Det er ei stor glede for meg på vegner av representantane Bård Hoksrud, Trond Helleland, Remi Sølvberg, Jørgen H. Kristiansen, Marius Langballe Dalin, Grunde Almeland, Anne Lise Gjerstad Fredlund og meg sjølv å få leggje fram eit forslag om å sikre det regionale flytilbodet på FOT-rutenettet i Sør-Noreg. Eg ber om at det blir behandla etter forretningsordenens § 39 c.

Som førre talar påpeika: I fleire tiår har norsk skule blitt styrt i den same retninga: meir testing, fleire prøver, sterkare vekt på teoretiske ferdigheiter og målstyring med tilhøyrande byråkratisk vekst. Elevane er blitt testa, rangerte, kartlagde og samanlikna – i trua på at testing automatisk gir betre læring. Faktisk har nasjonale prøver og kartleggingsprøver vore sentrale styringsverktøy i norsk skule i over 20 år. Likevel har dei knapt bidrege til læringsutbytte for dei elevane som strevar mest. Fasiten er slåande – eller, eg burde seie nedslåande. Vi ser fallande motivasjon, auka skulefråvær, større forskjellar og ein skulekvardag der mange elevar opplever nederlag tidleg. Dette råkar særleg dei som ikkje lærer best gjennom pugging, testing og teoritunge undervisningstimar. Dette er røyndomsbiletet, og då er det oppsiktsvekkjande at Høgre og FrP meiner at løysinga er meir av det same. Kor mange fleire tiår meiner Høgre og FrP det trengst for å få effekt av denne testbonanzaen? Ein storstilt puggeskule kan fungere for den som trivst med teori og siktar mot ei akademisk utdanning. For han eller ho som trivst best i sløydrommet, derimot, eller som lengtar etter å vere meir ute og lære med kroppen og hendene, er det openbert at meir av dette ikkje vil føre fram. Det er på høg tid at vi utviklar ein skule der òg praktikarane kan lykkast. Då kan vi ikkje ha ein skule der teori heile tida trumfar praksis, der pugging er viktigare enn meistring, og der testing blir eit mål i seg sjølv. Vi vil ha ein skule som gir rom for ulike måtar å lære på, som byggjer tillit til profesjonen, og som gir lærarane betre verktøy og ikkje fleire byrder. Difor er vi kritiske til framlegget som i realiteten handlar om å spole skulepolitikken bakover. Å insistere på gårsdagens løysingar når problema er velkjende, er ikkje ansvarleg politikk. Det er stagnasjon. Skulen må vere ein arena der elevar meistrar, lærer og utviklar seg. Det vil Senterpartiet halde fram med å kjempe for.

Mange barn som bur i barnevernsinstitusjonar, har opplevd omsorgssvikt, ustabilitet og også brot i skulegangen. Nettopp difor er det avgjerande at fellesskapet stiller opp med eit opplæringstilbod som kan gje desse ungane ein betre sjanse til å lukkast. Retten til opplæring gjeld fullt ut – også under institusjonsopphald. Samstundes veit vi at dagens skuletilbod ikkje treffer alle. Mange av desse ungane lærer best gjennom praktisk arbeid, gjennom meistring, gjennom relasjonar og gjennom opplæring som tek utgangspunkt i livssituasjonen deira her og no. Difor er vi opptekne av at handlingsrommet i dagens regelverk faktisk blir brukt. Alternative opplæringsarenaer, anten det er uteskule, verkstader, samarbeid med lokale bedrifter eller gardsbaserte tilbod som «Inn på tunet», kan vere eit viktig supplement for elevar som ikkje finn seg til rette i det ordinære klasserommet. Erfaring viser at slike løysingar kan gje både auka motivasjon, betre trivsel og sterkare meistringskjensle. Målet er ikkje å byggje parallelle skulesystem eller å svekkje ansvaret som ligg i opplæringslova, tvert imot. Dette handlar om betre samordning mellom barnevern, skule og forvalting, sånn at desse ungane slepp å falle mellom stolar. For mange av desse barna er det nettopp mangelen på koordinering, kontinuitet og stabilitet som er hovudutfordringa. Difor støttar Senterpartiet forslaget om å sikre at barn i barnevernsinstitusjonar får eit reelt og forpliktande opplæringstilbod som ein del av institusjonsopphaldet. Vi støttar òg at regjeringa vurderer pilotprosjekt i samarbeid med kommunar, fylkeskommunar og andre relevante fagmiljø for å redusere fråfall i skulen. Pilotprosjekt kan gje verdifull kunnskap om kva som faktisk fungerer, særleg når dei blir utvikla tett på praksisfeltet og evaluerte grundig. Til slutt vil eg løfte fram betydninga av stabilitet. Hyppige flyttingar i barnevernet fører altfor ofte til brotne skuleløp. Når ungar må byte både bustad og skule gong på gong, undergrev vi moglegheitene for læring og tryggleik. Difor meiner vi at barn, så langt det er mogleg, må få institusjonsplass i eigen region, og at omsynet til skulegang og tilknyting må leggjast stor vekt på ved plassering.

Dette er jo ein fin og gledeleg debatt. Eg håpar statsråden òg evnar å glede seg over replikantar frå FrP som aldri har prioritert dette området, som no er veldig entusiastiske for det. Det må vi evne å glede oss over. Statsråden viser til ein tidlegare partikollega av meg – eller noverande partikollega – Magnhild Meltveit Kleppa, som statsråden, slik eg oppfatta det, trudde ville ha anbefalt ei utgreiing, men eg trur at i denne saka er Meltveit Kleppa heilt klar: Dette er vi klare for å innføre. Eg trur statsråden er oppriktig i sitt engasjement for frivilligheita, og det er òg fleire Arbeidarparti-representantar i denne saka, så det er freistande å seie: Slepp Arbeidarparti-representantane fri, det er vår – så kunne ein jo stemme for å få eit endå breiare fleirtal bak dette. No skal eg forte meg å kome til spørsmålet, og det gjeld å sikra ei ubyråkratisk ordning: Trur statsråden at det er mogleg, og tenkjer statsråden å levere på ei enkel og ubyråkratisk regelstyrt momskompensasjon for frivillig sektor?

Dette er ein god dag. Noreg er blant dei landa i verda som har høgast deltaking i frivillig arbeid. Tusenvis av lokale lag og foreiningar skapar aktivitet, glede og inkludering i lokalsamfunna i heile det langstrakte landet vårt. Det er foreldre som står i kiosken på idrettsarrangement, det er eldsjeler som held liv i kulturhus og bygdelag, det er trenarar og instruktørar, og det er styremedlemer som brukar kveldar og helger på å skape aktivitet for andre. I mange lokalsamfunn representerer kanskje frivilligheita alt som er av lokalt kulturtilbod på små plassar. At vi har høg deltaking og stiller opp for kvarandre er noko av det flottaste med Noreg. Når vi snakkar om levande lokalsamfunn, er det nettopp her det kjem til uttrykk. Dette er Noreg på sitt beste. I lang tid har momskompensasjonsordninga vore viktig for frivillig sektor. Samtidig har det alltid vore ei usikkerheit der om ordninga skulle bli fullfinansiert også over tid. Difor har Senterpartiet fremja dette representantforslaget. At Stortinget no sluttar seg til forslaget om full regelstyrt momskompensasjon, er sjølvsagt gledeleg for oss, men fyrst og fremst – som fleire har vore inne på – handlar dette om alle dei som deltek i og heiar på frivilligheita i dette landet. Det har vore ein lang kamp. Eigentleg er det stortingsvedtaket vi fattar her i dag, litt historisk. Med full regelstyrt momskompensasjon er det òg ein klar bodskap frå denne salen: Vi heiar på frivilligheita og dugnadsinnsatsen. I ei tid der verda er prega av uro og usikkerheit, kan ein jo sitje og føle litt på avmakt, men kva kan vi gjere? Jo, vi kan byggje dei lokale fellesskapa. Det er i dei lokale fellesskapa ein ser frivilligheita blomstre i full blom. Det engasjerer over halvparten av befolkninga i landet. Det gjev oss enorme verdiar – sosialt, kulturelt og menneskeleg. Ei stor takk til alle dei som har stått på for å sikre frivilligheita full og regelstyrt momskompensasjon. Eg har sagt tidlegare at dei kan unne seg ein ekstra is på 17. mai, alle dei som har stått på, for no har vi klart det. Tusen, tusen takk!

Det forslaget vi har løfta til debatt i dag, ser ut til å bli stemt ned. Det synest eg er dumt, for den debatten som vi har hatt her, og replikkordvekslinga, har etterlate eit inntrykk av at dette er ei mykje større liberalisering enn det det eigentleg er. La me seie det heilt klart: Vi i Senterpartiet har stor respekt for synspunkt, òg i denne salen, der ein uttrykkjer uro for speleproblem, for at folk får problem med spel, anten det er i regi av Norsk Tipping eller i regi av andre aktørar. Vi har òg stor omtanke for dei som blir råka av det. Vi har frå Senterpartiets side ikkje vore ein stor pådrivar for liberalisering av norsk spelpolitikk, tvert imot har vi vore med og sett tydelege grenser gjennom fleire saker i denne salen, for å ramme inn dette og for nettopp å ta høgd for dei sårbare menneska som kan kome i problem grunna tap av pengar på spel. Vi har òg vore heilt tydelege i vår støtte til både einerettsmodellen og pengespellova. Samtidig er vi tilhengjarar av sunn fornuft, og bingo utgjer ikkje hovudproblemet av spelproblematikken, det utgjer ein liten del. I kontrast til ein god del nettspel som fører folk ut i store problem, der det gjerne knapt eksisterer avgrensingar og aktørane er utanlandske, er bingohallane ein sosial møteplass. Som representanten Trøen sa: Dei er kanskje ein av få sosiale møteplassar for mange menneske. I tillegg genererer dei inntekter til frivillige organisasjonar. Eg synest som sagt det er litt synd at dette er blitt til ein større debatt enn kva det eigentleg skulle ha blitt. Det handlar, som sagt av fleire her, om likebehandling, og det handlar om å finne eit system som både varetek det at det er mogleg å ha denne aktiviteten i dag, varetek dei frivillige organisasjonane og varetek dei menneska som er sårbare for spelproblematikk.

Eg vil starte med å takke statsråden for ei både grundig og viktig utgreiing. Her er det mykje Senterpartiet kan slutte seg til. Trass i ulike innfallsvinklar til likestilling og diskriminering er det brei politisk semje om hovudmålet: eit samfunn der alle har like rettar og moglegheiter, og der politikken er eit viktig verkemiddel for å oppnå dette. Senterpartiet ønskjer ei rettferdig fordeling av makt, ressursar og moglegheiter, og at alle skal kunne leve eit godt liv, uavhengig av kjønn, alder, legning eller andre forhold. Målet er at menneske i heile landet skal ha reell valfridom og like sjansar til å skape seg eit godt liv. Ei sentral likestillingsutfordring er framleis eit kjønnsdelt arbeidsliv. Kvinner er overrepresenterte i låglønsyrke, i offentleg sektor og i deltidsstillingar, særleg innanfor helse og omsorg. Dette påverkar økonomisk sjølvstende, karrieremoglegheiter og framtidig pensjon. Kampen for retten til heiltid og trygge arbeidsvilkår er avgjerande for reell likestilling. Samtidig er mange mannsdominerte arbeidsplassar både i primærnæringa og i industrien under press, særleg i distrikta. Likestillingspolitikken må difor handle om stabile rammevilkår og eit mangfald av arbeidsplassar, slik at både kvinner og menn kan delta i arbeidslivet, uavhengig av bustad. Omsynet til geografisk likskap er ein grunnstein i politikken til Senterpartiet, også i likestillingsarbeidet. Sentralisering og svekte tenester i distrikta rammar likestillinga. Lengre avstand til arbeid, utdanning og helse- og omsorgstenester får ofte størst konsekvensar for kvinner, som framleis tek mykje av omsorgsansvaret. Færre jobbmoglegheiter for unge kvinner i distrikta avgrensar valfridomen deira. Difor er ein aktiv politikk for distrikta òg ein god likestillingspolitikk – ikkje minst når det gjeld kampen mot nedbygging av føde- og barseltilbod. Til slutt vil eg løfte fram to punkt. For det første må kvinnehelse bli ein tydelegare del av likestillingskampen. Nyleg har Stortinget bedt regjeringa arbeide for at blåreseptordninga kan omfatte hormonbehandling i overgangsalderen ved medisinsk behov. Det må vere eit startpunkt. Kvinnespesifikke lidingar har fått for lite merksemd, og tilboda varierer for mykje geografisk, noko som særleg rammar kvinner i distrikta. For det andre må vi ta utfordringane til gutar og menn på alvor. Altfor mange gutar opplever at skulen ikkje er tilpassa deira behov. Dei gjer det gjennomgåande svakare i skulen, fell oftare frå i vidaregåande opplæring og er overrepresenterte blant dei som hamnar utanfor arbeid og utdanning. Eg registrerer at dette er nemnt her i dag, både av representantar frå Høgre og frå Frp, og då synest eg det er synd at desse partia sit igjen i ein skulepolitikk som i for stor grad pressar på for meir teoritung skule. Ein burde då støtte eksempelvis forslaga frå Senterpartiet i skulepolitikken om meir frileik og meir fysisk aktivitet. Det ville reelt sett kunne bety ein forskjell for mange gutar i skulen i dag. Det same gjeld det å leggje til rette for ei sterkare tilknyting mellom arbeidsliv og skule, ha meir fleksibilitet og gje fleire både unge gutar og jenter moglegheit til å bruke noko av tida i skulekvardagen til å bruke kroppen og arbeide med praktiske utfordringar. For Senterpartiet er det avgjerande at likestillingspolitikken rommar heile breidda av utfordringar, for både kvinner og menn.

