På vegner av saksordførar Erlend Wiborg vil eg gjerne seia nokre ord. Dette er eit representantforslag frå Kristeleg Folkeparti om å oppheva heimreiseforbodet for ukrainarar. I komitéinnstillinga har SV og MDG støtta den intensjonen. Eg reknar med at dei sjølve vil gjera greie for bakgrunnen for det. Dei andre partia har valt å gå imot, med litt ulike grunngjevingar i ulike merknader. Eg vil fokusera på Framstegspartiets utgangspunkt. Me har som eit grunnleggjande prinsipp i asylpolitikken at dersom ein har behov for beskyttelse frå eit land, skal ein som hovudregel ikkje kunna reisa tilbake til det landet på ferie eller besøk utan at det får konsekvensar for opphaldsløyvet. Det prinsippet må gjelda alle, også ukrainarar. Då den kollektive beskyttelsen vart innført etter Russlands brutale fullskala invasjon av Ukraina, var situasjonen ekstraordinær. Noreg stilte opp, og det var riktig. Millionar av menneske var på flukt frå krig og usikkerheit. Den opphavelege ordninga, der ukrainarar kunne reisa fram og tilbake til heimlandet utan konsekvensar, var etter Framstegspartiets meining feil. Det var difor også riktig at regelverket vart stramma inn i 2023. Det handlar om truverdet i heile asylinstituttet. Viss ein skal kunna reisa tilbake til det landet ein hevdar at ein flyktar frå, sender det eit signal om at beskyttelsesbehovet kanskje ikkje er så sterkt likevel. Då er det også naturleg at norske myndigheiter vurderer om grunnlaget for opphald framleis er til stades. Dette er ikkje urimeleg. Det er sunn fornuft. Det er viktig å understreka at det ikkje er forbode for ukrainarar å reisa heim, det står dei fritt til å gjera, men når opphaldsløyvet er gjeve på grunnlag av beskyttelse, må det få konsekvensar dersom ein frivillig reiser tilbake til området ein har søkt beskyttelse frå. Det same prinsippet gjeld for alle andre asylsøkjargrupper. Me har stor forståing for at mange ukrainarar saknar familie, venar og heimlandet sitt. Krigen har skapt enorme menneskelege lidingar. Nettopp difor er det viktig å halda fast ved kva kollektiv beskyttelse faktisk er, nemleg ei midlertidig ordning for personar som har behov for beskyttelse. Det er ikkje ei ordning der ein skal kunna pendla mellom Noreg og heimlandet utan konsekvensar. Framstegspartiet meiner Noreg framleis skal hjelpa menneske som flyktar frå krig, men me skal også føra ein konsekvent, truverdig og rettferdig asylpolitikk. Difor støttar me ikkje representantforslaget og heller ikkje det lause forslaget som kom KrF har sett fram i dag.

Debatten i førre sak viser at er det er stort engasjement kvar gong det er diskusjon om ein kommunes grenser og tilknyting til fylket. Det skapar både følelsar og stort engasjement. Eg merka meg òg at statsråden hadde ein liten historietime om Framstegspartiet si framferd i den førre kommunereforma, der han gav inntrykk av at det var storstilte tvangsvedtak med FrP og Høgre i regjering. Me kan gjerne gå i historiebøkene og sjå tilbake – det er statsråden veldig glad i – i staden for å sjå framover, men faktum er at 98,5 pst. av Noregs befolkning budde i ein kommune som ikkje blei tvangssamanslått i den kommunereforma. Det var berre 1,5 pst. av innbyggjarane som budde i ein kommune som låg i mellom, og som dermed vart med i ei større løysing. Viss me skal gå endå lenger tilbake i historia og sjå på Arbeidarpartiets førre kommunereform, i 1992 og 1994, der ein slo saman til Arendal, Fredrikstad og Sarpsborg kommunar med tvang frå denne salen, var det 4–5 pst. av befolkninga i Noreg som budde i ein kommune som vart tvangssamanslått. Me kan gjerne gå tilbake og sjå i bakspegelen, som Skjæran liker, men Framstegspartiet liker heller å sjå framover. Når det gjelder denne saka, om å evaluera kommunereforma, er me einige i at det allereie er nok prosessar som skal hente inn fakta. Viss eg likevel skal briska meg til å koma med nokre betraktningar, sidan eg sat i komiteen òg den gongen, trur eg ein av dei læringspunkta som er veldig nyttig å ha med seg, er at det var synd at stortingsfleirtalet stemte imot FrP og Høgre sitt forslag om at kommunar ikkje kunne ta opp lån mellom vedtakstidspunktet for samanslåing og etter den nye kommunen oppstod. Hadde stortingsfleirtalet støtta det forslaget, veit me at dei samanslåtte kommunane hadde sloppe å overta gjeld som vart teke opp av dei gamle kommunane før ein slo dei saman. Det trur eg ei evaluering vil peika på at var eit moment som var veldig viktig. Eg trur òg det går an å seia – sidan det har vore ein del av debatten og forslaget at ein skal sjå på sentralisering i kommunane etterpå – at grunnen til at det vart sentralisert ein del skular og tenester i dei kommunane etterpå, ikkje er reforma, men at det er på grunn av kommuneøkonomien i perioden. Kven hadde ansvaret for han? I all hovudsak var det Senterpartiet som hadde finansministeren og kommunalministeren i den perioden, og me veit at det var historisk dårleg kommuneøkonomi i dei åra. Eg trur nok forklaringa heller er at det var sentralisering på grunn av sultefôring frå Senterpartiet, enn at det var reforma som gjorde at det var sentralisering i enkelte av dei kommunane. Framstegspartiet ønskjer ikkje å setja ned fleire utval. Me ønskjer heller å sjå på dei prosessane som allereie er i gang, og som statsråden beskriv at han skal lysa ut. Me veit òg at kommunekommisjonen kjem med ein ny rapport over jul, og der vil det vera fleire av desse temaa det er naturleg å sjå på.

