pasientane ramlar hardt. Kva gjer regjeringa? Dei skriv planar, dei viser til prosessar, og dei peikar på helseføretaka. Det er som å stå midt i ein brann og få tilsendt ein rapport om brannsikkerheit. Me veit kva som skjedde i 2017. Eit nytt krav blei innført: manglande samtykkekompetanse. Intensjonen var nok god. Resultatet har vore brutalt for veldig mange. Kva skjer når ein person er alvorleg psykisk sjuk, men framleis blir vurdert til å forstå nok til å seia nei. Jo, då står hjelpeapparatet der med hendene bundne og ser på at ein person blir sjukare. Det er ikkje verdig. Det er ikkje fridom. Det er systemsvikt. Så kjem hjelpa, men då kjem ho for seint – tyngre, hardare og med fleire tvangsvedtak, fleire innleggingar og fleire rundar i det eg kallar eit psykisk helsevern på rundgang. Eg blir oppriktig provosert når regjeringa lèt som om dette berre handlar om å følgja med og evaluera vidare. Folk der ute lever ikkje i ei evaluering. Dei lever i kvardagen, i frykta og i avmakta. Mens regjeringa ventar, skjer dette. Fleire pasientar går i svingdør mellom innlegging og utskriving. Fleire pårørande står åleine med ansvar dei aldri skulle hatt. Fleire alvorlege situasjonar får utvikla seg lenger enn dei burde. Samtidig har me bygd ned kapasiteten. Døgnplassar har forsvunne. Tilbod blir svekte. Lokale tenester blir vekk. Det er ein farleg kombinasjon. Det blir høgare terskel for å gripa inn og dårlegare kapasitet når ein først gjer det. Det er ikkje politikk, det er risikosport. Framstegspartiet seier at nok er nok. Me må tilbake til eit lovverk som gjer det mogleg å hjelpa når folk treng det, ikkje når det har gått for langt. Me må tora å gripa inn tidlegare når sjukdomen tek styring over livet til eit menneske. Me må ta i bruk all kompetanse som finst, også private fagmiljø, slik at kapasiteten faktisk står i stil med behovet.

Overgangsalderen rammar halvparten av befolkninga. Likevel har han altfor lenge vore behandla som noko uklart, privat og politisk ubehageleg. Resultatet er eit system som altfor ofte ser ein annan veg, akkurat når behovet for tryggleik, behandling og støtte er størst. Dette er ikkje ei særinteresse. Det er ikkje eit nisjetema. Det er kvardag, helse og arbeidsliv – midt i den fasen der folk ber mest ansvar, både på jobb og heime. Overgangsalderen er litt som å stå og venta på ei bølgje. Du veit han kjem, men du anar ikkje når han kjem eller kor hardt han slår, og du veit ikkje kor lenge han varer. Nokre opplever berre ei lett krusing. Andre blir slåtte over ende. Det einaste sikre er at ingen veit på førehand kva for ei bølgje dei får, og at dette ikkje er noko ein kan velja bort eller styra når han først rullar inn. Det som gjer dette til politikk, er at denne bølgja ofte kjem midt i livet, midt i arbeidslivet og midt i ansvaret. Samstundes er forventningane om å levera like høge som før. For Framstegspartiet handlar dette om helse, arbeid og rettferd. Kvinner i alderen 45–55 år er blant dei mest erfarne og kompetente me har. Når overgangsplager ikkje blir tekne på alvor, og behandling ikkje er tilgjengeleg i tide, ser me raskt konsekvensane: meir sjukefråvær, redusert arbeidsevne og i verste fall fråfall frå arbeidslivet. Dette er ikkje fordi viljen manglar. Det er fordi systemet ikkje stiller opp. Det finst dokumentert samanheng mellom overgangsplager, arbeidsevne og sjukefråvær, slik det òg går fram av saka til Stortinget. Likevel er altfor mange kvinner overlatne til seg sjølve, med lange ventetider, manglande tilbod og ei rekning dei må ta privat. Framstegspartiet er veldig tydelege i denne saka: Når behandling finst, fungerer og er fagleg grunngjeven, skal ho vera tilgjengeleg – uavhengig av lommebok. Det kan ikkje vera slik at kvinner må venta i månadsvis på hjelp eller betala behandlinga sjølve, mens helsa og arbeidsevna gradvis blir svekte. Blåreseptordninga er laga nettopp for situasjonar der medisinsk behandling kan redusera sjukefråvær og halda folk i arbeid. Difor meiner Framstegspartiet at hormonbehandling og relevant legemiddelbruk må inn i blåreseptordninga der det er fagleg rett, at privat kapasitet må takast i bruk når det offentlege ikkje strekk til, og at kvinnehelse må behandlast som det det faktisk er: ei investering i folk og i arbeidskraft. Heil til slutt vil eg seia at eg er veldig glad for at Arbeidarpartiet ser ut til å ha snudd, og at det kan sjå ut som det kan bli eit einstemmig vedtak.

Eg skal vera veldig kort. Eg har lyst til å seia at denne saka ikkje berre handlar om ein skule eller ei gruppe av studentar. Ho handlar om framtida, om beredskap og om kva slags samfunn me vil ha. Noreg er heilt avhengig av fly og helikopter, til ambulanseoppdrag, redningsteneste, beredskap og transport i heile landet. Då treng me pilotar som kjenner norske forhold, norsk luftrom, norsk topografi og norsk språk. Dette kjem ikkje av seg sjølv. Når studentar som allereie er i gang, ikkje får høve til å fullføra utdanninga si, svekkjer me vår eiga rekruttering. Me byggjer ikkje beredskap ved å stengja dørene for dei som har teke ansvar. Det minste me som storting kan gjera, er å sørgja for at systemet ikkje stoppar folk som faktisk prøver å fullføra. Heilt til slutt er det veldig viktig for meg å seia: Dette kostar ikkje staten pengar. Å seia nei er difor ikkje økonomi, men det er politikk.

Heime i Vestfold er det mange som følgjer med på denne saka akkurat no: foreldre, besteforeldre og ikkje minst unge folk som har satsa alt på ei utdanning dei trudde var trygg. Då Pilot Flight Academy gjekk konkurs, var det ikkje berre ein skule som stengde dørene. Det var rundt 170 studentar som fekk livet sitt sett på vent, med høg gjeld og utan moglegheit til å fullføra. For mange blei dette eit brutalt møte med eit system som ikkje var rigga for å ta vare på dei når noko gjekk gale. Dette er ikkje studentar som har teke lett på vala sine. Dette er folk som gjorde nettopp det samfunnet har bedt dei om: Dei valde utdanning, ansvar og eit krevjande framtidsyrke. Mange har flytta, teke opp store lån og sett både tid og krefter inn på eitt mål: å bli pilot. Pilotutdanninga er ikkje som andre studium. Ho er dyr, krev store forskotsbetalingar og gjev inga reell moglegheit til å bytta løp undervegs utan enorme kostnader. Det er som å ta førarkort for bil: Ein kan faktisk ikkje vera nesten ferdig – anten har du førarkort, eller så har du det ikkje. Ei uferdig pilotutdanning kan ein ikkje bruka til noko som helst anna i arbeidsmarknaden. Likevel er det akkurat der mange no står: med gjeld, men utan utdanning, med ansvar for lån, men utan moglegheit til å ta jobben dei «nesten» har utdanna seg til. Det er dette som gjer saka heilt spesiell. Framstegspartiet meiner difor at denne saka ikkje kan behandlast som ein vanleg konkurs. Når staten har godkjent utdanninga, opna for studiestøtte og gjort det mogleg å finansiera studiet gjennom Lånekassa, kan ikkje studentane stå heilt åleine når systemet sviktar. Då må me som lovgjevarar erkjenna at regelverket ikkje er godt nok, og at det treng justering.

Eg er veldig takknemleg for at statsråden har registrert at eg har vore aktiv i akkurat denne saka. Det skulle eigentleg ikkje vore nødvendig. I oktober starta veldig mange av oss som nye stortingsrepresentantar og har fått overveldande mange saker tildelt. Denne saka er vel den som kanskje har sett mest merke i oss, iallfall hos meg. Eg synest det er veldig flaut på vegner av min rolle som stortingsrepresentant å fordjupa meg i denne saka og sjå kor langt tilbake den har vore omtalt i denne salen og frå denne talarstolen. Det er noko djupt urettferdig i at dei som vart utsette for grove overgrep, framleis må leva med konsekvensane, mens staten framleis brukar tid. Dette handlar ikkje om gamle papir, det handlar om levde liv – om menneske som i årevis har vakna med angst, om menneske som ikkje klarar å stola på andre, om familiar som har sett livsgleda forsvinna. Det handlar om år med behandling, sjukmelding og kamp for å halda hovudet over vatnet. Og det handlar om venting. Dei venta då dei prøvde å varsla, dei venta då sakene vart lagde vekk, og dei venta mens nye pasientar vart utsette for det same. Og no ventar dei igjen – på staten. Det finst ei grense for kor lenge ein kan be menneske som er blitt øydelagde, om å vera tolmodige. Stortinget har gjort sitt. Det er vedteke at det skal koma ei ordning, og det er slått fast at dette krev eit særleg ansvar frå staten. Likevel står dei ramma framleis utan svar på det viktigaste: Når kjem oppreisinga faktisk? Eg var lukkeleg eit par sekund her i stad då eg følte at statsråden nesten gav lovnader om at det ville koma pengar i revidert budsjett, men som heilt ny på Stortinget er ikkje eg så veldig god til å lesa mellom linjene, slik enkelte har gjort, og difor er eg litt tilbake til det hakket eg var før statsråden svarte, der eg rett og slett må be statsråden om å vera meir presis, sånn at me éin gong for alle kan få landa denne saka og får sleppa å ha dette hengande over oss. Og «over oss» betyr ikkje berre for statsråden; det gjeld òg for oss som er på Stortinget. For dei som blei ramma, er ikkje dette politikk – det er livet deira. Eg håpar inderleg at statsråden ordnar dette før revidert budsjett.