Eg registrerer at statsråden i staden for å svare på spørsmålet angrip lokalpolitikarar rundt om i landet. Det er skuffande, for det å vere distriktsminister – slik var det i alle fall tidlegare – handlar nettopp om å ivareta det breie settet av verkemiddel for å skape gode lokalsamfunn rundt om i landet. Det er jo innlysande at det å auke prisane og vanskeleggjere forholda for folk og næringsliv gjennom eksempelvis høgare transportkostnader ikkje gjer det meir attraktivt å skape næring og busetje seg i norske distrikt. Oppfølgingsspørsmålet er: Vil det kome fleire angrep på desse viktige distriktspolitiske verkemidla som vi har, frå Arbeidarpartiet framover? Vil folk som no ser kva som skjer på Nordvestlandet og oppe i nord, som også har eit flytilbod som er svært viktig for dei, kunne forvente same auke i prisar, same nedbygging av tilbod, at ferjepolitikken blir svekt, osv.?

Spørsmålet går til kommunal- og ikkje minst distriktsministeren. For Senterpartiet er det viktig at vi har levande lokalsamfunn over heile det flotte landet vårt, og det handlar jo om at folk skal ha ein reell valfridom for kvar dei vil busetje seg hen. Likevel handlar det ikkje berre om det, for det handlar også om at den største verdiskapinga – tru det eller ei – ikkje skjer i denne byen, men langs kysten vår og i industrisamfunna våre spreidde ut over heile landet. Skal denne verdiskapinga halde fram, må næringslivet kunne rekruttere den kompetansen og dei folka dei treng. Då må vi leggje til rette for at det er attraktive lokalsamfunn å busetje seg i for den arbeidskrafta, og på same måte som vi har tiltak, særskilde tiltak, for storbyproblematikken, må vi også ha ein aktiv politikk for å utvikle lokalsamfunna våre over heile landet. Dessverre har Arbeidarpartiet dei siste åra gått til angrep på nokre av dei viktige verkemidla for å få dette til. Ein har føreslått å ta frå folk rett til nedskriving av studielån, ein føreslo auka kostnad for mange av ferjestrekningane langs kysten, og denne veka fekk vi også melding om at Arbeidarpartiet vil auke prisen med 20 pst. utover prisveksten for dei mange som er avhengige av flya på kortbanenettet. Og ikkje nok med det: Ein skal også byggje ned rutetilbodet, noko som gjer at lokalsamfunn som Florø, Førde og Røros får både eit dårlegare tilbod og ein høgare pris på flyrutene sine. Mitt spørsmål er: Kvar var eigentleg distriktsministeren då Arbeidarparti-regjeringa bestemte seg for å byggje ned flytilbodet og auke prisen for folk langs kysten vår?

Dette var også noko eg jobba med den gongen eg hadde Skjæran sitt ansvar. Poenget er at viss ein ønskjer å gjere eit grep, kan ein gjere det same grepet som den raud-grøne regjeringa – eg meiner det var i 2013 eller rundt der, med litt atterhald. Ein berre sende eit brev til kommunane der ein sa at for mindre tiltak der dette ikkje utgjer fare for andre eller der det ikkje betyr noko stort knytt til naturfare, slepp ein å gjere desse kartleggingane. Det kan vere eit innspel inn. Grunnen til at eg har eit visst engasjement i saka, er at eg ser at nokon av dei grepa Senterpartiet gjorde i Kommunaldepartementet då ein sat der, bl.a. å sende brev til statsforvaltarane, der ein sa at eksempelvis unødvendige motsegn – altså motsegn som kunne ha vore fremja tidlegare –som hovudsak ikkje skal fremjast. No ser eg at Arbeiderpartiet har teke ut igjen den setninga i oppdraget til statsforvaltarane. Eg har lyst til berre å spørje: Kvifor tek ein vekk det som er heilt nødvendige signal å sende for at statsforvaltarane ikkje så detaljert går inn i enkeltsaker?

Eg kunne nok ønskt meg ein statsråd som var noko meir offensiv i svaret. Arbeidarpartiet går her i forsvar for eigentleg unødvendig byråkrati, i staden for å kjempe for sunn fornuft i desse kartleggingssakene. Dette er folk som skal utvide entreen sin, dei skal kanskje byggje ein liten terrasse framfor huset, og så får ein då krav om svært dyre kartleggingar som ikkje gjev meining. Vi er alle einige om at skal ein byggje nye hus inn i eit område eller tiltaket kan utgjere fare for naboeigedomane, er det hensiktsmessig å kartleggje, men dette er store kostnader folk blir pålagde for å gjere små tiltak på dei husa dei allereie bur i. Spørsmålet er: Forstår ikkje statsråden at dette ikkje berre skapar frustrasjon, men også gjer at folk misser respekt for systemet?

«Kart frå mellom anna Noregs vassdrags- og energidirektorat gjev kommunane nyttig kunnskap om naturfare ved planlegging av busetnad og næringsaktivitet, sjølv om detaljnivået i kartgrunnlaget ikkje alltid er nok til å fastslå konkret risiko. No melder fleire at krav om ekstra naturfarekartlegging blir for omfattande, og at sjølv små tiltak på eige hus og eigedom utløyser dyre naturfarekartleggingar. Kva vil statsråden gjere for å unngå at folk får krav om kartlegging for slike mindre tiltak?»

Då nyttar eg sjansen til eit oppfølgingsspørsmål knytt nettopp til fysisk aktivitet. Det er igjen eit eksempel der det nok er mange gode intensjonar. Både skular og lærarar seier dei gjerne skulle gjort meir av dette, men dei tydelege regulerte føringane er gjerne på andre område og ikkje knytte til den fysiske aktiviteten. Då er spørsmålet til statsråden: Kan statsråden sjå føre seg at ein gjev tydelegare signal eller på annan måte påverkar dei skulane som i dag av ulike grunnar ikkje prioriterer fysisk aktivitet dagleg for elevane sine?

Og til no er det jo den frie leiken som i størst grad har blitt fortrengd. Då er oppfølgingsspørsmålet til statsråden, etter eit innlegg som eg også kan stille meg bak: Kva vil ein konkret gjere for å snu den utviklinga og sikre at den frie leiken får meir plass i undervisninga?

Det blei nesten litt freistande å ta replikk på den førre replikanten, men det er det jo ikkje moglegheit for. Eg synest det som er positivt med statsråden sitt innlegg, er at ein viser vilje til å ta eit oppgjer med det Clemet-skulen, Høgre-skulen, har medført, og som vi no ser resultatet av. Vi ser kva konsekvensar det får når ein puttar stadig meir teori inn i skulen, sikkert med gode intensjonar. Resultata blir dårlegare, og vi ser også andre konsekvensar. Vi har i dette forslaget peika på det som er knytt til leik og fysisk aktivitet, og så har vi gjort eit skilje mellom den lærarstyrte leiken og frileiken. Som representanten Bae Nyholt eminent sa i innlegget sitt: Det er ein stor forskjell, for den frie leiken både aukar kreativiteten og gjev viktige sosiale ferdigheiter for ungane. Så spørsmålet er ganske enkelt: Ser statsråden føre seg å dedikere timar til den frie leiken også i det viktige arbeidet som ho no er i gang med?

Evalueringa av seksårsreforma som blei lagd fram før sommaren 2024, viser ei utvikling vi ikkje kan vere fornøgde med. Intensjonane som låg til grunn då seksåringane fekk sin plass i skulen, har gradvis blitt svekte. Det som skulle vere ein smidig overgang frå barnehage til skule, prega av leik, utforsking og tryggleik, har for mange ungar blitt eit møte med for mykje stillesitjing og tradisjonell klasseromsundervising. Vi ser at borna i for liten grad får utforme leiken på eigne premissar, og areala på skulane er heller ikkje rigga for leik. Dette avgrensar moglegheitene for frileik og fysisk aktivitet, som er to av dei viktigaste føresetnadene for læring, trivsel og utvikling for dei yngste elevane. Samtidig får vi stadig tydelegare åtvaringar om konsekvensane av at barn og unge får for lite fysisk aktivitet. TV 2 omtalte tidlegare i år tala frå rekruttskulen på Madla, som viser ei utvikling som uroar både folkehelseekspertar og Forsvaret. Den fysiske forma til norske ungdommar har falle markant dei siste seks åra. I 2020 klarte 96 pst. av dei mannlege rekruttane 3 000 meter på 15 minutt. I dag er talet nede i 82 pst. For kvinner har nedgangen vore endå brattare, frå 62 til 38 pst. Om lag éin av fire rekruttar er ifølgje Forsvaret i realiteten ikkje fysisk kvalifiserte til å ta imot den treninga som ventar. Det gjer at denne saka ikkje berre handlar om folkehelse, trivsel og meistring for ungane våre, det handlar òg om totalberedskap og forsvarsevne. Vi kan ikkje detaljregulere livet til folk og familiar, men dei fellesarenaene vi har, må vere rigga slik at det er lagt til rette for fysisk aktivitet, og skulen er borna sin viktigaste fellesarena. Det er bakgrunnen for forslaga. Vi meiner at seksåringane treng eit tilbod som byggjer på førskulepedagogikk, der leiken er ein berebjelke, ikkje eit tillegg. Eit fyrste skuleår med meir frileik og aktivitet vil gje ungane ein tryggare start og eit betre læringsgrunnlag. Vi veit at frileiken styrkjer kreativitet og sosiale ferdigheiter. Vi meiner elevane bør vere fysisk aktive kvar einaste dag på skulen. Det skulle berre mangle, all den tid skuleløpet har blitt lengre, og timetalet har auka over tid. Det kan ikkje berre resultere i meir stillesitjing. Skulane må ha stor fridom i korleis dei organiserer skulekvardagen. Det er ei utfordring at det har vore politisk vilje til å regulere og påleggje skulane stadig meir teori inn i skulen, men samtidig ikkje vilje til å sikre nok fysisk aktivitet. Ein for teoritung skule er ikkje ein skule for alle. For dei som lærer best gjennom praktisk læring, betyr meir teori mindre meistring. Dette burde fleire parti i denne salen ta inn over seg, særleg dei som har for vane å uttrykkje uro for at t.d. gutane i større grad slit med skulekvardagen. Eg vil avslutningsvis ta opp forslaga Senterpartiet er ein del av.

Senterpartiet tek tryggingstrusselen mot norsk forsking og høgare utdanning på største alvor. Trusselvurderingane frå PST, Etterretningstenesta og Nasjonal tryggingsmyndigheit viser tydeleg at forskings- og teknologimiljø i aukande grad er mål for etterretning, teknologioverføring og cyberoperasjonar frå framande statar. Dette er ei utvikling som utfordrar grunnleggjande nasjonale tryggingsinteresser, og som krev at vi styrkjer evna vår til å førebyggje og handtere risiko. Samtidig er det viktig å understreke at Noreg er ein liten forskingsnasjon. Vi er avhengige av internasjonalt samarbeid for å sikre tilgang til kompetanse, teknologi og verdsleiande fagmiljø. Eit for strengt og kategorisk regelverk, slik forslaga i dokumentet legg opp til, vil kunne svekkje norske fagmiljø si evne til å delta i den internasjonale forskingsinnsatsen. Det vil i praksis kunne gjere oss mindre, ikkje meir, trygge. Senterpartiet meiner difor at løysinga ikkje er generelle forbod basert på nasjonalitet. Eg vil særleg vise til høyringsinnspelet frå Universitets- og høgskulerådet, som tydeleg peikar på at slike tiltak kan få store negative konsekvensar for norsk forsking. Vi må i staden sørgje for at institusjonane har gode verktøy, klare krav og tilstrekkeleg støtte til å gjennomføre forsvarlege tryggingsvurderingar. Statsråden peikar sjølv på utfordringar knytte til personelltryggleik utanfor tryggingslova sitt verkeområde. Det viser at dagens regelverk ikkje er godt nok tilpassa det skjerpa trusselbiletet. Senterpartiet meiner difor at det er behov for ei heilskapleg gjennomgang av forskingstryggleiken. Vi må vurdere om tryggingslova bør endrast, om krava til personelltryggleik må strammast inn, og om det er nødvendig med ytterlegare avgrensingar for søkjarar frå risikoland til stillingar innan sensitive teknologiar. Dette handlar ikkje om å lukke Noreg for verda. Det handlar om å sikre at vi har eit regelverk som er robust nok til å møte dagens truslar, samtidig som vi tek vare på akademisk fridom og internasjonalt samarbeid. På denne bakgrunnen støttar Senterpartiet forslaget om at regjeringa må styrkje arbeidet med forskingstryggleik og kome tilbake til Stortinget med vurderingar av nødvendige endringar. Dette er ei fornuftig tilnærming som overordna ivaretek nasjonale omsyn og behovet for internasjonalt forskingssamarbeid.