Eg vil takka statsråden for svaret. Viss eg tolka det rett no, kan me slappa litt meir av, for statsråden lova at det vil koma noko i revidert nasjonalbudsjett. Då får eg håpa at offera i Varhaug-saka endeleg kan få lov til å prøva å gå vidare i livet. Uansett: Veldig mykje av det statsråden har sagt, vil då gjelda alle saker. Det eg har teke opp, gjeld Varhaug-saka. Problemet er at offera ikkje kan leva av forståing og prioritering på papiret. Eg har treft dei, og det går ikkje an å beskriva den lidinga som ligg i desse personane som faktisk har måtta venta i så lang tid for å få ei oppreisning. Det er difor ikkje godt nok å svara at dette må greiast ut. Me snakkar her om ei handfull menneske. Fleire av dei er no eldre, nokon er alvorleg sjuke, og nokon er suicidale. Me veit ikkje kor mange dei er. Det blei fanga opp at det var ca. 14 stykk tidlegare. Det er ein jobb som må gjerast. No gjeld det iallfall dei som har stått fram, og då er det faktisk viktig at me følgjer det opp og tek det opp som ei hastesak. Det er ikkje berre FrP som reagerer på dette. Kontrollkomiteen har peika på at regjeringa ikkje synest å ha ein klar framdriftsplan for å koma tilbake til Stortinget. Eigentleg vil eg avslutta no, for statsråden overraska med å koma med eit positivt svar, som eg skal ta med meg vidare i debatten. Så håpar me at me får ei god løysing på det så snart som mogleg.

Nokre saker legg seg som ei tung skugge over eit samfunn. Varhaug-saka er ei slik sak. Dette er ei historie som sit i kroppen, ei historie som luktar av frykt, svik og stillheit. Gjennom fleire tiår gjekk sårbare menneske til behandling hos ein psykolog dei trudde skulle hjelpa dei. I staden blei dei utsette for grove seksuelle overgrep. VG si gravejournalistikk har vist korleis psykologen manipulerte og utnytta pasientane sine over lang tid. I podkastserien Dukkemannen blir det skildra korleis han manipulerte og forgreip seg på sårbare pasientar over fleire tiår. Det er eit sterkt arbeid, og det fortener ros, for utan slik journalistikk kunne mykje framleis ha lege i mørket. Dette er ikkje berre historia om ein overgripar, det er historia om eit system som svikta. Pasientar varsla, saker blei kjende, og likevel fekk dette halda fram. I ettertid er det dokumentert at politiet ikkje gjekk breitt nok inn i saka, og at alvorlege varsel ikkje blei undersøkte på ein måte som kunne stoppa overgrepa tidlegare. Konsekvensane er knapt til å ta inn. Menneske har fortalt at livet deira tok ei heilt anna retning, at relasjonar rauk, at helsa braut saman. Nokre blei så øydelagde at dei ikkje såg nokon annan utveg enn å ta sitt eige liv. Det er realitetar me ikkje kan snakka oss vekk ifrå. I Stortinget blei det slått fast at dette er ei sak i ein klasse for seg, og at staten har eit særleg ansvar når pasientar i offentleg behandling blir utsette for slike overgrep. Det blei vedteke at offera skal få ei eiga erstatningsordning. Eit knapt fleirtal samla seg om at staten måtte ta ansvar, etter fleire tiår med svikt. Det var rett, det var nødvendig, men det var faktisk ikkje nok. For sjølv etter vedtaket opplever mange av dei ramma at ventetida held fram, at svara er uklare, at oppreisinga framleis ligg framfor dei. Bak juridiske formuleringar og utgreiingar finst det menneske, menneske som har levd med skam og smerte i tiår, menneske som trudde dei skulle få hjelp, men i staden blei brotne ned. Difor handlar oppfølginga av Varhaug-saka om meir enn lovteknikk. Ho handlar om rettferd, om verdigheit, om at staten faktisk står ved ansvaret sitt når systemet sviktar. For kva slags tryggleik kan me lova dei som i dag søkjer hjelp, dersom slike saker får bli liggjande utan oppgjer? Dette er ikkje berre ei historisk sak. Det er ein prøvestein på om staten evnar å rydda opp når det verkeleg gjeld. Difor er spørsmåla enkle: Når kjem erstatningsordninga på plass? Når kjem ei tydeleg statleg orsaking? Og kva vil regjeringa gjera for å sikra at ein slik systemsvikt aldri kan utvikla seg igjen? For sterke ord utan handling blir berre nye svik.

Takk for ein kort, men god debatt. Eg kan seia med ein gong at siste ord ikkje er sagt i denne saka, uansett utfallet av dagen i dag, for å seia det sånn. Eg vil avslutta med noko eg håpar me alle kan vera einige om, uansett kva standpunkt me har når det gjeld dei faglege spørsmåla: at menneske som lever med store smerter, fortener respekt, at dei fortener tryggleik, og at dei fortener ei helseteneste som faktisk er til å stola på. Når me får høyra om korleis kvardagen deira ser ut, korleis smerter pregar søvn, arbeid, familieliv og alt som er normalt for dei fleste av oss, trur eg ikkje dette handlar om ueinigheit. Det handlar om at me som ansvarlege folkevalde må sørgja for at systemet rundt dei er klart, trygt og forståeleg. Me veit at kunnskapen finst, og me kan få innhenta endå meir kunnskap. Me veit at andre land har gode erfaringar. Då må me hausta erfaringar derifrå. Me veit òg at når rammene er tydelege, skaper det tryggleik for både pasientar og fagfolk. Difor er det viktig at me tek signal frå pasientar, pårørande og fagpersonar på alvor. Dei ber ikkje om noko radikalt. Dei ber om at døra ikkje skal vera stengt før dei i det heile teke får banka på. Eg håpar at statsråden tek med seg dette vidare – ikkje fordi debatten krev det, men fordi menneska dette handlar om, treng det. Det er heilt vanlege menneske som berre ønskjer litt meir av det me andre tek for gjeve: lindring, kvile og ein kvardag som er til å leva med.

Takk for svaret frå statsråden. Eg følte det var litt informasjon om det som me allereie visste om på førehand. Eg blei litt overraska når statsråden eigentleg berre avfeiar og seier at me ikkje kan innføra fleire middel. Uansett vil eg bruka desse minutta til å løfta nokre punkt som er heilt avgjerande i denne diskusjonen, uavhengig av kva syn ein måtte ha på medisinsk cannabis. For det første: Det blir ofte sagt at ein manglar dokumentasjon. Det stemmer ikkje. Allereie i 2016 slo norske fagmiljø fast at ei gruppe pasientar kan ha nytte av cannabisbaserte legemiddel, og både WHO, FN og amerikanske helsemyndigheiter har anerkjent den terapeutiske verdien. Dette er altså ikkje eit område utan kunnskap, dette er eit område der Noreg ligg bak. Eg er einig i at me treng meir forsking, men me får ikkje ny kunnskap av å stoppa opp alt. Difor meiner eg at me treng ei nasjonal ordning med registerstudie, der pasientane blir følgde tett i samtid og under trygg medisinsk kontroll. Det er slik me byggjer opp det nasjonale kunnskapsgrunnlaget og står tryggare når nye val skal takast i framtida. For det andre: Det blir ofte sagt at fagmiljøa må løysa dette. Men fagmiljøa kan ikkje løysa noko før rammene er på plass. I dag manglar me nasjonale retningslinjer, ein samla strategi og eit regelverk som gjev lik praksis i heile landet. Dette kjem av politiske val, og då må det òg rettast opp politisk. For det tredje: Det blir vist til at me allereie har ei ordning. Men når talet på pasientar som får uregistrerte cannabisbaserte legemiddel har falle med 30 pst. sidan 2022, når pasientar må betala store summar sjølve eller mistar behandling som verkeleg hjelper dei, då er ikkje dette ei ordning som fungerer. Då er det eit system som sviktar dei som treng det mest. For det fjerde: Nokre fryktar sniklegalisering. Men erfaringane frå Danmark viser det motsette. Åtte år med regulert medisinsk bruk har verken gjeve meir rekreasjonsbruk eller lekkasje til den illegale marknaden. Det viser at dette kan gjerast trygt når systemet er riktig utforma. Og for det femte: tryggleik. Standardiserte cannabisbaserte legemiddel har ein kjend og handterbar biverknadsprofil. Me må vere ærlege: For svært mange pasientar er alternativet i dag opioid, benzodiazepin og Z-hypnotikum – legemiddel som kan gje avhengigheit, og som står bak mange utilsikta overdosedødsfall. At pasientar ikkje eingong får vurdera eit trygt alternativ, er vanskeleg å forsvara. Kjernen i dette er enkel: Me har pasientar med store smerter og udekte behov. Me har legemiddel som allereie er lovlege for to diagnosar. Dette handlar ikkje om cannabis, det handlar om menneske.

For en fantastisk nynorsk framføring av presidenten – veldig glad for det! I dag tek me opp ein viktig og samtidig krevjande situasjon for mange menneske i dette landet. Me snakkar om pasientar som lever med langvarige smerter – pasientar som har prøvd mykje, som ofte står på sterke medisinar, og som likevel ikkje får den hjelpa dei treng. Før me går vidare, er det veldig viktig for meg å seia heilt enkelt kva me eigentleg snakkar om. Det er standardiserte legemiddel. Me brukar omgrepet medisinsk cannabis, så det er ikkje rus me snakkar om, men legemiddel, laga på apotek og gjeve i form av dråper, kapslar eller spray. Dei blir brukte i helsevesenet allereie i dag, m.a. ved multippel sklerose og ved nokre sjeldne epilepsiformer. Dette er ikkje noko folk kjøper på gata. Dette er ikkje rekreasjonsbruk. Det er medisin, underlagt dei same krava som andre legemiddel. Likevel ser me at pasientar med andre alvorlege smerteplager i praksis ikkje får tilgang, sjølv når dei har dokumentert nytte. Mange må gjennom kompliserte unntaksordningar, dei må betala store summar sjølve, eller dei mister behandlinga fordi regelverket er utydeleg, og praksis varierer frå helseføretak til helseføretak. Denne situasjonen rammar menneske som ikkje ber om mykje. Dei ber om noko heilt grunnleggjande: å kunne sova ei natt utan intense smerter, å kunna jobba litt, å kunna delta i familien sin kvardag og å kunna kjenna at livet går framover, ikkje bakover. Når me samtidig veit at det store alternativet for mange av desse pasientane er opioidar – sterke legemiddel som kan gi alvorlege biverknader og avhengigheit – forstår ein frustrasjonen når dei opplever at døra til eit mogleg alternativ blir halden nesten heilt lukka. Samtidig ser me at utviklinga i andre land går i ei heilt anna retning. Danmark har i fleire år hatt ei forsøksordning, som dei no har valt å vidareføra nettopp for å samla kunnskap og erfaring. Store europeiske land som Tyskland og Storbritannia har etablert ordningar der legar kan vurdera slike legemiddel innanfor klare og trygge rammer. I Noreg er situasjonen framleis at berre to preparat er godkjente, og for resten av pasientane er tilgangen svært avgrensa. Det fører til at mange blir ståande i ei gråsone av uvisse, kostnader og manglande oppfølging. Nokre av dei som faktisk har nytte av behandlinga, opplever til og med å mista førarkortet – ikkje fordi dei er trafikkfarlege, men fordi regelverket ikkje heng med på utviklinga. Det er viktig å seia: Dette handlar ikkje om å endra narkotikapolitikken, det handlar ikkje om rus. Det handlar om helse, om funksjon, om kvardagen til menneske som slit med smerter me andre ikkje kan sjå, men som dei lever med kvar einaste dag. For mange av desse pasientane er det snakk om å få litt av livet tilbake. I ein debatt som lett kan bli teknisk og komplisert, er det nettopp dette me må hugsa – menneska det gjeld. Difor meiner eg at me må stilla dei grunnleggjande spørsmåla: Kvifor har Noreg ikkje i større grad valt å læra av land som alt har samla erfaring? Kvifor er det framleis så vanskeleg for legar å vurdera denne typen behandling når alt anna har svikta? Og korleis kan ein sikra at pasientar med store smerter ikkje blir ståande utan alternativ? Me politikarar skal ikkje bestemma kva medisin ein pasient skal ha. Det er legane som skal gjera den faglege vurderinga, men me har ansvar for at legane faktisk har eit handlingsrom, at regelverket er tydeleg, at praksis er lik, og at pasientar ikkje ramlar mellom fleire stolar. Dette handlar om å skapa tryggleik. Det handlar om eit helsevesen som møter pasientar med hjelp – ikkje hindringar – og det handlar om å sørgja for at menneske som lever med smerter, får ein reell sjanse til å få ein betre kvardag.

Psykisk helsevern i Noreg har ikkje først og fremst eit planproblem, det har eit kapasitetsproblem. Altfor mange pasientar møter stengde dører, altfor mange møter fulle avdelingar, og altfor mange står på venteliste så lenge at livet kan rakna før hjelpa kjem. Dette er realiteten. Likevel svarar regjeringa igjen og igjen med nye planar, nye strategiar og nye rundar med utgreiing. Framstegspartiet meiner dette er feil medisin. Me treng ikkje fleire dokument som gir inntrykk av handling. Me treng handling som gir behandling, og difor er Framstegspartiet tydeleg i denne saka. Me støttar forslag som kan gi meir hjelp i praksis, meir behandlingskapasitet, fleire døgnplassar, fleire langtidsplassar og sterkare døgnbasert behandling for menneske med rus og samansette psykiske lidingar. Når døgnplassar blir lagde ned, blir ikkje problema borte, dei blir berre flytta ut i kommunane, over på pårørande eller ut på gata. Nokre stader i landet får sentralisering av tilbod enda meir alvorlege konsekvensar. Når lokale DPS-tilbod blir lagde ned, kan pasientar i krise måtte reisa langt for å få hjelp. I distrikta kan det bety timar på vegen. Uroa rundt DPS Tynset, f.eks., viser kva dette handlar om i praksis. Då blir prinsippet om behandling nær der folk bur, svekt. Framstegspartiet meiner det på tide å snu utviklinga, og me vil ta i bruk all kapasitet som finst, også private og ideelle aktørar. Me vil styrkja samhandlinga mellom tenestene, og Framstegspartiet meiner det må vurderast å gjenopna eller vidareføra døgnbaserte tilbod som er lagde ned, når behovet openbert framleis er der. Det som derimot ikkje gir raskare hjelp, er fleire planar oppå planar. Forslag om nye handlingsplanar og nye forsøksprosjekt kan høyrast handlekraftig ut, men i praksis risikerer dei å bli ein politisk runddans der pasientane står igjen og ventar. Framstegspartiet seier det rett ut: Psykisk sjuke menneske treng ikkje fleire prosjekt, dei treng ei seng, ein fagperson og eit behandlingstilbod som faktisk finst. Difor seier FrP nei til forslag som vil gi fleire planar, men ikkje fleire plassar. Samtidig er det viktig å seia at FrP støttar eit styrkt og meir heilskapleg tilbod til pasientar med spiseforstyrringar. Det er bra at komiteen står samla om dette, men også her gjeld det same prinsippet: Ord hjelper lite dersom behandlingstilbodet ikkje er tilgjengeleg når sjukdomen er på sitt mest alvorlege. Framstegspartiet sitt bodskap er enkelt: mindre politisk pynt, meir reell prioritering, mindre venting, meir behandling – for psykisk helsevern skal ikkje vera eit løft på papiret, det skal vera hjelp i verkelegheita. Eg tar opp forslaga til Framstegspartiet.

Med respekt for alle som lever med ALS, og dei som har gjort det: ALS er ein nådelaus sjukdom. Han bryt ned kroppen litt etter litt. Musklane forsvinn, stemma blir svakare, og til slutt handlar det om å pusta. Samtidig er tankane og hovudet klart, og ein er fullt til stades og kjenner på at livet sakte forsvinn. Dessverre kan ikkje ALS kurerast i dag. Nokre få medisinar kan bremsa sjukdomen litt. For mange handlar behandling mest om lindring og støtte medan sjukdomen utviklar seg. Samtidig skjer det mykje i forskinga, heldigvis. Nye behandlingsspor blir prøvde ut internasjonalt. Nettopp derfor er det avgjerande at pasientar med livstruande sjukdom utan behandlingsalternativ får ein reell moglegheit til å prøva legemiddel i tidleg fase. For ein pasient med ALS er ikkje tid noko ein har overflod av. Ein har heller ikkje luksusen av å venta på meir dokumentasjon eller fleire rundar i systemet. Sjukdomen stoppar ikkje mens papira blir vurderte. Han går sin gang uansett kor mykje ein etterlyser kunnskap. Når alternativet er gradvis tap av funksjon og liv, kan ei behandling i tidleg fase vera det einaste håpet som finst. Då må systemet leggja til rette for at pasienten får prøva, og me må våga å vurdera risiko opp mot den situasjonen pasienten faktisk står i. Dersom eit legemiddel blir vurdert som trygt nok til å kunna brukast i ein større klinisk studie, meiner FrP det også må kunna vurderast for bruk – under tett medisinsk oppfølging – utanfor studien. For mange ALS-pasientar er deltaking i kliniske studiar ikkje realistisk. Helsetilstanden kan vera altfor dårleg, krava for strenge og avstandane for store. Då kan ikkje deltaking i studie bli einaste moglegheit til å prøva behandling. Når risikoen er kjend, pasienten samtykkjer og behandlande lege vurderer det som fagleg forsvarleg, må det finnast eit handlingsrom. Kvar søknad må vurderast konkret og individuelt. Dette handlar om å sikra ein reell tilgang til ei ordning som skal gje håp i ein situasjon der alternativet ofte er gradvis tap av helse og liv. Me kan ikkje lova ein kur i dag, men me kan leggja betre til rette for at pasientar får prøva behandling som kan gje tid, og som kan bidra til kunnskap som på sikt kan gje fleire ein sjanse. Når livet står på spel, må systemet vera på pasienten si side.