På vegner av representantane Kjersti Toppe, Ole Herman Sveian og meg sjølv har eg gleda av å fremje eit forslag om å be regjeringa greie ut alternativet «Ny framtid for Nationaltheateret» grundigare.

For Senterpartiet er det grunnleggjande viktig å sikre barna våre ein trygg skulekvardag. Det gjeld sjølvsagt òg i det digitale rom. Både foreldre, lærarar og skuleleiing kan oppleve at det er krevjande å ha nok oversikt over korleis dei digitale verktøya kan nyttast – og blir nytta – av elevane, og korleis ein sikrar gode rammer som gjer at elevane er skjerma mot skadeleg innhald på nett. Forslagsstillarane skal ha ros for å ha sett dette temaet på dagsordenen, og komiteen har i innstillinga samla seg om klare forventingar til regjeringa om å styrkje arbeidet for å sikre digitale verktøy som har barrierar mot reklame og skadeleg innhald. Vi kan ikkje forvente at alle kommunar skal kunne ha den fullstendige oversikta over dei moglegheitene og utfordringane som dei digitale verktøya kan innehalde. Det er difor viktig å gje tilstrekkeleg kunnskap og støtte til kommunane og skulane i korleis dei kan skjerme barna mot uønskt innhald. Her må dei statlege styresmaktene samarbeide aktivt med skulane for å gje kunnskap om korleis ein sikrar eit oppsett av dei digitale einingane sånn at nødvendige filter og blokkeringar er på plass, og at ein på riktig måte ivaretek både personvern og tilgangskontroll. Det skal ikkje vere sånn at elevar har tilgang til skadeleg innhald eller blir utsett for persontilpassa reklame på pc-ane eller nettbretta dei får frå skulen. Samtidig med at vi ivaretek tryggleiken til elevane, er det viktig å understreke at vi i denne salen må unngå unødvendig detaljstyring. Skulen blir styrt gjennom nasjonale mål, men det skal vere eit stort handlingsrom med tanke på å finne gode løysingar lokalt ut frå det som er lokale behov og lokale føresetnader. Vi i Senterpartiet har stor tillit til at kommunar, skular og foreldre er dei beste til å ivareta tryggleiken til ungane dersom dei får den nødvendige støtta frå statlege styresmakter. Eg tenkjer komiteen har funne ein god balanse mellom desse omsyna i denne saka.

På vegner av representantane Bengt Fasteraune, Ole Herman Sveian, Geir Inge Lien og meg sjølv har eg gleda å leggje fram eit representantforslag om meir ja og mindre nei i byggesaker.

Representanten Gorseth frå Arbeidarpartiet viste i sitt innlegg, om eg hugsar sitatet sånn nokolunde rett, til at ein no har oppnådd likeverd mellom private og offentlege barnehagar også når det gjeld pensjon. Landets førre statsminister hadde fleire stadige forsøk på å få statsrådane sine til å framstå samla, og då brukte ho ofte å seie at ho ikkje ville brukt akkurat dei orda. Spørsmålet til statsråden er: Stiller ho seg bak representanten Gorseth si formulering om at med det regjeringa no har lagt fram, er likeverd oppnådd, eller tenkjer ho at ho ikkje ville brukt akkurat dei orda?

Eit godt barnehagetilbod er ein viktig del av gode og levande lokalsamfunn. Det at ungar i heile landet har eit godt tilbod til ein overkomeleg pris, er med på å sikre ein god, trygg og meiningsfull kvardag for ungane, der dei kan ha fellesskap med andre ungar og utvikle dei sosiale ferdigheitene sine gjennom leik og læring. Senterpartiet har alltid stått på at barnehagen skal vere ein stad der alle barn får like moglegheiter, uavhengig av kvar dei bur, kven dei er, eller kva bakgrunn dei kjem frå. I tillegg er eit godt barnehagetilbod viktig for yrkesdeltaking og bidreg til å utjamne sosiale og geografiske skilnader. Kunnskapsministeren peika i si utgreiing på ei rekkje styrkar ved den norske barnehagen og den viktige rolla han spelar, som er lett å stille seg bak. Då Senterpartiet var i regjering, var vi med på å gjere barnehagepolitikken til eit hovudsatsingsområde: betydelege kutt i foreldrebetalinga nasjonalt endå lågare pris i distriktskommunar gratis barnehage i Nord-Troms og Finnmark gratis barnehage for tredje barn betre ordningar for låginntektsfamiliar Dette var store og viktige økonomiske løft som gjorde kvardagen mykje billegare for småbarnsforeldre. Ei auka satsing på bemanning i barnehagane har vore sentralt. Vi veit at det har vore og er ei stor utfordring å sikre nok personell i barnehagane våre. Senterpartiet har både frå regjeringsposisjon og gjennom arbeidet her på Stortinget vore med på viktige løft for å bidra til å rette på den situasjonen, seinast i samarbeidet om statsbudsjettet for 2026. Ein barnehage med god kvalitet er avhengig av at vi får fleire til å velje barnehageyrket og ta utdanning for å arbeide i barnehage. Då handlar det òg om korleis vi tek vare på dei som allereie arbeider i yrket. Det handlar om arbeidsvilkår. Senterpartiet ønskjer ein sektor der private og kommunale barnehagar blir behandla likeverdig. Også dei private barnehagane er ei uunnverleg brikke i tilbodet, og vi hadde ikkje nådd den barnehagedekninga vi har i dag, utan dei private barnehagane. Så har vi ein særskilt situasjon knytt til barnehageforliket som eg må nytte mesteparten av tida mi på å kommentere. Det har med det faktum å gjere at regjeringa ikkje følgjer opp barnehageforliket, der både Senterpartiet og Arbeidarpartiet er med. Fleirtalet på Stortinget vedtok våren 2025 at private barnehagar skal få kompensert dei dokumenterte pensjonskostnadene sine gjennom ei føreseieleg og tydeleg ordning. Det var eit breitt og historisk forlik, inngått for å skape stabilitet i ein sektor der det har vore mykje uro. Kva skjedde så etterpå? Regjeringa la fram ei forskrift som gjorde at ein stor del av dei private barnehagane framleis ikkje får dekt dei reelle kostnadene dei har, og mange blir ståande i underskot år etter år. Dette er ikkje ein bagatell, og det er heller ikkje småpengar for dei barnehagane det gjeld, og for mange private barnehagar kan dette vere forskjellen mellom drift og nedlegging. Fleirtalet her i denne salen vedtok i oktober 2025 – igjen med Senterpartiet som pådrivar – at forliket skulle følgjast opp. Likevel er ikkje modellen endra slik at barnehagane kan søkje om å få dekt reelle pensjonskostnader. Faktum er dette: Private barnehagar blir ikkje behandla likeverdig i dag. Ein stor andel av private barnehagar går med underskot. Det betyr at tilsette – menneske som gjer ein heilt avgjerande jobb for dei minste blant oss – risikerer å få svekte pensjonsvilkår eller stå i ein arbeidsplass som kan forsvinne. For Senterpartiet er dette heilt uakseptabelt. Vi inngjekk ikkje barnehageforliket for syns skuld. Vi inngjekk det for å sikre føreseielege og berekraftige rammevilkår, også for dei private barnehagane. Difor ser vi oss i dag på nytt nøydde til å fremje framlegg som gjentek at regjeringa må følgje opp det forliket som dei sjølve var ein del av. Dei må rydde uvissa av banen og presentere ei ordning som sikrar at private barnehagar kan få dekt sine reelle pensjonskostnader. Sektoren treng stabile og føreseielege rammer. Det får ein ikkje gjennom endringar som kjem seint, er dårleg grunngjevne eller ikkje følgjer opp vedtaka frå denne salen. Eg forventar at regjeringa følgjer opp. La meg avslutte med dette: Barnehagen er ikkje ein budsjettpost. Han er eit samfunnsprosjekt. Ungane våre skal møte trygge vaksne, og dei skal møte god kvalitet og barnehagar som har økonomi til å gjere jobben sin – uavhengig av eigarskap.

Nokre gonger handsamar vi saker som gjeld svært mange eller kanskje alle elevar i den norske skulen. Andre gonger gjeld det få elevar, men det kan vere utruleg viktig for dei elevane det gjeld. Denne saka tilhøyrer den siste kategorien. IB-tilbodet er nemleg eit tilbod som for dei aller fleste elevar i dette landet, er lite aktuelt. Samtidig er det slik at for ei lita gruppe elevar – det var f.eks. nemnt barn og foreldre som lever i dette landet i kortare tidsperiodar, og som er ein del av ein internasjonal arbeidsmarknad i den forstand at dei har internasjonalt prega jobbar og flyttar mykje – er dette eit både ønskjeleg og svært aktuelt tilbod. Nokre få kommunar ønskjer å tilretteleggje for IB innanfor den offentlege skulen. Oslo er eit eksempel på det. Med den beskrivinga av elevmassen som representanten Holmås Eidsvoll viste til, kan det vere ein verdi både for dei elevane som får ta denne utdanninga innanfor ramma av fellesskapsskulen, og for dei andre elevane i området, som då får møte denne gruppa elevar. Vi meiner vi bør ha rom for dette innanfor den offentlege skulen. Vi må ha tiltru til lokalpolitikarane, som eg registrerte det blei vist til i førre sak. Kommunane og dei lokale har også i dette spørsmålet god forstand til å avgjere om eit slikt tilbod er aktuelt i deira kommune. Difor kan ein i dei få kommunane det vil gjelde, ha eit slikt tilbod innanfor det kommunale.

Eg har lyst til å takke for ein god debatt. Det er ein debatt der innlegga har hatt veldig forskjellige inngangar til denne problemstillinga vi diskuterer. Grunnen til at vi har denne debatten i dag, er eksempla – det var nemnd ein heil kommune, Hamar, og det er enkeltskuleleiarar som framleis oppriktig lurer på om dette er innafor, eller som på prinsipielt grunnlag seier at det ikkje er innafor. Det er grunnen til at vi har denne debatten, og eit fleirtal ønskjer å presisere at sjølvsagt er dette innafor lova. Det er til og med ønskjeleg. For, som komiteen peikar på, det å oppleve ei skulegudsteneste gjev den viktige kunnskapen som ein samla komité ser verdien av. Det er bakgrunnen for kvifor vi er her. Der har ikkje mindretalet noko tydeleg svar på kva ein skal gjere i ein situasjon der ein får fleire typar av prinsippvedtak, eller ein ser fleire skular som kuttar ut skulegudsteneste. Det er fleirtalet som ønskjer at denne tradisjonen fortset og difor ønskjer ei presisering. Eg synest statsråden går ganske langt når ho seier, at dette vil ta frå skulen moglegheit til å forme opplegget til elevane, at ein blir tvinga til å gjennomføre eit opplegg i regi av andre. Ja, ein begynner å lure på om vi har lese det same forslaget. Det er ikkje det forslaget går ut på – i alle fall er det ikkje slik eg har opplevd nokon av forslagsstillaranes intensjon. Forslaget tek derimot opp i seg at ikkje alle lokale meinigheiter vil ha kapasitet eller moglegheit til å arrangere skulegudsteneste. Det er heller ikkje noko ønske om å påtvinge skulane eksempelvis å reise langt av garde for å rekkje fram til ei kyrkje som arrangerer dette. Dette er ein veldig godt etablert tradisjon i Noreg, og det skjer i eit samarbeid mellom skulen og kyrkja. Det er sjølvsagt opplegg som også er godkjent av den lokale skuleleiinga. Slik har det vore, slik er det og slik vil det sjølvsagt vere også i framtida.

42:04] (ordførar for saka): I denne saka diskuterer vi om elevar ved skulane her i landet skal få tilbod om å delta på skulegudstenester. Komiteen er samla i synet på at skulegudstenester er eit viktig bidrag for å gje elevar innsikt i og kunnskap om ein viktig del av norsk kulturarv. Det er – og skal vere – frivillig å delta på skulegudstenester. Det er også sentralt å følgje opp med eit alternativt opplegg for dei elevane som ikkje ønskjer å delta, og både elevar og foreldre skal ha god informasjon om dette. Komiteen har ulike syn på om og i kva grad tilbodet om å delta i skulegudstenester er noko ein skal tilby alle elevar. Eg legg til grunn at dei ulike partia legg fram sine syn og framlegg og vil i det vidare gjere greie for Senterpartiet sitt syn. Kyrkja og kristendomen har spela ei formande rolle på lovverket og samfunnet vårt gjennom 1000 år. Verdigrunnlaget denne arven har med seg og påverknaden han har hatt på samfunnet og strukturane som er bygde rundt han, er viktig kunnskap for å forstå det norske samfunnet. Kyrkjene utgjer også ein stor del av dei historiske bygga vi har i landet vårt. Dei kristne og humanistiske grunnverdiane er framleis sentrale i samfunnet vårt. Sjølv om ein mindre del av befolkninga er medlemer i Den norske kyrkja og færre deltek på gudstenester, dannar kyrkja likevel rammer for svært mange i landet vårt gjennom ritual som dåp, konfirmasjon og bryllaup, eller når vi tek avskjed med våre kjære. Kyrkja har òg ein sentral plass ved ulukker og kriser og er ein del av beredskapen vår. Tru er framleis omfattande i samfunnet vårt sjølv om trusretningane er meir mangfaldige og femnar fleire religionar og livssyn. Kunnskap om tru og trusutøving er difor også viktig kunnskap å ha om samfunnet vi lever i. Skulegudstenestene er ein god arena for å lære om Den norske kyrkja, både gjennom historia og rolla ho spelar i dagens samfunn. Senterpartiet ønskjer difor at elevar skal få tilbod om det der den lokale kyrkjelyden legg til rette for det. Når vi ønskjer ei tydelegare presisering av det i opplæringslova, er det for å sikre at det ikkje skal vere tvil om at dette både er akseptabelt innanfor rammene av lova, og ønskjeleg, og for å stimulere til at skulane gjev eit slikt tilbod. Ein del er usamde i dette forslaget. Nokre er det fordi dei meiner det gjev Den norske kyrkja ein for sentral plass i opplæringa, andre fordi dei meiner det gjev presedens for andre trussamfunn til å få ein urettvis stor plass i skulen. Vi i Senterpartiet støttar forslaget. Målet er klart: å sikre at den svært lange tradisjonen med å gje elevar kunnskap gjennom deltaking i skulegudstenester kan halde fram. Med det tilrår eg innstillinga.

Noko av det som er uttalt oftast i denne salen dei siste åra, er orda meir kraft raskare. Det synest det å vere ganske brei einigheit om. Likevel: Er det éin ting som er viktig viss ein skal ha meir kraft raskare, er det føreseielege vilkår. Det forslaget om meir omfattande grunnrenteskattlegging er ikkje føreseielege vilkår. Det skapar usikkerheit, og det er heva over tvil at det allereie no, berre ved å ha det på høyring – sjølv om det openbert ikkje er fleirtal for det – har skapt usikkerheit, og det har skapt forseinkingar i viktige prosjekt. Dette handlar om uregulerbar vasskraft, det handlar om prosjekt med ganske stor risiko i utgangspunktet, og det er ikkje rart at både etablerte vasskraftverk og dei som går med planar om å realisere slik vasskraft, blir usikre når ein kjem med slike forslag som Arbeidarparti-regjeringa har kome med her. Det er ikkje ei form for sjølvskading berre for Arbeidarpartiet, sjølv om det sjølvsagt fører til at Arbeidarpartiet sitt omdøme i næringa blir ramma – det rammar heile norsk politikk, fordi vi står fram som at vi ikkje kan ha stabile rammevilkår for ei så viktig næring, samtidig som vi seier så tydeleg at vi treng meir kraft. Eg høyrer òg at Arbeidarpartiet her kommuniserer at dei tek inn over seg at det er eit anna fleirtal, og at dei legg dette til side og på den måten prøver å skape rom. Samtidig bruker ein ganske mykje av tida her framme til å argumentere for forslaget sitt likevel. Då held ein jo ved like den usikkerheita, på same måten som departementet heldt ho ved like unødvendig lenge ved ikkje berre å trekkje høyringa når ein såg at stortingsfleirtalet ville ein annan veg. Skal ein imøtekome tilpassingsproblematikken, er det langt meir effektivt å diskutere tiltak som botnfrådrag eller at ein gradvis trappar inn grunnrenteskatten over 10 MW. Det har sjølvsagt ein provenyeffekt og er krevjande å få til, men det er ikkje noko løft for norsk kraftproduksjon å skape usikkerheit kring den typen kraft som vi trass i alt realiserer ganske mykje av, og med ganske lite konfliktnivå. Berre to ord om sakshandsaminga i NVE: Forslag nr. 2 her er jo tydeleg på at det ikkje handlar om å prioritere ned andre konsesjonsbehandlingar, det handlar om å få ei raskare og meir effektiv konsesjonsbehandling. Eg stiller spørsmålet – og det gjer Senterpartiet òg: Kor mykje skal NVE konsesjonsbehandle, og kor detaljert skal det vere? Nyleg høyrde vi eit eksempel om ei lita flaumførebygging som hadde fått krav om konsesjonsbehandling. Då er det openbert at ein driv og konsesjonsbehandlar òg ting som kunne ha vore behandla på ein lettare måte i vårt byråkrati.

Eg var med då eit liknande forslag blei behandla i 2006. Eg sa nei til statleg kulturkanon då, og eg seier nei igjen i dag. Dei moderne kulturkanondebattane starta med Harold Blooms publisering av den monumentale boka Vestens litterære kanon i 1994 – for 32 år sidan. Etter dette har fleire kulturpolitikarar i fleire land prøvd å dra Bloom etter håret inn i sin kulturpolitiske samanheng – og då ofte for å sikre seg eit slags kulturpolitisk fikenblad, for å skaffe seg sjølv truverd som vaktarar av tradisjon og sivilisasjon. Det er i grunnen veldig paradoksalt at det skjer, for Bloom åtvara mot dette og har igjen og igjen åtvara mot å dra litteraturen inn i politikken på den måten, eller politikken inn i litteraturen. Det er verdt å merke seg at alle dei tolv høyringsinnspela er kritiske til ein kulturkanon. Kritikken handlar ikkje om at kulturarv er uviktig, tvert om, men om at ein statleg autorisert kanon lett blir ein reiskap for rangering og normering. Kulturpolitikken skal gje rom, ikkje avgrensing. Han skal leggje til rette, ikkje fastslå ei fasitliste over kva som er godt nok, kva som tel nok. Når eit samla kulturfelt åtvarar, bør det vege tungt. Det bør òg vere lov å minne Høgre om det gamle slagordet deira: «Det skal være grenser for politikk». Kultur er ikkje ein utstillingsmonter på eit museum. Det er ei rørsle, og det er nyskaping. Difor er det direkte uklokt at ein offentleg instans skal definere eit statisk bilete av kva som skal stå seg for alle og for all tid. Kva kriterium skal ein bruke? Kven skal avgjere? Korleis veg vi Garborg, Ibsen og Christian Krogh opp mot samisk duodji og Snorre og norsk hardingfelemusikk, eller vestfronten i Nidarosdomen opp mot Åsta Holths radikale forfattarskap frå Finnskogen? Eg er stygt redd for at den kulturkanonen som Høgre ønskjer seg, er eit luftslott som kanskje ser bra ut i fantasien, men som ikkje kjem til å stå seg i møte med den langt meir fascinerande, paradoksale og kompliserte norske kunsten og kulturarven. Erfaringane frå nabolanda er heller ikkje oppmuntrande. Er dette god bruk av midlane til fellesskapet? Burde vi ikkje heller bruke pengane og kreftene våre på det som faktisk held kulturlivet vårt og kulturformidlinga vår levande? Vi har merka oss at Høgre med jamne mellomrom føreslår kutt til formidling av kultur og skapande kulturell verksemd. Her ligg dagens store paradoks, for det er jo slik at levande kultur treng verkstader, scener, turneordningar, bibliotek og møteplassar. Ein treng kommunar som får handlingsrom til å ta kulturansvar på alvor – og at fylke og stat gjer det same. Òg her kuttar Høgre gjerne. Senterpartiet kjem til å stemme med fleirtalet i komiteen i denne saka. Dette forslaget er det lett å avvise.

I mange hundre lokalsamfunn rundt om i landet vårt finst det berre éin matbutikk. Det at vi sikrar oppretthalding av matbutikkar er viktig for desse lokalsamfunna, sjølvsagt med tanke på nærleik til å få kjøpt heilt nødvendige varer, men også som møteplass og som ein beredskapsfaktor. For Senterpartiet, som ønskjer at folk skal kunne bu kvar ein ønskjer i det flotte landet vårt, er det viktig at det er lokale butikkar der og dei er ergo med å sikre både busetting og aktivitet rundt om i alle delar av landet. Dei seinare åra har ny teknologi gjort det mogeleg for stadig fleire av nærbutikkane å vere delvis fjernbetente. Det er veldig gode erfaringar med desse løysingane. Det gjev større fleksibilitet for kundane, det gjev ein betre arbeidskvardag for dei som arbeider der, og omsetjinga aukar også dei fleste stadane. Nye tekniske løysingar er utvikla og tekne i bruk for å selje ulike aldersbestemte varer. Det at desse butikkane kan ha høve til å selje dei same varene som andre matbutikkar, gjer at ein unngår at folk reiser andre stader for å gjere innkjøpa sine. Dei tekniske løysingane som er vanlege for denne typen sal, fungerer svært godt – folk får kjøpt seg t.d. øl og tobakk gjennom system som sikrar at dei er gamle nok, og gjennom grundig videoovervaking blir det sikra at også andre delar av lovverket blir oppfylt. Senterpartiet blei difor veldig overraska då fleire matbutikkar byrja å varsle om at det blei stilt spørsmål ved denne praksisen og om han var i tråd med alkohollovgjevinga. Det forslaget som vi handsamar i dag, er meint å fjerne den tvil som måtte vere om kva lovgjevarane meiner om den saka. Dei tekniske løysingane som no er i bruk knytt til registrering og betaling kombinert med kameraovervaking, er tilstrekkeleg for å kunne selje dei same varene som andre matbutikkar, og det slår no Stortinget tydeleg fast. Det var difor ingen grunn til at delvis fjernbetente butikkar som søkjer om slikt løyve, og som brukar dei etablerte løysingane, skal bli nekta sal frå desse med grunnlag i alkohollovgjevinga. Skulle bruk av den nye teknologien gjere det naudsynt med endringar i alkohol- og tobakkslovgjevinga, er det viktig at slike justeringar blir gjorde raskt og at regjeringa i mellomtida sikrar at butikkane framleis kan bruke desse utvikla løysingane til å selje varene til kundane. Det peiker også eit breitt fleirtal i Stortinget på i dag, og det er bra.

Det som Høgre og representanten Svardal Bøe framførte nettopp, kan ikkje få stå uimotsagt. Eg skal gje statsråden rett i éin ting her i debatten i dag, og det er at den regjeringa som Senterpartiet og Arbeidarpartiet danna, styrkja sjukehusøkonomien betydeleg mykje meir enn Høgre gjorde då dei sat i regjering. Det som er fint, er at det er offentlege tal eg viser til. Alle kan undersøkje det. Eg forstår at det er behageleg for Høgre og representanten Svardal Bøe å snakke om dette og dermed unngå at ein fokuserer på at Høgre her vil stemme i lag med Arbeidarpartiet for reduksjon av tilbod ved lokalsjukehusa i Sogn og Fjordane – noko som lokale Høgre-representantar er veldig kritiske til. Det hoppa representanten Svardal Bøe glatt over i innlegga sine.

Det blir vist helseføretakslova, og eg stiller i likskap med representanten Toppe spørsmål ved oppfatninga og praktiseringa av helseføretakslova og statsråden sin inngripen – og manglande inngripen – i ansvarsområda til helseføretaka. Eg synest at representanten Toppe hadde veldig gode eksempel, som hadde fortent å bli svart på: Kvifor er legitimt å gå inn nokre plassar og å følgje opp nokre helseføretak, mens ein ikkje gjer det andre plassar? Svaret er vel så enkelt som det som blei uttala frå denne talarstolen: Det er ikkje politisk vilje til å gå inn og oppretthalde desse tilboda som no er føreslått nedlagde i Sogn og Fjordane. Statsråden starta svaret sitt i replikkordvekslinga to gonger med at fire av fem beheld jobben – då er dette altså ikkje ei vesentleg endring. Viss Oslo universitetssjukehus, med sine 24 000–25 000 tilsette, skulle kvitte seg med 4 000–5 000 tilsette i løpet av ein sommar, vil eg tippe at statsråden hadde blitt involvert i den saka. Det vanskeleg å sjå føre seg at det ikkje hadde vore tilfellet. Det hadde vorte sett på som ei vesentleg endring – sjølvsagt hadde det gjort det. Eit kort tilsvar til samanlikninga med eit kommunestyre, som representanten Vereide tok opp: Kommunestyret er eit folkevald organ som har ansvar for ei rekke område, bl.a. eldreomsorga. Sjukehusa er eit statleg ansvar. Det er den føretaksreforma som Arbeidarpartiet var fødselshjelpar for, som gjer at det er styret som står til ansvar for statsråden, og at det ikkje er folkevalde som tek desse avgjerdene – og som dermed heller ikkje kan bli stilt til ansvar lokalt ved val, slik eit kommunestyre kan. Så her er det ein vesentleg forskjell.