Det er mogleg det blir litt gjentaking av spørsmål frå førre talar, men når tilgangen til fedmebehandling varierer så mykje mellom kommunar og regionar, betyr det i praksis at pasientane er låste til det tilbodet som tilfeldigvis finst der dei bur. Mange opplever lange ventetider eller manglande oppfølging, sjølv om dei har ein kronisk sjukdom som krev behandling over tid. Samstundes veit me at private behandlingsmiljø fleire stader i landet har både kompetanse og kapasitet. Dei står klare til å ta imot pasientar, men blir ikkje brukte nok. Det er ikkje pasienten sin feil at det offentlege ikkje strekk til. Då må me opna dørene som faktisk står opne. Det handlar ikkje om ideologi, men om å gje folk behandling der kapasiteten finst, slik at folk ikkje blir ståande i kø når dei kunne vore i gang med behandling allereie. Vil statsråden opna for meir bruk av private behandlingsmiljø og større pasientval, slik at folk med fedme kan få behandling der kapasiteten faktisk finst, ikkje vera låste til eit offentleg tilbod som ikkje strekk til?

Takk for svaret. Altfor mange unge slit med psykisk helse i dag. Samtidig ser me at stadig fleire unge òg slit med overvekt og fedme. For mange heng dette veldig tett saman. Når ein ung person ikkje trivst i eigen kropp, kan det gå rett på sjølvbildet, gje skam, føra til utanforskap og gjera dei psykiske plagene endå tyngre å bera. Samtidig veit me at psykiske utfordringar og til og med enkelte medisinar kan gje vektauke, så for mange blir dette ein vond sirkel dei ikkje klarar å bryta på eiga hand. Når me snakkar om fedme, må me òg tora å sjå heile bildet. Dette handlar ikkje berre om mat og trening, det handlar òg om korleis ein har det på innsida. Difor meiner eg det er viktig at me tek dette på alvor, spesielt knytt til unge, slik at dei kan få hjelp tidleg, før problema veks seg større og blir tyngre å handtera. Mitt spørsmål til statsråden er: Vil statsråden ta initiativ til tiltak som ser fedme og psykisk helse meir i samanheng, særleg hos unge, slik at fleire kan få hjelp tidleg, før problema får festa seg?

I dag er verdsdagen for fedme, og det ønskjer Framstegspartiet å markera med vidare spørsmål om fedme: «Størstedelen av den vaksne befolkninga har overvekt eller fedme, seier Folkehelserapporten til FHI. Fedme er ein sjukdom som rammar ulikt, til dømes geografisk og sosio-økonomisk. Ofte er det dei med høg betalingsevne, god helsekompetanse og dei mest ressurssterke som får mest hjelp. Kva vil statsråden gjere for at til dømes geografiske og sosioøkonomiske skilnader ikkje skal vere ei hindring for at folk med fedmeproblem får reell tilgang til behandling?»

Regjeringa har hatt ansvaret for barselomsorga i mange år. Likevel meiner 3 pst. av jordmødrene at tilbodet i Noreg er godt nok – 3 pst. Det er ikkje opposisjonen som seier det, det er fagfolka. Fire av ti kvinner får ikkje jordmorbesøk etter fødsel. Det er ikkje eit tilleggsgode, det er grunnleggjande helsehjelp. Når utviklinga går feil veg år for år, kan ein ikkje skylda på tilfeldigheiter. Då handlar det om prioriteringar. Dette er ikkje berre nasjonale tal. Ved Sjukehuset i Vestfold har det vore tilsyn som peikte på manglande forsvarleg oppfølging før kvinner og nyfødde blei sende heim. Jordmødrer har varsla om press og uro. Når både nasjonale fagmiljø og lokale jordmødrer seier frå, må politikarane lytte. Me veit kva dei første dagane betyr. Det er då infeksjonar kan oppdagast, og det er då fødselsdepresjon kan fangast opp. Det er då foreldre treng rettleiing – ikkje stillheit. Samtidig ser me konsekvensane rundt oss. Kommunar må leggja ned barnehagar. Skular blir slått saman. Lokalsamfunn taper tilbod fordi det er blitt fødd for få barn. Dette heng saman. Arbeidarpartiet har hatt helseministeren i mange år. Likevel har barselomsorga blitt stramma inn, liggetida er kortare, ansvar er flytta til kommunane, og oppfølginga heime er framleis ikkje sikra. Det er politiske prioriteringar. Skal me gjera det meir attraktivt å få barn i Noreg, må me gjera starten tryggare. Framstegspartiet vil styrkja jordmorkapasiteten. Me vil gje full løn under jordmorutdanning mot bindingstid. Me vil sikra eit desentralisert og tilgjengeleg fødetilbod. Dette handlar om noko heilt enkelt: Tryggleik skaper framtidstru. Utryggleik skaper utsetjing. Framtida vår startar i barseltida. Der kan me ikkje svikta.

Først av alt vil eg takka interpellanten for at ho tek opp eit veldig viktig tema som absolutt bør opp på agendaen til dei aller, aller fleste. Anoreksi og eteforstyrringar rammar ungar heilt ned i 10–12-årsalderen. Det er rett og slett skremmande å høyra når me får dei tala serverte. Det rammar tenåringar midt i ungdomstida. Det rammar unge vaksne som skulle vore i starten av livet, det rammar eldre, og det rammar faktisk begge kjønn. Det er ikkje berre jenter; det er fleire gutar og menn som òg blir ramma av denne dødelege psykiske lidinga, som fleire har nemnt her. Spesielt eldre – det er kanskje noko me ikkje har tenkt over, men det kan løysast ut av tap av ektefelle, av at ein går inn i ein depresjon. Det er mange ulike årsaker til at òg eldre faktisk kan li av etevegring. Denne saka blei løfta fram i Stortinget allereie i 2002. Ho har sikkert blitt løfta fram fleire gonger, men det er i alle fall det eg har hosta opp. Foreldre har bedt om fleire behandlingsplassar. Legar har bedt om spesialisert kompetanse. Pasientar har bedt om raskare hjelp. Over tjue år seinare står me no her og diskuterer akkurat det same. Det er for få døgnplassar, lange ventetider, ulik praksis i landet og manglande forpliktande nasjonale standardar. Det seier noko. Arbeidarpartiet har hatt helseministeren i fleire periodar gjennom desse åra – også no. Problema er ikkje nye. Dei har vore kjende lenge. Det har kome planar – opptrappingsplanar og strategiar – men det har ikkje kome eit målretta, forpliktande nasjonalt løft for spiseforstyrringar med konkret kapasitetsbygging i takt med behovet. Når alt blir lagt inn under «psykisk helse generelt», blir dei mest alvorlege pasientane ofte ståande att. For ein familie som ser ungen sin forsvinne bit for bit, er ikkje dette eit systemproblem. Det er ei akutt krise. Det hjelper lite å bli registrert raskt dersom behandlinga kjem for seint. Det hjelper lite med fine formuleringar dersom det ikkje finst ein behandlingsplass. FrP meiner løysinga er konkret: Døgnkapasiteten må aukast, spesialisert behandling må styrkast, pengane må følgje pasienten, og ideelle og private aktørar må få bidra der det offentlege ikkje strekk til. Dette handlar ikkje om ideologi; det handlar om kapasitet. Denne krisa er ikkje ny. Ho har vore kjent i over tjue år. Det som manglar, er ikkje kunnskap. Det som manglar, er prioritering. No må me levera behandling og ikkje fleire rundar med konstatering. For dette handlar om liv.