For folk i Sogn og Nordfjord ser dette ut til å bli ein trist dag. Arbeidet for å hindre nedbygging av viktige funksjonar i lokalsjukehusa har engasjert mange. Det å ha gode tenester nær der ein bur, betyr mykje for folk. Folk har stått opp for lokalsjukehustilbodet sitt, dei har stått på plassen her ute, og dei har demonstrert i Lærdal og på Nordfjordeid. Vi i Senterpartiet har kjempa i lag med dei, og uavhengig av resultatet her i dag er det grunn til å takke folk i Sogn og Fjordane, som dei siste månadene har stått opp for sjukehustilbodet sitt. Dei hadde fortent å bli lytta til av Arbeiderparti-regjeringa. Argumenta for å sikre tilbodet ved sjukehusa har vore teke opp av fleire i debatten her i dag, og eg viser til representanten Kjersti Toppe, som har gjort greie for Senterpartiet sitt syn. For oss har det vore viktig å få fram kor grunnleggjande det er å ha gode helsetenester nær der ein bur. Det er eit paradoks at ein i Totalforsvarsåret 2026 svekkjer beredskapen ved lokalsjukehusa, sjølv om vi har sett kva lokalsjukehusa kan bety ved større kriser. Det er eit stort paradoks at eit av dei sjukehusa i landet som verkeleg har fått prøvd seg når det gjeld å handtere større kriser, er eit av dei som no blir ramma hardt av endringar som helseføretaket føretek. Lærdal sjukehus stod i sentrum både under brannen i Gudvangatunnelen og under brannen på Lærdalsøyri, og eit stort antal menneske fekk behandling nettopp på sjukehuset. I tillegg handlar dette om rekruttering. Vi skal rekruttere titusenvis inn i helse- og omsorgsyrka i åra framover. Det at vi i store delar av dette landet har helsepersonell på eksempelvis dei lokale sjukehusa, betyr ikkje berre at vi har helsepersonell tilgjengeleg i beredskapssituasjonar, men det betyr at det er eit miljø for å jobbe med helse på desse stadene. Det gjer at fleire kjenner godt til desse yrka, og fleire vel karrierevegar innanfor desse yrka der det er eit miljø for det. Det er ikkje så mange år sidan både sjukehuset i Lærdal og på Nordfjordeid fekk redusert andre viktige funksjonar. Den gongen fekk dei høyre av regjeringa at dei skulle vere framtida sine lokalsjukehus og skulle få andre viktige funksjonar, som t.d. skadepoliklinikkar. Så, berre dagar etter eit stortingsval, der Arbeidarpartiet var den store vinnaren i Sogn, får ein høyre at dei same tilboda som dei den gongen fekk høyre var framtida, er truga av nedbygging. Det er ikkje vanskeleg å forstå at dei tilsette og lokalbefolkninga har vanskar med å tru på argumenta til Arbeidarparti-regjeringa og dei partia som støttar Arbeidarpartiet i denne saka, når dei på nytt prøver å hevde at dei har store visjonar for lokalsjukehusa våre.

Viss dette var to identiske forslag, må ein jo stille seg spørsmål om kvifor forslaget Raudt no gir tilslutning til, i det heile tatt har kome opp. Kvifor kan ein då ikkje støtte det opphavlege forslaget, som er klarare og tydelegare og i langt større grad samsvarande med det som har vore Raudt sin retorikk tidlegare i dette spørsmålet? Det samsvarte med det Raudt var for i trontaledebatten, og med det Raudt sine representantar f.eks. i Sogn og Fjordane har gått rundt og sagt, nemleg at modellen må ryddast opp i raskt. For nokon er debatten rundt finansieringa av sjukehusbygg meir akutt enn for andre, og i mitt valdistrikt, Sogn og Fjordane, ser ein kor dysfunksjonell denne modellen er. Investering i eit nytt og nødvendig sjukehusbygg ved Førde sentralsjukehus fører til nedbygging av tilbod ved Lærdal sjukehus og Nordfjord sjukehus, og til forslag om endringar òg i akuttberedskapen som får heilt direkte konsekvensar for folk. Dette er eit problem i Sogn og Fjordane, i Helse Førde, men det kjem til å forplante seg også vidare. Når store, nødvendige investeringar f.eks. ved Haukeland sjukehus blir forsinka eller skubba ut i tid fordi ein nettopp har gjennomført store investeringar i andre delar av Helse vest, f.eks. i Stavanger, viser det òg kor dysfunksjonelt dette er, for det er lange avstandar mellom desse institusjonane. Så sjølv om veldig mange av talarane i denne sal har vore heilt tydelege på svakheita i modellen, at det hastar å få endra den, vel fleirtalet i dag å vatne ut vedtaket som ligg på bordet, og skubbe det ut i tid. For folk i eksempelvis Helse Førde sitt område er det ei ganske fattig trøyst at så mange uttalar seg positivt om ei endring av modellen, all den tid folk ser at det kjem til å trekkje ytterlegare ut i tid og føre til ytterlegare prosess. Eg er frykteleg skuffa over Raudt og SV i denne sal. Dei har tidlegare vore veldig tydelege, ikkje minst overfor veljarane og i valkampen, på at det hastar å få gjort noko med dette, men i dag kan dei ikkje stå ved det dei har sagt, og støtte eit forslag som både sikrar fortgang og effektivitet i omlegging av eit dysfunksjonelt system.

Eg har nokre kommentarar til debatten som no går mot slutten. Innleiingsvis kritiserte både saksordføraren og representanten Melby frå Venstre Senterpartiet fordi vi hadde uttalt tydeleg til VG at behandlinga av søknaden om Jotunheimen privatskule var ein prøvestein med tanke på privatskulelova og den debatten som har oppstått kring om kommunane har eit veto i desse sakene. Eg synest representanten Melby i replikkvekslinga viste tydeleg kvifor det var ein god prøvestein. Det er fordi vi i dette tilfellet har ein søknad som blir vurdert å fylle dei krava ein stiller til privatskular. Skulen er distriktspolitisk viktig. Det som blir vekta, er eit omtrent knappast mogleg fleirtal i fylkeskommunen i deira innspel. Det er viktig å presisere når det gjeld det offentlege skuletilbodet, at fylkeskommunen si rolle er å avgjere det vidaregåande offentlege skuletilbodet, men at dei i desse sakene skal melde sitt syn til direktorat og departement. Når alle krava er oppfylte, men eit knappast mogleg fleirtal i fylkeskommunen blir brukt som argument, finst det vel knappast ein betre prøvestein på om lova fungerer etter intensjonane. Det er difor svært gledeleg at departementet har vurdert at den skulen kvalifiserte, og at ein fekk dei nødvendige løyva til å etablere ei vidaregåande utdanning privat i Lom. Som det så rett blei påpeika av representanten Fasteraune, har dette vore jobba kjempehardt for, lokalsamfunn og næringsliv har stått skulder ved skulder, og det lokale engasjementet har sikra at ungdomane no har eit skuletilbod. Eg trur kritikken frå Venstre og KrF til ein viss grad òg handlar om at det er ulike syn politisk mellom våre parti på korleis ein vektar mellom ein sterk offentleg fellesskapsskule og livsynsskular og skular med pedagogiske alternativ som eit supplement. Det er heilt fair, men då er det jo verdt å minne om at ein del av dei posisjonane som våre tre parti hadde felles ved tusenårsskiftet, er det kanskje Senterpartiet som står opp for no, mens Venstre og KrF har bevega seg betydeleg. Når det gjeld det lause forslaget som omhandlar instruksen til departementet og kravet om å dokumentere behovet for ein skule med eit visst livssyn, står vi i lag med fleirtalet i merknadene som peikar på at det ikkje er riktig intensjon at det skal vere ein del av vurderingane i ein instruks. Vi vil difor støtte forslaget, slik det no er formulert av representanten Tybring-Gjedde.

Stortinget drøftar her to representantforslag som omhandlar privatskulelova og spørsmål kring etablering og godkjenning av private skular. For Senterpartiet er det viktig å peike på at fellesskapsskulen er ein grunnleggjande arena, det er ein berebjelke for demokratiet vårt og for å sikre like moglegheiter for alle i landet vårt. Samtidig har Senterpartiet alltid peika på at det har stor verdi at vi har skular som byggjer på alternative livssyn og pedagogikk, og det er viktig at det mangfaldet òg blir sikra inn i framtida. Debatten i dag er prega av endringa i privatskulelova som trådde i kraft i 2024. Hensikta med endringa var å gje vertskommunen ei større tyngd i handsaminga av søknader om godkjenning av private skular. Det er likevel viktig å understreke følgjande: Det var aldri snakk om ein vetorett til kommunane, og det er heller ikkje ein vetorett. Då det blei skapt usikkerheit kring om privatskulesøknader konsekvent blei avviste dersom vertskommunen var imot – seinast med avslaget til Jotunheimen privatistskule frå Udir – blei denne debatten som vi har her i dag, viktig. Det var grunnleggjande for Senterpartiet at regjeringa tydeleg slo fast at det aldri var meint å vere ein vetorett, og at t.d. omsynet til det å ha eit skuletilbod i området faktisk kan vege tyngre enn den eventuelle motstanden frå vertskommunen. Samtidig skal lokaldemokratiet ha ei tydeleg stemme. Eg forventar at direktoratet merkar seg regjeringa si tydelege grunngjeving for godkjenning av Jotunheimen privatskule. Ein privatskulesøknad som oppfyller krava i lova og har ein tydeleg distriktspolitisk dimensjon, bør kunne få godkjenning sjølv om vertskommunen er imot. Regjeringa skal ha honnør for å ha vore tydeleg i denne saka, fyrst med godkjenninga av Jotunheimen privatskule og deretter med grunngjevinga for det. Det er heilt i tråd med intensjonen til lovgjevar, det er i tråd med synet til Senterpartiet, og det betyr i praksis at vi frå Senterpartiet si side ikkje ser behov for å endre lova. Sjølv om Jotunheimen privatskule får godkjenning frå hausten 2026, er det 18 elevar som til sommaren risikerer å ikkje få eit fyrstegongsvitnemål ved enda skulegang. Desse er på sitt siste skuleår ved Jotunheimen privatistskule. No har skulen fått godkjenning som privatskule, og då er det heilt meiningslaust at desse elevane skal tape på at fylket fyrst legg ned skulen, og det så tek eit år før staten rekk å godkjenne privatskulen. Desse ungdomane har følgt eit fullverdig opplæringsløp, og det er difor mitt tydelege bodskap til kunnskapsministeren: Sørg for at desse elevane får vitnemål. Eg håper òg det forslaget får tilslutning av eit fleirtal her i salen i dag, slik at vi ser dei elevane dette gjeld.

Senterpartiet er oppteke av at vi skal ha eit godt og velfungerande fråværsreglement i norsk skule. Elevane skal møte i skulen, vi skal motverke skulefråvær, og vi må få fleire til å fullføre skuleløpet. Samtidig kan vi ikkje ha eit regelverk som er for rigid. Reglane må ikkje vere utforma på ein måte som f.eks. rammar elevane som har behov for å oppsøkje skulehelsetenesta. Det handlar om sunn fornuft. Vi i Senterpartiet er opptekne av at når vi får så mange tilbakemeldingar frå lærarar, frå helsesjukepleiarar, frå elevane sjølve og frå skulane, må vi lytte. Difor er det gledeleg at Stortinget samlar seg om å be regjeringa rydde opp i regelverket slik at fråvær ikkje tel for besøk hos skulehelsetenesta. Eg skulle gjerne ha sett at Stortinget kunne vist vilje til òg å gjere justeringar knytte til føraropplæringa, for regelverket opnar for at teoriprøva og førarprøva i klasse B blir sett på som gyldig fråvær. Samtidig er det mange plassar, spesielt i distriktsområda, der mange elevar brukar traktor, snøskuter og anna og kunne trengje å få òg den typen kursing godkjend som fråvær. Det ville betydd mykje for dei ungdomane det gjeld, og det ville ikkje fått store konsekvensar eller ført til ein omfattande auke i sjukefråværet. Vi skulle òg hatt ei auka bevisstheit kring at ein del tenester, som f.eks. spesialisthelsetenesta, medfører ekstra fråvær for nokre elevar fordi dei tenestene er geografisk langt frå der dei bur. Det er noko vi også må ha fokus på framover. Dette er uansett eit viktig steg i rett retning. Eg avsluttar med å ta opp det forslaget som Senterpartiet har i saka.

Eg er for så vidt glad for at det blir vist til den handlingsplanen for norsk fagspråk som blei lagt fram då Senterpartiet sat i regjering. Den slår jo fast at det vil vere eit kulturelt tap og eit demokratisk problem viss vi mistar det norske fagspråket. Det er store utfordringar knytt til å gje ut fag- og pensumbøker på norsk, og boksalet har vore fallande i mange år. Vi veit òg at stadig fleire fag no berre har engelskspråkleg pensumalternativ. Statsråden skrotar ved fyrste anledning eit krav som iallfall kunne ha medverka til å styrkje posisjonen til norsk som fagspråk i akademia. Difor lurar eg på om statsråden i det heile teke er bekymra for at engelskspråkleg pensum er i ferd med å erstatte norsk fag- og pensumlitteratur i akademia.

Eg lytta nøye på svaret, men spørsmålet handla nettopp om språk og dei påviste språkbarrierane. Det er sjølvsagt flott at departementet gjer innsats på mange forskjellige punkt, men mitt spørsmål var knytt til språk. Eg opplever at ein anerkjenner problemet, og då gjev det lite meining i å fjerne eit tiltak som ikkje eingong fekk tid til å verke og sjå om det gav resultat på dette området. Realiteten er no at andelen doktorgradar avlagt av utanlandske statsborgarar utgjer eit solid fleirtal i viktige fagområde som teknologi, matematikk og naturvitskap. Totalt for alle fag står utanlandske forskarar for omtrent halvparten av dei avlagde doktorgradane. Halvparten av desse igjen forsvinn då ut av landet. Det handlar om kva plass norsk som språk faktisk skal ha som fagspråk i akademia. Det er ei viktig nasjonal interesse at det står sterkt, så kva grep retta mot språk er det statsråden tek, viss ho ikkje vil gjeninnføre dette tiltaket?

Fyrst av alt: Gratulerer til statsråden! «Ein fersk rapport frå Menon Economics peikar på språkbarrierar som ei særleg utbreidd utfordring for utanlandske forskarar. Dette var ei av årsakene til at Senterpartiet i regjering innførte krav om norsk språkopplæring for utanlandske stipendiatar og postdoktorar. Dette set statsråden si avgjerd om å skrote kravet i 2025 i eit negativt lys. Til Khrono seier statsråden at ho no ønskjer å behalde fleire av desse forskarane i Noreg. Erkjenner derfor statsråden at det var feil å fjerne språkkravet, og vil ho dermed gjeninnføre det?»

Eg har gleda av å setje fram to representantforslag. Det fyrste er frå representantane Maren Grøthe, Kjersti Toppe og meg sjølv om meir frileik og aktivitet i skulen. Det andre forslaget er frå representantane Kjersti Toppe, Bent-Joacim Bentzen og meg sjølv om å sikre tilfluktsrom på norske sjukehus.

Det er godt å høyre, og eg skulle sjølvsagt ønskt endå meir konkrete svar på når desse butikkane kunne få svar. Det skjønar eg at eg ikkje får her i dag, så eg vil jo berre oppfordre statsråden sterkt til å følgje opp det han sjølv har sagt no i salen, slik at desse viktige lokale butikkane kan få tilby same vareutval som andre matbutikkar.

For det første er eg glad for at helseministeren seier klart at han har ein intensjon om å løyse denne saka. Den er viktig for mange lokalsamfunn, mange butikkar, og eg er glad for at han seier at han heiar på distrikta og dei små butikkane. Men i dette tilfellet er jo ikkje ministeren heiagjeng, men funksjonær, ikkje sant. Det er statsråden si oppgåve å leggje til rette for aktiviteten til desse. Så ein må altså då ta ein noko meir aktiv rolle enn å heie, viss dette problemet skal bli løyst. Dersom då denne prosessen, som statsråden no skisserer, går ifølgje plan: Når kan desse butikkane – f.eks. på Korshamn i Lyngdal og Auklandshamn i Sveio – få endeleg stadfesting på at dei på lik linje med andre butikkar kan selje alkohol i tider der butikken er fjernbetent?

«Eit fleirtal på Stortinget slo i november fast at også fjernbetente butikkar skal kunne selje alkoholhaldige varer. Statsråden lova å finne løysingar raskt. Det sa statsråden også i samband med spørsmål i Stortinget tilbake i 2024. No skriv vi 2026 og vi får framleis meldingar om butikkar som ikkje får løyve til å selje alkohol i tida butikken er fjernbetent fordi kommunane har fått vedtaka sine overprøvde av Statsforvaltaren. Kva vil statsråden gjere for å få fortgang i saka og sikre at Stortinget sitt klare vedtak blir følgt opp?»

På vegner av stortingsrepresentantane Maren Grøthe, Kjersti Toppe og meg sjølv har eg gleda av leggje fram eit forslag om betre rammevilkår for organisasjonseigde kulturbygg.

Også eg er nysgjerrig på å høyre svaret frå statsråden på spørsmålet frå Velle. Så tok eg ordet no for både å takke for ein god debatt og ha ein visitt til FrP i denne debatten – m.a. til det verkelegheitsbildet ein teiknar av norsk skule. Det er ikkje fordi eg er ueinig i alt FrP kjem med, for det klårt at Senterpartiet òg er opptekne av nedgangen i skuleresultat, trivselsutfordringar og ikkje minst at færre opplever meistring. Vi synest òg dette er svært alvorleg, men med fare for å verke litt sånn som sjuande far i huset og vise til historia: Dette starta jo ikkje då Arbeidarpartiet og Senterpartiet gjekk inn i regjering i 2021. Det starta lenge før det. Det starta berre nokre år etter at Høgre og FrP lanserte sitt prestisjeprosjekt: kunnskapsskulen – med fleire timar, meir teori, meir stillesitjing og meir testar og prøver. Grunnen til at eg tek det opp, er at eg kunne ønskje meg eit litt meir sjølverkjennande FrP i debatten. Eg trur ein må vere villig til å ta eit oppgjer med den politikken ein over tid har stått for, viss vi skal kunne tenkje nytt kring norsk skule og kome vidare med tenkinga om korleis vi sikrar at elevane framover opplever meir meistring i skulen, slik at vi får snudd dei grafane som no peikar nedover. Senterpartiet har peika på behovet for ein praktisk skule, for det kan ikkje vere sånn at det berre er dei elevane som er teoristerke, som skal oppleve meistring. Då treng vi nettopp å ha meir fleksibilitet. Vi treng å ha fridom for skuleeigar og skuleleiing til å finne gode lokale opplegg for desse elevane – og for alle elevane. Vi trur òg at det starta lenge før. Den frie leiken skulle jo ha ein plass i skulen då seksårsreforma blei innført, men han fekk ikkje nokon plass, iallfall ikkje god nok plass, i skulen. Det trur vi heller ikkje nødvendigvis har tent elevane våre. Den frie leiken er òg viktig når ein skal utvikle evner både fagleg og sosialt. Eg håpar at denne runden, og andre rundar vi har hatt og skal ha framover, der vi debatterer utdanningspolitikk, vil gje oss moglegheit til kanskje å stake ut ein ny kurs, der vi får gjort viktige endringar i norsk skule som snur ein del av dei utviklingstrekka vi no ser.

Dei demografiske utfordringane vi står framfor, rammar ulikt. Eit svært viktig grep som Senterpartiet og Arbeidarpartiet lanserte for noko over eit år sidan, handlar om nedskriving av studielån for å sikre rekruttering og kompetanse til dei områda i landet der dei demografiske utfordringane er størst. Men då ordninga langt om lenge kom, etter forslag frå regjeringa, var det noko heilt anna enn det veljarane var førespegla i valkampen, også av Arbeidarpartiet sine eigne kandidatar rundt omkring. Ein kan vel seie at dei hadde selt skinnet før bjørnen var skoten. Spørsmålet mitt til statsråden er det følgjande: Etter all uroa som oppstod då regjeringa lanserte denne saka, og etter den retretten Arbeidarpartiet har gjort, kan folk rundt i heile landet no vere sikre på at ordninga om nedskriving av studielån kjem til å bestå?

Eg hadde eigentleg same spørsmål som representanten Tybring-Gjedde. Når statsråden siterer Grunnlova, trur eg at eg skal nøye meg med å seie at det er få ting som er så grunnleggjande i vårt politiske styre som at regjeringa følgjer opp det eit fleirtal på Stortinget seier. Så det føreset eg at regjeringa gjer også i saka om pensjonskostnader for private barnehagar. Så må eg følgje opp ein tråd frå ei tidlegare replikkveksling her i dag, knytt til privatskulelova. Eg skal ikkje spørje konkret om saka i Gudbrandsdalen, eg veit ho er til behandling og er anka inn for statsråden, men på generelt grunnlag: Er statsråden einig i at dagens privatskulelov ikkje skal gje fylke og kommunar veto når det gjeld oppretting av eit privat skuletilbod?

Men om kommunane og fylka har ein pressa økonomi, er det jo berre eitt svar på det, og det er å styrkje økonomien, slik at ein gjev kommunane og fylka moglegheit til å prioritere også dette området. Eg vel å overhøyre kommentaren om at ein lokalt i Senterpartiet ikkje prioriterer skule, for det gjer ein – høgt. Det som er riktig som representanten påpeiker, er at krevjande økonomi kan vere utfordrande, men skal svaret på det vere stadig fleire og større statlege øyremerkte ordningar, så løyser ein jo ikkje det problemet på sikt. Tvert om gjev ein færre kommunar moglegheita til å styre ressursane dit ein føler dei trengst, og det kan variere langs fleire aksar og på fleire politiske område. Så spørsmålet er igjen: Kvifor er det slik at Venstre ikkje har tillit til at lokale politikarar vel å prioritere viktige satsingar innanfor utdanning dersom dei får dei økonomiske rammene til å gjere det?

Historisk kom både Senterpartiet og Venstre frå den same politiske bevegelsen. Då stod kampen mot embetsmannsstaten sterkt, og tilsvarande kampen for det lokale sjølvstyret. I fleirtalsframlegget som vi behandlar her i salen i dag, er eitt av dei grepa vi gjer, å ta ned graden av øyremerking og styrkje det lokale sjølvstyret ved å redusere styringstrykket. Eg skal ikkje utfordre Venstre på det, men Venstre har ein tendens til å framstille det sånn at skal ein ha ei satsing, må det følgje øyremerkte statlege midlar med den satsinga. Det viser ganske lita tru på det lokale sjølvstyret. Eg skal heller ikkje utfordre representanten på det byråkratiet dette medfører, men eg har lyst til å spørje om følgjande: Ser ikkje Venstre at den auka bruken av øyremerking og overstyring, f.eks. på utdanningsnivået, kan føre til mindre treffsikker bruk av ressursar lokalt, og at lokalpolitikarar i større grad abdiserer frå dette viktige utdanningsområdet?

To moment: Det fyrste er at vi må styrkje økonomien i kommunane og fylkeskommunane ytterlegare. Det er viktig både for å kunne oppretthalde eit desentralisert tilbod og også for kvaliteten i utdanningstilbodet som blir gjeve. Difor er det å tilføre denne sektoren meir frie midlar, sånn at ein kan utforme eit heilskapleg og godt utdanningstilbod, prioritet nummer éin. Punkt nummer to: Når ein får slike tilfelle der det er private krefter som ønskjer å starte ein skule, skal privatskulelova ha den ventilen som gjer det mogleg å gjere det. Vi meiner at den saka representanten viser til her no, blir ein prøvestein for den lova, og også for det Senterpartiet har lagt i den lova. Vi meiner dette er eit godt eksempel på at ein region som står i fare for å misse heile utdanningstilbodet sitt, no kan få det oppretthalde på grunn av eit sterkt folkeleg engasjement frå både folk og næringsliv.

Nei, det er eg ueinig i. Det er ein tendens i Høgres retorikk at ein stadig vekk seier at ein føresetnad for samarbeid er EU-medlemskap eller ei veldig omfattande EØS-avtale, men det er jo ikkje slik at europeisk samarbeid oppstod der. Det er framleis mogleg, og var jo mogleg også før desse avtalane, å ha eit samarbeid om forsking og kunnskapsutvikling. Det er Senterpartiet for. Sjølvsagt skal vi gjere det. Vi anerkjenner det viktige arbeidet mange norske bedrifter har gjort med å utnytte desse ordningane, men det er riktig å ta med at vi også bidreg med betydelege midlar inn i EØS-området gjennom den avtaletilknytinga vi har, så dette er ikkje eit eksempel på at pengar flyt berre éin veg.

Det er jo ikkje slik systemet vårt fungerer. Det er ikkje slik at vi vedtek ein sum i denne sal, og så sender vi eit spørsmål til regjeringa om ein kan utforme ei forskrift ut ifrå ein sum fleirtalet akkurat det året har landa på. Det må jo skje i motsett rekkjefølgje. Det har vore på høyring eit forslag kring korleis denne ordninga skulle byggjast opp. Frå Senterpartiets side har vi vore heilt tydelege på at vi meinte det høyringsforslaget ikkje var dekkjande, verken for det stortingsfleirtalet sa i oktober, eller for det som var innhaldet i barnehageforliket.

På ingen måte. Vi står heilt fast ved det vi vedtok i oktober, og også det som er ein sentral del av barnehageforliket, nemleg å sikre likeverd og sikre at private barnehagar får dekt pensjonskostnadene sine. Her har regjeringa fått eit heilt klart oppdrag, som dei må levere på. Eit fleirtal i denne salen har vore heilt tydeleg i dette spørsmålet, men det er jo ikkje slik at vi skal sitje her i salen og lage den forskrifta. Slik er ikkje systemet vårt innretta, så her opplever eg at replikanten rettar litt bakar for smed, for å bruke eit omgrep frå eventyra våre. Det er Arbeidarpartiet som sit i regjering, og som har ansvaret i denne saka.