Det står lys på i ein liten nærbutikk ein heilt vanleg tysdagskveld. Ute er det mørkt. Inne handlar folk det dei treng – brød, mjølk, middag til ungane. Kanskje hentar dei ei pakke. Kanskje fyller dei drivstoff. Den butikken er ikkje berre ein butikk, han er livsnerven i bygda, men han er ikkje bemanna. Det er ikkje fordi eigaren vil spara seg rik, men fordi reknestykket ikkje går opp. I ei lita bygd kan det koma kanskje tre kundar i timen ein kvardagskveld. Ein tilsett bak disken kostar langt meir enn det butikken tener inn den timen. Løn, arbeidsgjevaravgift, pensjon, tillegg og sjukefråvær – det er brutale tal for ein liten aktør. Difor har mange valt fjernbetent drift. for å halda døra open, for å halda tilbodet i bygda. Alternativet er ofte ikkje ein bemanna butikk, alternativet er ingen butikk. For mange innbyggjarar betyr det fleire mil til næraste alternative butikk. I delar av Distrikts-Noreg kan det vere 30, 40 eller 50 minutt kvar veg for å handla det mest grunnleggjande. Så kjem staten og seier: De kan bruka fjernbetent løysing, men ikkje fullt ut, for akkurat alkohol og tobakk skal me ikkje selja slik. Kvifor? Det manglar ikkje kontroll. BankID identifiserer kunden. Kamera loggfører. Alt kan sporast. Dei tekniske løysingane må oppfylla både alkohollova og tobakksskadelova sine krav til kontroll. Aldersgrenser står fast. Kontrollkrava står fast. Regelverket står fast. Dette handlar ikkje om å svekkja lova. Det handlar om korleis kontrollen skjer. Det er ikkje mindre kontroll. Det er ein annan type kontroll. Likevel har kommunar opplevd å bli overprøvde. Helsedirektoratet har sendt brev. Statsforvaltarar har bedt om revurderingar. Det har skapt uvisse for butikkar som allereie har fått godkjenning og har investert i løysingar som fungerer. Det handlar òg om lokaldemokratiet. Når kommunane har gjort grundige vurderingar og godkjent løysingar som oppfyller lova, skal ikkje statlege organ leggja nye tolkingar på toppen utan klar heimel. Sanninga er enkel: Folk som vil kjøpa alkohol eller tobakk, kjøper det uansett. Viss dei ikkje får gjort det i nærbutikken, set dei seg i bilen og køyrer til eit større handelssenter. Pengane forsvinn ut av bygda, og endå eit lite lokalsamfunn taper kraft. Stortinget slår no fast at kommunane kan tillate sal av alkohol og tobakk i fjernbetente butikkar, så lenge kontrollkrava blir oppfylte. Det gjev likebehandling, klare spelereglar og ei avklaring som nærbutikkane har venta på. Vil me ha levande lokalsamfunn? Då må me gje dei verktøy til å overleva. For når lyset først blir sløkt i ei bygd, er det sjeldan det kjem på igjen.

No er me komne dit at sjukehusa våre ikkje strekk til lenger. Folk må venta lenger, avdelingar blir kutta, og det er rett og slett færre som får behandling når dei treng det. Det handlar om folk og om tryggleiken deira, om dei eldste blant oss, som ikkje tel dagar lenger, men timar, og som likevel må venta i månadsvis på ein enkel kontroll. Det handlar òg om småbarnsforeldre som må ta fri frå jobb, ordna barnevakt og køyra mil etter mil for ein legetime som eigentleg burde vore rett rundt hjørnet, og om dei som lever med sjukdom kvar dag, som får beskjed om å venta litt til og litt til mens helsa blir dårlegare. Sånn skal det ikkje vera i Noreg. Sjukehusa må likevel bruka store delar av budsjettet sitt på renter og avdrag – ikkje på pasientar, ikkje på folk, men på gjeld. Det er bakvendt. Dei tilsette spring beina av seg – dobbeltvakter og for få folk på jobb, folk som sluttar fordi det blir for tungt. Samtidig sender staten rekning. Det er som å be ambulansen stoppa i bomringen mens pasienten ligg bak. For oss i FrP er det rett og slett feil prioritering – og dette skjer hos oss. I Vestre Viken ser me det heilt konkret. Vestre Viken helseføretak er blant dei som går med store underskot. Hundrevis av millionar manglar i budsjettet. For oss som bur i Vestfold, betyr det press på Sykehuset i Vestfold. Det betyr færre folk på jobb, lengre ventelister og behandling som blir utsett. Pengar som skulle gått til pasientane våre, går rett til banken. Staten eig sjukehusa. Staten bestemmer bygga, men det er pasientane som betaler prisen. For oss i FrP er det rett og slett feil. Grunnen til at me tek denne saka opp no, er enkel: Rekninga har blitt for stor. I dag må sjukehusa låna pengar til nye bygg, og renter og avdrag blir betalte frå den same potten som pasientbehandlinga. Då blir det mindre igjen til folk. Å utsetja og å greia ut meir løyser ingenting. Banken ventar ikkje på utgreiingar. Rekninga kjem kvar dag. Dette er ikkje noko som kan sendast vidare til nye rapportar. Det er ei politisk prioritering, og prioriteringar er det me på Stortinget som skal ta ansvar for. Viss dette forslaget blir stemt ned, veit me kva som skjer. Då får me fleire kutt, færre tilsette og lengre køar – eit helsevesen som sakte blir dårlegare, år for år. Men viss forslaget vårt blir vedteke, slepp sjukehusa å ta pengar til renter og avdrag frå drifta. Då går pengane til behandling, fleire folk på jobb og kortare ventetider – til pasientane. Så enkelt er det. Skal pengane gå til bank eller til behandling? FrP vel pasientane. Difor må dette endrast, og det må endrast no.

Statsråden viste til Demensplan 2030. Kort sagt er dette ein plan som ikkje er vedteken enno, og som først skal koma neste år. Fram til då går helsetenesta vidare slik det er i dag, og slik det er i dag, har me for lite kapasitet til tidleg utgreiing, for å få fagmiljø med rett kompetanse, og det er lange ventetider mange stader i landet. Sverige og Danmark har allereie rigga systema sine for tidleg Alzheimer-utgreiing og førebur innføring av slik behandling. Me i Noreg ventar framleis. Resultatet er at pasientar kjem for seint inn i systemet, pårørande må ta for mykje ansvar for lenge, og kommunane får rekninga når behovet for tung omsorg kjem. Me likar å tru at Noreg er blant dei beste, men her kjem me sist i gang. Mitt spørsmål til statsråden er: Kvifor ventar regjeringa med å rigga helsetenester til ein plan som ikkje er vedteken, og først kjem neste år, og kan statsråden garantera at Demensplan 2030 blir meir enn fine ord og faktisk fører til reell endring?

Takk for svar. Demens er ei av dei raskast veksande helseutfordringane me står overfor. Over 100 000 menneske lever med demens i dag, og talet vil auka kraftig med ei aldrande befolkning. Alzheimer står for fleirtalet av tilfella, men altfor mange får diagnosen for seint, når språk, funksjonar og evne til å ta eigne val allereie er svekte. Då blir konsekvensane skyvd over på pårørande, og dei største kostnadene kjem for seint i forløpet i kommunane. Samstundes finst det no moglegheit for tidlegare diagnostikk og sjukdomsbremsande behandling for ei avgrensa pasientgruppe i tidleg fase. Utfordringa er ikkje mangel på kunnskap, men at helsetenesta ikkje er rigga for å ta dette i bruk i tide. Dei regionale helseføretaka leverte i desember 2024 ein rapport til statsråden om kva som må på plass for å kunna ta dette i bruk. Spørsmålet er: Kan statsråden gjera greia for korleis denne rapporten er følgt opp så langt, og kva konkrete føringar regjeringa har gjeve eller vil gje for vidare oppfølging og kapasitetsbygging?

«Når sjukdomsbremsande behandling mot Alzheimer, som står for rundt to tredelar av alle demenstilfelle, no er godkjend i EU og blir rulla ut i fleire nordiske land, kvifor har ikkje regjeringa sørgt for at Noreg er klar med tidleg diagnostikk og tilgang til behandling, slik at pasientar og pårørande får hjelp før sjukdommen blir alvorleg – i staden for at me ventar til folk treng sjukeheim og kommunane tek den største rekninga?»

I Vestfold står tusenvis utan jobb. Bygg- og anleggsfolk merkar det først – og dei merkar det hardt. Likevel har regjeringa gjort det vanskelegare å få jobb nettopp her. Sidan 1. april 2023 har Vestfold, saman med Oslo, Akershus, Buskerud og Østfold, hatt strengare reglar enn resten av landet. På byggeplassar er det nesten umogleg å leiga inn folk frå bemanningsbyrå, sjølv når behovet er kort og heilt nødvendig. Resten av landet slepp. Det er ikkje rettferdig. Det er rein forskjellsbehandling. Regjeringa sa at dette skulle gje fleire faste jobbar, men etter snart tre år finst det framleis ingen bevis for det. Det me har fått, er meir overtid, fleire mellombelse kontraktar og meir utryggleik – altså mindre tryggleik, ikkje meir. Og kva er det største problemet? Regjeringa nektar å erkjenna kva bemanningsbransjen faktisk er. For mange er dette døra inn i arbeidslivet. Ikkje alle klarer å skaffa seg jobb åleine. Mange unge treng ein første sjanse. Mange av dei som har stått utanfor, treng ein ny start. Der stiller bemanningsbyråa opp. Dei opnar døra. Men etter innleigestoppen har over 11 500 færre unge fått jobb. Det er 11 500 færre sjansar. Det er ikkje inkludering. Det er å smella døra igjen. Samtidig skaffar bemanningsbransjen arbeidskraft norske bedrifter faktisk treng, også gjennom internasjonal rekruttering. Utan det stoppar prosjekt opp. Og dette er ikkje ein «vill vest»-bransje. Han er gjennomregulert. Arbeidstilsynet fører kontroll. Arbeidsmiljølova krev likebehandling og lik lønn. Folk skal ha same lønn og vilkår som fast tilsette, ofte betre. Å kalla dette sosial dumping er berre skremselspropaganda. I Vestfold ser me konsekvensane kvar dag: Bedrifter må takka nei til oppdrag, prosjekt stoppar opp, og folk mistar moglegheiter. Dette rammar ikkje systemet. Det rammar heilt vanlege folk som vil jobba. Fremskrittspartiet meiner fast jobb skal vera hovudregelen, men ein kan ikkje forby eit behov. Arbeidslivet treng fleksibilitet, ikkje fleire politiske eksperiment. Difor vil me tilbake til reglane som fungerte: La bedrifter leiga inn når dei treng det, og fjern det urettferdige forbodet som rammar Vestfold og desse fylka. Dette handlar om arbeid, moglegheiter og om å sleppa folk inn. FrP vel arbeid framfor forbod. FrP vel folk framfor byråkrati.