Senterpartiets mål om eit samfunn med små sosiale og geografiske forskjellar krev innsats på alle politiske område, ikkje minst i utdannings- og forskingspolitikken. Noko av det som skil oss frå land med store interne geografiske forskjellar, er at vi sikrar barn og unge i alle delar av landet vårt eit trygt barnehagetilbod og eit godt utdanningstilbod nær der dei bur. Vi sikrar at vidaregåande opplæring i stor grad er desentralisert, og at fagskular, folkehøgskular, studiesenter, høgskular og universitet gjev rom for påfyll av kunnskap gjennom livet i både byar og tettstader. Sjølv om ein bur langt – ja, lenger enn langt – frå hovudstaden vår, har ein likevel likeverdige utdanningstilbod av god kvalitet. Barnehagen er det første møtet barna har med fellesskapet. Alle skal ha råd til å gå i barnehage. Difor er det viktig at vi vidarefører historisk låge barnehageprisar: 1 200 kr i månaden i sentrale strøk og 700 kr i dei minst sentrale kommunane er ein enorm kontrast til då FrP og Høgre styrte. Då måtte barnefamiliar ut med over 3 000 kr for eitt barn. Gjennom dette grepet styrkjer vi også kvardagsøkonomien til barnefamiliane. Vår mangfaldige barnehagesektor er ein styrke. Gjennom den sikrar vi eit desentralisert tilbod og eit mangfald av tilbod. I den samanhengen er det viktig å nemne at regjeringa har fått ein klar marsjordre om å følgje opp barnehageforliket. Eit fleirtal i Stortinget har bede regjeringa kome med ei søknadsordning som dekkjer dokumenterte pensjonskostnader og sikrar føreseielegheit og tryggleik for denne sektoren. Det fleirtalet er det same i dag. Heilt grunnleggjande for vår lokale velferd er kommuneøkonomien. Difor har Senterpartiet sikra nye milliardar i frie inntekter til kommunane og fylkeskommunane. Frie inntekter går til dei viktige velferdstenestene innbyggjarane er heilt avhengige av, og kommunane veit kvar skoen trykkjer. Difor har vi også redusert øyremerkinga og det statlege styringstrykket. Vi løftar òg høgare utdanning i heile landet. Det er ein verdi at utdanning er tilgjengeleg i nært samspel med lokalsamfunn og næringsliv. Slik sikrar vi kompetanse for næringsliv og offentlege tenester i alle delar av landet og utan at folk må reise over berg og blånar for å skaffe seg den kunnskapen dei treng. Den 1. januar 2026 blir ein historisk dato. Då trer eit av dei største personretta verkemidla i distriktspolitikken i nyare tid i kraft. Fleire tusen innbyggjarar i dei minst sentrale kommunane våre får sletta studiegjeld – legar, røyrleggjarar, lærarar og industriarbeidarar, folk og kompetanse vi treng for å byggje sterke lokalsamfunn. Skal vi sikre busetjing i heile landet vårt i ei tid med sterke sentraliseringskrefter, må vi tore å tenkje nytt og stort. Det har vi gjort med dette tiltaket. Denne hausten blei det mykje uro og bråk kring denne ordninga då Arbeidarpartiet prøvde å svekkje ho – stikk i strid med eigne valløfte. I ettertid såg vi kva engasjement dette utløyste, og regjeringa blei nøydd til å rydde opp. Til slutt nokre viktige enkeltsaker i budsjettsemja og budsjettet sett frå Senterpartiets side: Fagskulane blir styrkte. Dei byggjer viktig lokal fagkompetanse. Studiestøtta og bortebuarstipendet skal justerast etter grunnbeløpet i folketrygda. Det er ein siger for elev- og studentrørsla og eit viktig bidrag til sosial rettferd, og det legg betre til rette for at dei som tek utdanning, vonleg kan leve lykkeleg alle sine dagar. Arbeidarparti-regjeringa ville redusere stipendandelen til folkehøgskuleelevane, men den gong ei. Fleirtalet har sikra stipend som før. No er det viktig at folkehøgskulane slepp slik usikkerheit i tida framover, slik at dei heller kan fokusere på å utvikle det unike skuleslaget sitt som vi ser utviklar samfunn og elevar. Vi sikrar vidareføring av FORREGION i statsbudsjettet. Det gjer at forsking og innovasjonssatsing i lag med næringslivet framleis kan skje rundt om i alle delar av landet. Dette budsjettet vidarefører viktige distriktspolitiske grep, det styrkjer kommuneøkonomien, og det bidreg til utvikling i heile Noreg. Vi vil frå Senterpartiet si side takke partia vi har laga budsjett i lag med, og kjem samtidig til å vere utolmodige og forlange handling på dei områda regjeringa ikkje har følgt godt nok opp.

Komitéleiaren legg vekt på at Høgre i sitt alternative budsjett bl.a. styrkjer kommuneøkonomien, og fortel litt om kva det heilt riktig betyr for å kunne skape ein god skule, men ein stor del av vårt utdanningssystem er vidaregåande opplæring. Der er det fylkeskommunane og ikkje kommunane som har ansvaret. Høgre har ikkje funne noko rom for å vere med på satsinga i økonomien til fylkeskommunane, som fleirtalet i denne salen har gjort. Mitt spørsmål er: Kva er det som gjer at den logikken Høgre fører med omsyn til viktigheita av ressursar til kommunane knytt til grunnskulen, tydelegvis ikkje gjeld for vidaregåande skule og ikkje gjev grunn for noka satsing på vidaregåande utdanning?

Det einaste som kan rettferdiggjere høyringa og forslaget, er at skattetilpassingsproblematikken er så stor at ein kan risikere at ein del av dei mindre kraftverka ikkje blir bygde ut på grunn av usikkerheit. Det er det som er tilfellet no. Dette har stortingsfleirtalet sett og påpeika, og det er eit fleirtal i denne salen som seier klart og tydeleg frå at ein ikkje ønskjer grunnrenteskatt på kraftverk under 10 MW. Så det enkle spørsmålet er: Har regjeringa tenkt å følgje opp det fleirtalet i denne salen tydeleg seier, eller har ein tenkt å fortsetje arbeidet, med den konsekvensen at uroa i denne næringa held fram, og at vi ikkje får realisert ny energi raskt?

Eg høyrde finansministeren sitt føregåande svar til representanten Stokkebø, og finansministeren argumenterer veldig godt for kvifor småkraft er viktig for å sikre norsk kraftproduksjon no. Det er først og fremst småkrafta som har bidrege med trygg energi dei siste åra også. Difor blir det eit så stort paradoks når den usikkerheita som no er i næringa, fører til at det blir realisert færre prosjekt. Det er ikkje tvil om at det no eksisterer ei usikkerheit blant dei som har planar for, eller vurderer, utbygging av småkraft. Så har finansministeren gjenteke desse tala fleire gonger, også i svaret til representanten Stokkebø, altså 180 kraftverk under 10 MW og eitt over. Det etterlatne inntrykket er at det er 180 kraftverk som hadde potensial til å produsere ein effekt på meir enn 10 MW, men det er ikkje tilfellet. Då har eg lyst til å stille dette oppfølgingsspørsmålet: Kor stor del av desse er det finansministeren reknar med kunne vore bygde med ein større effekt?

«Regjeringa har foreslått å innføre grunnrenteskatt på småkraftverk under 10 MW og sende tidlegare i haust eit slikt framlegg på høyring. Framlegget har møtt massiv motstand. Eit representantforslag fremja av parti som samla har fleirtal i Stortinget, gjer det klart at regjeringa ikkje har fleirtal for å innføre ein slik skatt. Likevel har regjeringa enno ikkje trekt den pågåande høyringa, noko som skapar stor uvisse. Vil statsråden avslutte høyringa om grunnrenteskatt på småkraft under 10 MW og skape ro i ei viktig næring?»

Senterpartiets politiske mål om eit Noreg med små sosiale og geografiske forskjellar krev innsats på mange politiske område, ikkje minst innanfor utdanning og forsking. Gjennom arbeidet med budsjettsemja har det vore viktig for Senterpartiet at budsjettavtalen har i seg ei satsing på dette området – ei satsing som kjem heile landet til gode. Det har gjort at vi har arbeidd fram endringar i budsjettforslaget til regjeringa på ei rekkje område, og eg skal trekkje fram nokre av dei. Desentralisert utdanning er avgjerande viktig for å sikre alle delar av landet kompetanse. Vi veit at både næringslivet og kommunane i distrikta vil ha eit stort rekrutteringsbehov i åra som kjem. Difor var det viktig å sikre at den sentraliseringa av studieplassar innan sjukepleiarutdanning som regjeringa føreslo, blei retta opp. No får universitetet i Tromsø, Nord universitet og Høgskulen i Molde behalde viktige studieplassar innanfor sjukepleie. Ikkje minst var det avgjerande viktig at Arbeidarpartiet snudde i saka om studielånssletting, at dei stod ved den ordninga Senterpartiet og Arbeidarpartiet i fellesskap utarbeidde, og som òg var lova veljarane i valkampen. Vidare har vi fått oppretthalde løyvinga til FORREGION, som sikrar at det skjer forsking og innovasjon også i regionane og tett på næringsliv og kunnskapsinstitusjonar i ulike delar av landet. Kuttet regjeringa føreslo i studentfinansieringa for elevar på folkehøgskule, ville kunne bety nedlegging av folkehøgskular og at fleire med låg inntekt ikkje kunne ha gått på folkehøgskule. Folkehøgskulane har ei viktig rolle i å gje ungdom som ikkje har konkludert endeleg på yrkesval eller utdanningsveg, høve til å fylle på viktig kunnskap og utvikle seg som menneske. Folkehøgskulane er viktige for å førebyggje utanforskap, ei av dei største utfordringane våre. Senterpartiet er oppteke av at vi skal ha ein trygg og mangfaldig barnehagesektor i heile landet. Difor har vi vore tydelege på at private barnehagar må få dekt dei reelle pensjonskostnadene sine. Det handlar ikkje berre om økonomi, det handlar om tryggleik for barnehagane, for pensjonsvilkåra til dei tilsette som kvar dag gjer ein framifrå innsats for barna våre. Stortinget har allereie vedteke dette med forliket frå sommaren 2025. Likevel såg vi at regjeringa sende ut på høyring ei forskrift som ikkje ville dekkje dei faktiske kostnadene. Det var ikkje akseptabelt. Difor tok Senterpartiet initiativ til å stadfeste at private barnehagar skal likebehandlast og få dekt pensjonskostnadene sine gjennom ei søknadsordning som skal vere på plass frå 1. januar 2026. Vårt forslag fekk fleirtal, så her har ikkje regjeringa noko val. Stortingets vedtak må følgjast opp. Det viktigaste i denne avtalen er løftet for økonomien til kommunane og fylka. Det er der utdanninga av ungar og ungdom skjer, gjennom grunnskular og vidaregåande skular rundt om i heile landet.

Det gjeld ikkje berre trussamfunna og kyrkja. Det er store forskjellar i politikken mellom KrF og FrP også innanfor bistand og bistandsbudsjettet, internasjonal solidaritet, distriktspolitikk og klimapolitikk. Oppfølgingsspørsmålet er: Meiner representanten Kristiansen at avstanden er størst mellom KrF og Senterpartiet og dei andre partia som no har laga budsjett, eller er han størst mellom KrF og FrP på desse områda?

Tidlegare i haust var leiaren i KrF, Dag-Inge Ulstein, ute og nemnde at vi i Senterpartiet burde prøve å søkje gjennomslag i lag med høgrepartia. Eg vil tru at KrF på nokre område er glad for at Senterpartiet gjer opp budsjettet sitt i lag med andre parti enn Høgre og Framstegspartiet. Støtta til kyrkja og trussamfunna har vore ei viktig sak for både KrF og Senterpartiet. Ein skal vere ganske sterk i trua om ein tenkjer at vegen til FrP og Høgre blir ei ferd på gullgater for kyrkja og trussamfunna våre. FrP har føreslått milliardkutt på dette området, og Høgres finanspolitiske talsmann, Astrup, har tidlegare sagt at kan folk betale for å gå på treningssenter, kan dei betale for å gå i kyrkja. Spørsmålet er: Er ikkje KrF eigentleg litt glad og letta over at det ikkje er desse partia som skal avgjere finansieringa av trussamfunna våre?

I Debatten på NRK 21. oktober brukte FrP og representanten Limi uvanleg sterke ord. Han snakka om dobbelbløff, straum av usanningar og trollfabrikk. Bakteppet for dette var at Arbeidarparti-regjeringa ikkje følgde opp lovnadene frå valkampen om studielånsslette og gratis ferje, og at det i valkampen blei påstått at studielånsslette og gratis ferje ikkje ville bli prioritert av Høgre og FrP, noko Limi kalla direkte usant og sa svekte tilliten i samfunnet. I dag må folk og næringsliv langs kysten registrere at FrP sjølv føreslår å fjerne gratis ferje. Det er ikkje alle i dette landet som er avhengig av gratis ferje, men alle er avhengig av at politikarar opptrer reieleg og snakkar sant. Spørsmålet til Limi er følgjande: Meiner Limi at FrP er unnateke forventinga om å opptre reieleg og snakke sant, og meiner Limi det ikkje har noko å seie for tilliten i samfunnet når det er FrP som seier noko i valkampen, men gjer noko heilt anna?