Når staten gjev klarsignal til at prosjekt kan planleggjast vidare, set det i gang ganske store prosessar. Bedrifter og andre aktørar bruker tid, kompetanse og pengar på planlegging og førebuing, i tillegg til at staten følgjer opp. Når sånne prosjekt blir ståande på vent over tid, utan tydelege avklaringar, har det ein kostnad, ikkje berre økonomisk, men òg i form av usikkerheit og svekt tillit. Har regjeringa vurdert kva det kostar, og kva signal det gjev, når prosjekt med tydeleg samfunnsnytte stoppar opp etter at aktørar har fått klarsignal til å gå vidare?

Me har sett fleire døme på at tog står, deriblant i dag. Kapasiteten sviktar, og mykje av godstransporten er samla i nokre få knutepunkt. Når det skjer, får det raskt store konsekvensar, ikkje berre for transport, men òg for forsyning og beredskap generelt. Kva vurderingar har regjeringa gjort av sårbarheita i dagens godssystem, og kvifor blir ikkje Kopstad brukt som eit konkret tiltak for å styrkja beredskapen, sjølv om det er privat?

Framstegspartiet har ved fleire høve teke opp Kopstad godsterminal i denne salen, for det er ei viktig sak med stor betydning for beredskap og transport.

Psykisk helsevern skal vera tryggleiken når livet raknar, ikkje ei reiseplanlegging. Når avstanden aukar, fell fleire frå. Det er ei utvikling regjeringa har ansvaret for. Me ser store geografiske forskjellar. Finnmark og Nordland ligg dårlegast an, men òg i Vestfold og Telemark skjer det ei svekking av DPS-tilbodet. I Telemark er det heilt konkret snakk om å leggja ned døgnkapasiteten ved DPS Seljord. Det er ikkje ein teoretisk diskusjon; det er ei pågåande avgjerd. Regjeringa veit om det, helseministeren veit om det – likevel blir det ikkje gripe inn. Då må me stilla eit heilt grunnleggjande spørsmål: Veit regjeringa kva dette faktisk betyr for dei menneska det går ut over? DPS, distriktspsykiatrisk senter, er ryggrada i det psykiske helsevernet for vaksne. Det er her menneske med alvorleg depresjon, angst, PTSD, bipolar liding og spiseforstyrring får hjelp utan å bli lagde inn på sjukehus. La meg vere konkret: Ein småbarnsfar slit med alvorleg depresjon. Han treng tett og stabil oppfølging. Når DPS-tilbodet blir flytta eller lagt ned, blir han beden om å møte opp langt vekke – ofte med buss og tog i fleire timar. Meiner regjeringa på alvor at menneske i psykisk krise skal reisa slik for å få behandling? Fagfolk og brukarorganisasjonar har åtvara i årevis: Lange reisevegar og brot i behandling aukar risikoen for fråfall, forverring og akuttinnlegging. Og presset kjem til å auka, for me ser ein kraftig vekst i barne- og ungdomspsykiatrien. Fleire unge får hjelp i BUP, og fleire skal vidare til DPS når dei blir vaksne. Overgangen er sårbar, og han krev kapasitet og kontinuitet. Då må me byggja opp DPS, ikkje byggja ned. Når psykisk helsehjelp sviktar, får det alvorlege konsekvensar. Me ser det i samfunnet, og me ser det i fengsel: fleire dødsfall på kort tid. Det er ikkje tilfeldig. Det er resultatet av manglande oppfølging og nedbygging av tilbod. Når me ikkje gjev folk hjelp i tide, endar nokre i krise – i verste fall med livet som innsats. Arbeidarpartiet seier dei prioriterer psykisk helse. Samstundes blir ryggrada i systemet – DPS – bygd ned. Det er eit alvorleg sprik mellom det regjeringa seier, og det regjeringa gjer. Sentralisering er ikkje modernisering. Det er ansvarsfråskriving. Psykisk helsehjelp skal vera tilgjengeleg når livet raknar. Når ho ikkje er det, er det ikkje pasienten som har feila, det er politikken – og ansvaret ligg hos regjeringa. Difor må me stoppa nedbygginga av DPS og sørgja for at alle får hjelp der dei bur.

På vegner av stortingsrepresentant Simen Velle og meg sjøl vil eg fremja eit representantforslag om rettferdig utdanningsstønad for studentar med pasientskadeerstatning.

Beredskap blir ofte omtalt som noko abstrakt – planar, strategiar, dokument – men beredskap handlar i praksis om éin ting: om at varer, drivstoff, mat og medisinar kjem fram når dei skal. Her sit me i Vestfold på ei løysing regjeringa vel ikkje å bruka. Godsterminalen på Kopstad kan bli eit strategisk knutepunkt for norsk beredskap, eit punkt som gjer transportsystemet meir robust, mindre sårbart og betre rusta for kriser. Terminalen kan flytta meir gods frå veg til bane, han kan avlasta Oslotunnelen og spreia risiko, og ein kan unngå å bli avhengig av nokre få flaskehalsar. Det er akkurat slik ein byggjer beredskap i praksis. Likevel står Kopstad på vent – ikkje fordi ideen er dårleg, ikkje fordi behovet manglar, men fordi vegtilknytinga ikkje er prioritert. Kostnaden er under 100 mill. kr – under 100 mill. kr for betre flyt i godstransporten, under 100 mill. kr for mindre sårbar infrastruktur, og under 100 mill. kr for styrkt nasjonal beredskap. Det er nesten vanskeleg å ta inn. Samtidig snakkar regjeringa om totalberedskap, forsyningstryggleik og motstandskraft i samfunnet, men når konkrete tiltak ligg på bordet, stoppar det heilt opp. Beredskap kan ikkje berre vera ord, han må byggjast meter for meter. Når me kan flytta godstrafikk bort frå dei mest kritiske punkta, styrkjer me ikkje berre kvardagen, me styrkjer landet. Difor meiner Framstegspartiet at det er feil prioritering å la Kopstad godsterminal stå ubrukt. Me treng ikkje fleire utgreiingar, me treng handling. Kopstad er ikkje eit lokalt ønske, det er eit nasjonalt ansvar. Det handlar om næringsliv, det handlar om miljø, og det handlar om beredskap. Spørsmålet er ikkje om me har råd til å realisera Kopstad, spørsmålet er kva det kostar å la vera. Vestfold er klart, løysinga ligg der. No må staten ta ansvar.

La oss begynna heilt utan omskrivingar: Statsbudsjettet for 2026 gjev ikkje den tryggleiken folk treng. Kommunane får litt meir pengar, men utgiftene veks raskare. Løn, drift og helse kostar meir enn før, og då er ikkje dette ei styrking, det er ei innstramming, uansett kva ord ein brukar. Dette er ikkje noko me finn på her i salen. KS, Kommunesektorens organisasjon, seier det tydeleg. Kommunane seier det same. Og folk kjem til å merka det. Over heile landet ser me at presset i helse og omsorg aukar. Det er fleire eldre, fleire med samansette behov og for få folk på jobb. Samtidig blir handlingsrommet lokalt mindre. Dette budsjettet gjev kommunane i Vestfold mindre handlingsrom enn utfordringane i helse og omsorg krev, og det slår rett inn i kvardagen – i Horten og i heile resten av landet. Det betyr lengre ventetid, mindre tid per pasient, og tilsette som må springa fortare dag etter dag. Når systemet ikkje strekkjer til, blir ansvaret skyvd nedover, og til slutt hamnar det hos familiane – pårørande som i praksis blir ein del av helsetenesta, utan løn, utan avlasting og utan tryggleik. Dette statsbudsjettet møter ikkje utfordringane kommunane står i. Det løyser ikkje problema i helse og omsorg. Det flyttar dei – frå staten og ned til kommunane, tenestene og heimane til folk. Folk i landet, i Vestfold, i Horten og i andre kommunar, bryr seg ikkje om korleis budsjettet blir forklart her i salen. Dei bryr seg om hjelpa kjem når dei treng ho. Akkurat no gjev dette statsbudsjettet for lite tryggleik der tryggleiken betyr mest.

Eldreomsorg handlar ikkje om tal i eit rekneark. Det handlar om korleis me behandlar dei som bygde landet før oss. Heilt sidan Framstegspartiet blei stifta, har me vore tydelege på dette. Carl I. Hagen sa det rett ut: Eldre skal ha tryggleik og verdigheit – ikkje stå med lua i handa. John Alvheim minte oss òg om at omsorg ikkje er ein kostnad – det er eit ansvar. Det er nettopp dette ansvaret regjeringa no sviktar. Arbeiderpartiet snakkar varmt om fellesskap, men i budsjettet er eldreomsorga nedprioritert. Dei sender rekninga vidare til kommunane utan å senda med pengar. Resultatet er brutalt: Kutt i tenester, færre tilsette og eldre som blir ståande utan den hjelpa dei har krav på. I Vestfold ser me konsekvensane kvar einaste dag. I Horten varslar pårørande om eldre som ventar altfor lenge på heimehjelp og tilsyn. Pleiarar melder «kode raud» fordi dei må velja mellom heilt grunnleggjande oppgåver: Skal medisinar gjevast til rett tid? Skal nokon få hjelp på toalettet? Skal ein rekkja eit tilsynsbesøk til ein eldre som er redd for å vera åleine? Dette er ikkje enkeltståande tilfelle – det er eit landsdekkjande mønster. Ansvaret ligg hos Arbeidarpartiet og dei som støttar regjeringa, som har lagt ansvaret på kommunane utan å ta sjølve rekninga. Dette er ekstra alvorleg fordi dette ikkje kjem brått på. Eldrebølga har vore varsla i fleire tiår. Ho har vore omtalt i meldingar, rapportar og debattar i denne salen. Alle visste at ho kom. Likevel står kommunane no underfinansierte og uførebudde. Det er ikkje fordi ein ikkje visste, men fordi regjeringa ikkje prioriterte. Tal frå Vestfold fylkeskommune viser at eldre med låg inntekt og låg utdanning har dårlegare helse og mindre sosial støtte. Det betyr at dei som treng samfunnet mest, er dei som blir svikta først. Dette er ikkje tilfeldig. Det er resultatet av politiske val. Kommunane blir pressa til brestepunktet. Dei gjer alt dei kan, men når staten sviktar, må nokon ta støyten. Og det er ikkje byråkratiet som taper – det er bestemor, som sit og ventar på tilsyn. FrP vil rydda opp. Me vil ha statleg finansiering av eldreomsorga, så ingen kommune kan skyva rekninga over på dei svakaste. Me vil gje eldre reell valfridom – retten til å velja kven som skal gje omsorg, og ikkje bli tildelt ei løysing som ikkje fungerer. Me vil ha fleire omsorgsbustader, fleire hender i arbeid, mindre papir og meir tid til folk. Eg vil òg seia dette: Ingen skal kjenna at dei må be om orsaking for å trenga hjelp. Omsorg er ein rett – ikkje ei gåve. Dersom du ikkje får den hjelpa du har krav på, så ta kontakt med ein politikar. Me er faktisk valde for å lytta og for å ta ansvar når systemet sviktar. Det er ikkje velferd å bli gløymt. Det er ikkje verdig å vera utrygg i eigen heim. Når ein treng hjelp, skal ein få det – ikkje i morgon, ikkje etter neste utgreiing, men når behovet er der.

Me lever i ei tid der digitale truslar ikkje lenger er noko som skjer langt vekk. Dei er her, midt i kvardagen vår. Det er daglege angrep mot norske helseføretak. Aktørar som Russland, Kina, Iran og Nord-Korea vil ha tak i våre system. FrP meiner personvernet skal vera trygt ivareteke når me er på norske sjukehus. Me må ikkje vera naive. Store datasett med helsedata som før var rekna som ufarlege, er i dag gull verd for dei som vil skada oss eller har interesse av data som norske pasientar legg igjen på norske sjukehus. Me kan ikkje lata som om alt er som før. Me må handla, og me må handla no. Regjeringa sitt forslag handlar om å sikra kontroll over denne informasjonen for personvern og tryggleik. Framstegspartiet støttar lovforslaget. Me vil ha kontroll på kven som får tilgang og sørgja for at data ikkje hamnar i gale hender. Det er ikkje nok å håpa på det beste – me må sikra oss mot det verste. Ja, forsking er viktig, og ja, innovasjon er avgjerande, men tryggleik kjem først. Me kan ikkje gambla med liv og helse for å spara nokre klikk i datasystema. Difor må hovudregelen framleis vera deling når vilkåra er oppfylte, men med ansvar og kontroll. Me må stilla krav til risikovurderingar, til sikring av nettverk og system og til politiattest for dei som får privilegerte tilgangar. Det er ikkje byråkrati for byråkratiet si skuld. Det er vern om liv og helse og vår rett til eit godt personvern. Dette er ikkje eit val mellom tryggleik og utvikling, det er eit krav om balanse. Me må ta ansvar, og me må gjera det no. Me må verna pasientane, verna helsetenesta og verna dei grunnleggjande verdiane samfunnet vårt byggjer på. Eg spør: Kven vil ta ansvaret dersom helsedata blir misbrukte? Me kan ikkje venta på skandalen før me handlar, men me er heilt avhengige av at forsking får føregå. Difor må me også veta kva konsekvensar som potensielt kan følgja av dette forslaget. Framstegspartiet og Høgre fremjar difor følgjande forslag: «Stortinget ber regjeringen innen to år på egnet måte redegjøre for Stortinget for hvordan lov om endringer i helselovgivningen, jf. Prop. 152 L (2024–2025), fungerer, med særlig vekt på i hvilken grad begrenset tilgang til store helsedatasett hemmer forskning, medisinsk innovasjon og utvikling av nye behandlinger.»

I førre innlegg prøvde eg å snakka om Vestfold-banen, men enda på feil perrong. Det beklagar eg veldig sterkt. Det er ganske seint på kvelden, men førre talar var så flink at han tok tak i alle poenga mine. Det er eg veldig takknemleg for. Arbeidarpartiet seier dei vil ha nærpoliti, men i statsbudsjettet gjev dei politiet 196 mill. kr ekstra. Det er småpengar, og det løyser absolutt ingenting. Sidan dei tok over, har politiet måtta kutta over 200 årsverk. For Sørøst politidistrikt har det frå oktober 2021 til oktober 2025 vore ein nedgang på 31 årsverk. Det er Arbeidarpartiets verk. Mens dei snakkar om tryggleik, må politiet leggja bort saker på grunn av ressursmangel. Det betyr ikkje at politiet ikkje vil hjelpa. Dei vil, men dei har ikkje ressursane. Når folk ringjer etter hjelp, står politiet klare, men dei er for få. Det er ikkje politiet sin feil, det er politikken sin feil. 75 pst. av kostnadane til politiet er løn. Når regjeringa løyver pengar, går mesteparten til faste kostnader – bygg, drift, energi – ikkje til fleire politifolk ute på gata. Resultatet er mindre kapasitet til patruljar og etterforsking. FrP gjer det Arbeidarpartiet nektar å gjera, me har 1,8 mrd. kr meir til politiet i 2026. Det er 1,4 mrd. kr rett til bemanning og drift, som patruljar, operativt arbeid og etterforsking, 250 mill. kr til kampen mot gjengar som rekrutterer unge, og 150 mill. kr til varetekt og soning, fordi straff skal gjennomførast, ikkje bortforklarast på Dagsnytt 18. Arbeidarpartiet kan ikkje lenger skulda på andre. Dei sit i regjering, dei har ansvaret, og dei vel – kvar einaste dag – å ikkje prioritera tryggleiken til norske borgarar. Tryggleik kjem ikkje av pressemeldingar, tryggleik kjem av politifolk på jobb. Det er FrP som finansierer det, det er Arbeidarpartiet som lèt vera. Det er forskjell på symbolpolitikk og politikk som faktisk held folk trygge.

Vestfold er ikkje eit sidespor. Vestfold har venta lenge nok. Me står på perrongen, og så ser me resten av landet susa forbi. Me har folk som kvar dag bidrar til verdiskaping, men regjeringa skjønar ikkje at tog ikkje går på festtalar. Tog går på skjener, ikkje på ord. Arbeidarparti-regjeringa har igjen svikta: ingen midlar til vidare planlegging av Stokke–Torp–Sandefjord, trass i vedtak i Nasjonal transportplan. Dei lovar i valkampen, men leverer null i budsjettet. Dei har pengar til alt, bortsett frå det som får hjula til å gå rundt. Og budsjettforliket? Me håpa på 20 mill. kr til planlegging – småpengar, men avgjerande. Klarte dei å finna dei? Nei. Resultatet: Vestfold blir ikkje prioritert, Vestfold blir gløymt. Når regjeringa set bremsene på, stoppar heile regionen. FrP står på. Me har lagt inn dei 20 millionane Bane NOR ber om. Me har gjort det før, og me gjer det igjen. For oss er ikkje Vestfold eit blindspor, det er framtida. Godsterminalen på Kopstad kan bli ein motor for næringslivet, men regjeringa stoppar vegtilknytinga – under 100 mill. kr kunne ha løyst ei stor oppgåve. Terminalen kan avlasta Oslofjordtunnelen og frigjera kapasitet. Det er som å ha ein motor, men nekta å fylla bensin. Til slutt: Eg hadde aldri trudd at SV eller Vestfold sin eigen representant frå MDG ville stemma for eit budsjett som legg ned planlegginga av jernbane mellom Stokke, Torp og Sandefjord.