Det er dessverre ikkje berre på energiområdet at regjeringa bøyer hovudet sitt for Brussel og EU. Noreg betalar milliardbeløp til EU gjennom EØS-avtalen for å sikre marknadstilgang for norsk næringsliv. Nyleg varsla EU at dei vil innføre toll på norsk ferrosilisium. Trass i at Arbeidarpartiet har sett opp farten på EU-tilpassinga gjennom å innføre fleire direktiv, trass i at vi betalar store midlar, og trass i at vi eksporterer meir av energien til EU, straffar EU Noreg gjennom ekstra toll. Regjeringa nøyer seg med å protestere, men vil ikkje innføre mottiltak for å vise at Noreg ikkje godtek denne behandlinga. Spørsmålet er: Finst det ingen grenser for kva Arbeidarparti-regjeringa vil godta for å blidgjere Brussel sjølv om det rammar norske interesser?

Eg blir uroa, for ein viser til formuleringane i Arbeidarpartiets program. Resten av svaret seier det motsette, at ein opnar for nye kablar til Europa. Grunnen til at dette er ekstra utfordrande, er at EUs energiunion, som Arbeidarpartiet er ein varm tilhengar av, har som mål ein friast mogleg flyt av energi over landegrensene – ein felles marknad. Det vil òg vere ein risiko for norsk industri, der det største konkurransefortrinnet for delar av industrien nettopp er billeg kraft. Eg har lyst til å følgje opp med å spørje statsministeren direkte: Er målet med energipolitikken til EU om friast mogleg flyt og ein felles europeisk straummarknad eit mål statsministeren og regjeringa deler?

Her er vi i sjølve kjernen av spørsmålet, altså prissmitte som har som konsekvens høgare straumpris, som rammar det norske folk og norsk industri. Det er heva over tvil at kablane aukar denne prissmitten, så difor vil talet på kablar vere ganske viktig. Arbeidarpartiet sitt program er, som statsministeren seier, heilt klart: Ein seier ein ikkje vil fornye dei to kablane, og ikkje byggje nye, nettopp for å hindre prissmitte frå Europa. Likevel seier på ein måte statsministeren – i ei regjering frå Arbeidarpartiet, som har eit så tydeleg program – at ein ikkje vil seie noko om desse kablane bør fornyast eller ikkje. Det er vanskeleg å forstå. Eg synest folk fortener eit noko klarare svar på kva som er regjeringa si haldning. Vil ein byggje to nye kablar, eller vil ein ikkje?

Eg skal stille spørsmål om energi, for høg straumpris er no ei utfordring for næringslivet vårt. Tradisjonelt har låg straumpris vore ein stor konkurransefordel for norsk næringsliv, særleg for delar av industrien – god tilgang på energi til låg pris har vore sjølve bakgrunnen for at vi har kraftforedlande industri i landet vårt. I mitt valdistrikt har vi både Svelgen-samfunnet, Høyanger og Årdal som er bygde opp rundt industrien fordi ein har hatt billig kraft. No bidreg m.a. prissmitte frå Europa til at fordelen med billig straum blir redusert, og i ytste konsekvens vil det kunne føre til nedlegging av viktige hjørnesteinsbedrifter rundt om i landet vårt. Arbeidarpartiet og energiminister Aasland var i valkampen svært tydeleg, og eg siterer: «Vårt partiprogram er helt tydelig på at de to eldste kablene til Danmark ikke skal erstattes, i motsetning til Høyre som ikke mener noe som helst.» Dette var i valkampen. Senterpartiet er heilt einig i standpunktet, det er også fagrørsla, og difor blei vi svært overraska over at NRK etter valet, den 21. november, melde at energiminister Terje Aasland hadde informert EU om at Noreg likevel ville greie ut fornying av dei to kablane til Danmark. Spørsmålet er: Er statsministeren for eller imot å byggje desse to nye straumkablane til EU?

Då trur eg berre eg takkar for svaret og oppsummerer med at det handlingsrommet statsråden her gjer greie for at eksisterer rundt i kommunane, er mogleg for kommunane å leggje til grunn når dei gjer desse viktige vurderingane, for å få ein heilskapleg og god situasjon og utnytting av kapasiteten i sine kommunar.

«Verdal kommune vedtok en forskrift om skolekretsgrenser hvor kapasitetshensyn også vektlegges. I forarbeidene til ny opplæringslov slår regjeringen fast at kommunene har mulighet til å vektlegge kapasitetshensyn i tillegg til avstand til nærmeste skole. Samtidig har Statsforvalteren besluttet å oppheve vedtaket om lokal forskrift i Verdal. Det har satt kommunen i en krevende situasjon. Mener statsråden at loven gir anledning til å også vektlegge kapasitetshensyn når skolegrenser skal fastsettes i lokal forskrift?»

Dette er jo ei problemstilling som helseføretaket står oppe i no. Det betyr at om eit utval presenterer ei løysing to eller tre år fram i tid, eller til og med eitt år fram i tid, kan desse endringane vere gjorde. Det einaste klare svaret som kan lesast frå regjeringa på dette, er jo i statsbudsjettet. Eg har registrert at ordføraren i Stad kommune var ute og jubla for 58 mill. kr som då skulle kome til Helse Førde knytt til desse omleggingane som no er føreslått, både i akuttmedisinsk teneste og i lokalsjukehusa. Det hadde vore bra om statsråden kunne klarere om desse 58 millionane er ein reell auke til Helse Førde, og om dei er retta inn for å hindre den nedbygginga av tilbod som no av økonomiske grunnar er føreslått i Helse Førde.

Eg takkar for svaret, men eg legg jo merke til at statsråden verken svarar meg eller folk i Sogn og Fjordane på kva som er akseptabel tid å vente på ein ambulanse. Den økonomiske situasjonen til Helse Førde, som tidlegare i dag har vore diskutert i spørjetimen, tilseier no at Helse Førde for å svare kostnader til staten på grunn av eit sjukehusbygg ein har investert i, vurderer ytterlegare svekking av ambulansetenesta. Då er eit naturleg oppfølgingsspørsmål om statsråden forstår at folk reagerer på at fordi ein då skal betale kapitalkostnader til staten, skal innbyggjarane finne seg i å måtte vente endå lenger på ambulanse i eit område som også i landssamanheng i dag har lang responstid på mange av utrykkingane.

«Ifølgje Helsedirektoratet var ambulansen i grisgrendte strøk knytt til AMK-sentralen i Førde framme innan målet på 25 minutt i 77,7 pst. av tilfella i 2024. Ofte er det dei pasientane som opplever lang responstid, som også har lengst reiseveg til sjukehus. Likevel føreslår Helse Førde HF ein reduksjon av ambulansestasjonar. Kva meiner statsråden er akseptabel tid å vente på ambulanse, og kva vil statsråden gjere for å hindre at responstida for pasientar som treng akuttmedisinsk behandling i Sogn og Fjordane, blir ytterlegare svekka?»

Mangelen på arbeidskraft kjem til å bli ei stor utfordring for oss framover, og då treng vi ein stor innsats for at ungane våre skal lykkast i skulen. Altfor mange elevar opplever i dag ein skulekvardag prega av teoritunge timar og mykje stillesitjing. Når praktisk læring manglar, mister vi dei elevane som ikkje lærer best gjennom teori. Dei siste åra har Senterpartiet fått på plass viktige grep. Vi har fått på plass obligatorisk arbeidslivsfag. Vi har fått på plass meir rom for praktiske valfag på mellomtrinnet, og vi har satsa på utstyr og støtte til kommunane. Dette var viktige prioriteringar for oss då vi deltok i regjeringssamarbeidet, men vi må vidare. Vi treng fleire møteplassar mellom elevar og arbeidslivet tidleg i skuleløpet. Det vil gje meir praktisk læring og betre moglegheiter for lærlingplassar for dei som seinare vel yrkesfag. Vi treng ventilar sånn at elevar som ikkje meistrar skulen, slik han er lagt opp no, får moglegheit til å utfalde seg gjennom samarbeid med arbeidsliv eller andre aktivitetar. Dette samarbeidet må gjerast meir fleksibelt og mindre regelstyrt. Samtidig må vi redusere testregimet i norsk skule, vi må kutte detaljstyring og gje lærarane meir tillit og tid. Det er bra for lærarane, men det er ikkje minst bra for elevane. Noreg er eit langstrekt land med levande lokalsamfunn og trygge nærskular. Vi må verne om denne desentraliserte skulestrukturen sånn at det er kort veg til skulen, uansett om du bur i by eller bygd. Nærskulen er ofte den viktige møteplassen i lokalsamfunnet. Det byggjer tilhøyrsel. Fleire elevar kjenner at dei høyrer til i eit lokalsamfunn, og fleire lokalsamfunn bryr seg om det som skjer på den lokale skulen. Til slutt: Vi må rekruttere fleire lærarar. Senterpartiet er glad for at vi har snudd ein negativ trend i opptaket til lærarutdanningane, men det er ikkje nok. Difor vil vi opne for ei treårig lærarutdanning – for ein lærar med bachelorgrad er betre enn ein ufaglært i klasserommet, og i altfor mange norske klasserom i dag er det ufaglærte som underviser, fordi vi ikkje får tak i dei lærarane vi treng.

Fleire elevar treng å kjenne på meistring i skulen. Difor er eg så glad for å høyre statsråden snakke om at svaret er ein meir praktisk skule. Det er Senterpartiet brennande oppteke av. Det er ein annan medisin enn det Høgre og FrP skreiv ut ved å presse fleire timar med teori inn for elevane våre. Eg skal spørje om ei anna sak. Senterpartiet er svært uroleg over korleis ungar blir brukte til å utføre alvorleg kriminalitet. Nokon ungar blir kynisk rekrutterte via digitale plattformer, mens andre blir dregne inn gjennom omsetjing av ulovleg narkotika. Skuleleiarar har uttrykt bekymring for at narkotika blir omsett på skulen, og det er ei tilbakemelding vi må ta på største alvor. Eg reknar med at statsråden er samd i at vi må ha nulltoleranse når det gjeld narkotika på skulen, men eg er nysgjerrig på kva grep statsråden vil ta for å sikre at skulane våre er frie for narkotika.

Senterpartiet er oppteke av gode helsetenester over heile landet. Eg er glad for at Raudt og Aydar i sitt innlegg peika på dei same svakheitene som vi har peika på når det gjeld føretaksmodellen, og dei same svakheitene som Senterpartiet har peika på knytt til finansieringsmodellen for helseføretaka og også profittenkinga i helseføretaka. Sanninga er at i dag har folk i Nordfjord, i Sogn, i Telemark fått beskjed om nedbygging av det lokale helsetilbodet sitt, med forslag om nedbygging av akuttberedskap og fødselsomsorg, og også det som går på psykisk helsehjelp. Spørsmålet til Raudt er: Vil Raudt stå side ved side med Senterpartiet i kampen for folk i desse områda og helsetilbodet deira for å hindra at forslaga om nedbygging no blir ein realitet?

Då Senterpartiet og Arbeidarpartiet i lag i 2021 overtok regjeringsmakta frå ei Høgre–Framstegsparti-regjering som hadde sentralisering som svar på alle spørsmål, stod vi i lag om ein ny kurs. Det var ein kurs der vi skulle utvikle heile landet. I månadene etter at Senterpartiet gjekk ut av regjering, kan det verke som at Arbeidarpartiet har lagt opp til ein litt meir sentraliserande kurs. Vi ser det innanfor helse, der viktige helsetilbod er i fare for å bli sentraliserte – i Sogn og Fjordane, i Telemark – og vi ser det gjennom at statsadvokatembetet er føreslått sentralisert. Det er eigentleg freistande å spørje om vi må forvente fleire sentraliseringsforslag frå Arbeidarpartiet i den komande tida, men eg skal vri det litt meir positivt. Eit av grepa vi har drøfta, og som Senterpartiet har peika på for å motverke sentralisering, er å flytte statlege arbeidsplassar ut av Oslo. Spørsmålet er: Er Arbeidarpartiet einig i at det er ein god idé å flytte fleire statlege arbeidsplassar ut av Oslo, og har Arbeidarpartiet nokre planar om å flytte ut arbeidsplassar?

Eg skal få utfordre Raudt på noko representanten Martinussen ikkje brukte mykje tid på i sitt innlegg. Det er slik at små og mellomstore private bedrifter er ryggrada i distrikta våre, langs kysten og i innlandet, og dei sikrar sysselsetjing, aktivitet og busetjing – stor verdiskaping i heile landet vårt. Senterpartiet er veldig oppteke av rammevilkåra for desse bedriftene, nettopp av den grunn. Eg har erfart gjennom ganske mange bedriftsbesøk at partiet Raudt har eit noko frynsete rykte når ein besøkjer desse bedriftene. Difor tenkte eg eigentleg å gje Raudt ein sjanse til å rette opp dette ryktet ved rett og slett berre å spørje: Kva meiner Raudt er dei viktigaste grepa vi kan gjere for å styrkje rammevilkåra for små og mellomstore bedrifter landet over?