Eg er litt opphengd i klagene, for talet på dei har jo gått veldig opp. Andelen pasientar som får medhald i klage på tvangsbruk, har falle ned til det lågaste nivået i heile perioden – berre 6 pst. Samtidig melder kontrollkommisjonane om alvorlege forhold ved fleire institusjonar, bl.a. bruk av mekaniske tvangsmiddel utan tilstrekkeleg grunngjeving og ferdigbehandla pasientar som ikkje kan skrivast ut på grunn av manglande kommunale tenester. Korleis følgjer statsråden opp desse varsla, og kva tiltak blir sette i verk for å hindra at lovbrot og uforsvarleg praksis får halda fram?

Eg er veldig glad for å høyra at statsråden deler uroa ved dette temaet. Dei tala eg viste til i spørsmålet, viser ein klar og urovekkjande trend der tvangsinnleggingane aukar, fleire blir ståande lenge i tvunge vern, og klagetala går opp. Dette skjer trass i at både lovendringar, faglege råd og styrking av kontrollkommisjonane nettopp skulle bidra til å redusera bruken av tvang. Målet om mest mogleg frivillig helsehjelp blir altså ikkje oppfylt, og heller ikkje dei rettssikkerheitstiltaka Stortinget har vedteke. Kan statsråden peika på eitt konkret og nytt grep han vil setja i verk no, for faktisk å snu utviklinga og redusera bruken av tvang i psykisk helsevern – ikkje på sikt, men i inneverande år?

«Tal frå kontrollkommisjonane, presenterte i Helsedirektoratets pressemelding 14. november 2025, viser ei bekymringsfull utvikling i bruken av tvang i psykisk helsevern. Tala viser ein auke i tvungen observasjon og tvunge psykisk helsevern, fleire pasientar under langvarig tvang, fleire klager og at saksbehandlingstida til statsforvaltarane ofte overstig anbefalingane. Meiner statsråden at denne utviklinga er akseptabel, og korleis vurderer han auken i tvangsinnleggingar og klager på behandling utan samtykke?»

Takk for ein veldig god interpellasjon om eit veldig viktig tema. I Noreg står dei pårørande for ein enorm innsats som ofte ikkje blir anerkjent. Det trur eg alle er einig i. Det blir forventa, teke for gjeve og oversett. Dei bidreg med omsorg og tryggleik og er til stades i ein kvardag som for mange elles ville vore prega av uro og usikkerheit. Framstegspartiet meiner dette ikkje berre har ein emosjonell eller etisk verdi, det er òg ein heilt sentral ressurs for eit velfungerande velferdssamfunn. For Framstegspartiet handlar dette òg om valfridom. Pårørande skal ha moglegheit til å bidra når dei ønskjer det, men det krev at staten ikkje set hinder i vegen. Det må vere enklare å kombinera arbeid og omsorgsansvar. Samtidig må dei pårørande få den respekten dei fortener i møte med helse- og omsorgstenestene. Det betyr at informasjon må delast på ein ryddig måte, at innspel frå dei pårørande blir tekne på alvor, og at dei blir sett på som ein ressurs. Framstegspartiet har lenge vore tydeleg på at valfridom, fleksibilitet og mindre byråkrati er nødvendig for at pårørande skal kunna bidra på ein god måte. Verdien av pårørande kan ikkje målast i kroner åleine, men det er heva over tvil at deira engasjement både gjev høgare livskvalitet og sparar samfunnet for kjempestore kostnader. I eit samfunn der det blir stadig fleire eldre og presset på helsevesenet aukar, treng me eit system som styrkjer og ikkje svekkjer dei som står nærmast dei som treng det mest. Å anerkjenna, støtta og gje fridom til pårørande er ikkje berre god politikk, det er òg god omsorg og god samfunnsøkonomi. Det er òg heilt i tråd med det grunnleggjande synet til Framstegspartiet om meir fridom, mindre byråkrati og større respekt for menneska som faktisk får kvardagen til å gå rundt.

Eg høyrer at statsråden snakkar veldig mykje om satsing på psykisk helsevern, og det er veldig bra, men fleire DPS-ar blir no lagde ned, f.eks. i Seljord, på Storslett, på Storsteinnes og på Tynset. I eit svar til Stortinget har statsråd Vestre skrive at dei regionale helseføretaka har fått i oppdrag å laga ein konkret og tidfesta plan for korleis den samla døgnkapasiteten i psykisk helsevern skal bli auka fram mot 2030. Fristen for å levera planane var 1. november, og departementet går gjennom dei no, håpar eg. Når kan Stortinget venta å få ei forklaring på statsråden sin plan for korleis den samla døgnkapasiteten i psykisk helsevern skal bli auka fram mot 2030, i staden for at døgnplassar i psykisk helsevern skal bli bygde ned?

Takk for svar som hadde veldig mange ord, men eg har fleire spørsmål, og dei gjeld at psykiske plagar dessverre har blitt veldig vanleg blant ungdomar. For jenter i alderen 13–24 år har andelen som rapporterer uro og stress, auka veldig mykje dei siste ti åra. Norske studiar viser at rundt 7 pst. av barn og unge mellom 4 år og 14 år har ei psykisk liding, samtidig som opptil ein av fem får avslag frå spesialisthelsetenesta. Statssekretær Karl Kristian Bekeng sa til TV 2 i februar at fleire tilvisingar og fleire avslag kan kome av ein trend i sosiale medium der unge blir oppfordra til å stilla eigne diagnosar. Me i Framstegspartiet meiner utfordringane heller handlar om manglande kapasitet og lite tilgjengelege tenester for barn og unge. Kva vil statsråden konkret gjera for å sikra at fleire barn og unge får rask hjelp i spesialisthelsetenesta, og at færre får avslag?

«Flere steder i landet er det vedtatt å legge ned døgnplasser innenfor psykisk helsevern. I et svar på budsjettspørsmål 132 fra Fremskrittspartiet opplyser regjeringen om at belegget for døgnplassene innenfor psykisk helsevern for barn og unge er på bare 66,3 pst., mens det for voksne er på hele 84,9 pst. Kan statsråden redegjøre for hvorfor døgnkapasiteten innen psykisk helsevern for barn og unge ikke utnyttes mer, og hva vil statsråden foreta seg for å sikre at kapasiteten utnyttes på samme nivå som for voksne?»

Eg vil ta opp to saker som viser kor viktig det er at staten tek ansvar, både for offera etter urett og for dei eldre, som har bygd landet vårt. Den første gjeld offera etter psykolog Sverre Varhaug, som takk vera statens manglande oppfølging fekk gjera grove overgrep mot unge menn over fleire tiår. Trass i varsel og domar fortsette staten å senda sårbare unge menn til serieforbrytaren, som avisa VG har døypt «Dukkemannen» for si evne til å manipulera og øydeleggja. Mange av offera er dessverre døde. Nokre orka ikkje leva lenger. Dei få som framleis lever, er eldre og sjuke og kan truleg teljast på ei hand. I juni bestemte Stortinget at dei få overlevande skal få erstatning. Det er ikkje snakk om behov for ei ny ordning, men om utbetaling av erstatning til dei som er igjen. Eg blei difor svært forundra og lei meg då eg nyleg blei klar over at departementet trenerer saka ved å visa til utarbeiding av ei ordning. Lat meg vera tydeleg: Det er ikkje det Stortinget har bedt om. Oppdraget til regjeringa og departementet er å finna rett erstatning og så utbetala. Eg vil innstendig be: Gjer det som Stortinget bad om, finn rett erstatning, og betal ut – no. Den andre saka gjeld våre eldre – dei som bygde landet, men som altfor ofte blir gløymde når dei treng oss mest. Ei undersøking frå Nasjonalt senter for aldring og helse viser at talet på eldre med depresjon kan doblast fram mot 2050 – til 160 000 menneske. Særleg utsette er menn over 80 år. Einsemd og mangel på aktivitet tek livsgnisten frå mange. Eg ser det veldig tett på. Foreldra mine er snart 94 år. Far min har i det siste blitt veldig tung til sinns. Når han slit, slit alle rundt han. Kvardagen hans er tung – smerter, lite søvn og redsel for fall. Han har levd eit rikt liv. No er kroppen skrøpeleg, men hovudet er framleis klart. Mor mi har Parkinsons sjukdom. Ho får trening ein gong i veka i fem veker og så fem veker av – fem veker til å forvitra. Kvar er logikken? Me snakkar mykje om psykisk helse, men eldre blir gløymde. Løysinga blir ofte å gje medisinar, men det som trengst, er menneske, fellesskap, aktivitet og venskap. Me må tenkja nytt om eldreomsorg. Thore Liverød i Larvik står bak prosjektet Otium Saltbrygga. Der bur eldre – frå 60 år og oppover – og dei møtest, trener, et og ler saman. Mange hadde kanskje vore på sjukeheim utan dette tilbodet. Slike idear skaper liv og ikkje meir byråkrati. Framstegspartiet kjempar for valfridom og verdig liv – heile livet. Det må også gjelda dei som er 67 eller 100 år. Me må våga å snakka om alderdomen, om døden og om det som ventar. Til slutt: Lat oss ikkje gløyma dei som bygde landet. Lat oss stå opp for dei, lat oss gje dei livsglede heilt til siste dag.