Takk til representanten Vestenfor frå Arbeidarpartiet, som eigentleg bekreftar det eg sa om den frustrasjonen som er i alle parti som sit i kommunestyre. Ein føler at statens representantar i kvart enkelt valdistrikt og fylke ikkje ser det store bildet, men berre sitt rundskriv og sin del. Me fekk eit veldig godt eksempel på vårt landsmøte. Eg håpar statsråden følgde det nøye. Det handlar om eit stort næringsområde i Bjørnafjorden kommune. Ein skulle utvida eit næringsområde, men på grunn av avrenning til eit elveløp der det var tre elvemuslingar, fekk ein motsegn og tommelen ned frå statsforvaltaren. Sjølv om det i nabovassdraget var langt fleire elvemuslingar, levedyktige og med gode vilkår, skal ein altså ta omsyn til dei tre som nesten ikkje har livets rett lenger, og sjølv om det stoppar stor næringsutvikling. Slikt ser folk på som veldig meiningslaust, og det er dette som er kjernen i problemet. Ein har ikkje evna til å heva terskelen for når staten skal gå inn og fremja motsegn og laga vanskelegheiter for kommunane. Det hadde vore veldig ønskjeleg om den samordninga som skjer i Kommunaldepartementet, og det store bildet ein ser der, vart gjeldande hos statsforvaltarane, og at ein kunne avskjera moglegheita for enkeltavdelingar og enkeltsaksbehandlarar til å fremja motsegn og laga vanskelegheiter. Frustrasjonen over at handlingsrommet er for lite, trur eg er tverrpolitisk blant alle lokalpolitikarar. Så har me den andre føresegna, som gjeld dispensasjonar. Eg synest det er veldig interessant å høyra at Høgre seier dei stemte for det i 2021, og no argumenterer veldig godt for kvifor det var så dumt, det forslaget dei sjølv stemte for. Ikkje berre stemte dei for det – dei greidde det ut og fremja det for Stortinget. Den gongen var det berre Framstegspartiet som åtvara mot det me no ser resultatet av. Dispensasjonar må vera som ein sikkerheitsventil. Det skal ikkje vera hovudregelen. Det skal vera plansporet. Det meiner me òg, men me meiner det skal vera ein sikkerheitsventil ein kan bruka lokalpolitisk når ein politisk synest det er grunn til det. Det har no vorte slik at det må vera ein juridisk grunn til å gje dispensasjon, og den terskelen har alle parti, bortsett frå Framstegspartiet, ansvaret for å ha påført lokaldemokratiet i Noreg. Det er ikkje lenger mogleg å gje dispensasjon berre fordi ein politisk meiner det er riktig. No må vilkåra òg vera oppfylte juridisk. Difor har ein flytta makt frå folkevalde til juristar i norske kommunar. Forslaget kom frå Høgre, og det fekk tilslutning frå alle andre parti – alle andre enn Framstegspartiet. Difor er frustrasjonen så stor som han er i dag.

Eg trur ikkje statsråden skal slå seg på brystet med at det at det er 13 saker er uttrykk for at det er lite konflikt. Eg trur heller det er uttrykk for at det er ei haldning ute i kommunane at ein nesten gjev opp. Eg har sjølv vore til stades på eit planforum, ein type ordning der fylkeskommunen kalla inn, og eg må seia at det var nokre av dei tøffaste to timane eg har hatt. Eg har aldri høyrt på så lite lokalt sjølvstyre, men det har vore formaningar om planvask, om å seia nei, og om statlege retningslinjer, mobilitet og det eine med det andre – og me sat igjen med: Kva er igjen av det lokalpolitiske handlingsrommet? Det er nesten ingen verdas ting, fordi alt skal utgreiast i dyre domar, og ting tek tid. Så eg håpar verkeleg at statsråden tek med seg signala som eg fekk på vårt landsmøte. Våre lokalpolitikarar er frustrerte over den situasjonen, og eg trur faktisk, når eg snakkar med folk frå andre parti, at dei er like frustrerte. Så eg håpar at regjeringa følgjer opp dette med at statsforvaltaren og dei andre instansane berre ser sin sektor – dei ser ikkje heilskapen og ser ikkje lokaldemokratiet.

Eg er einig i at det kanskje ikkje er så veldig fruktbart at eg og statsråden skal dela vår tru, så då skal eg heller dela fakta. Eg har delteke i ei rekkje sånne møter og kan formidla at statsforvaltaren har ei heilt anna tilnærming til kommunane sitt handlingsrom enn det statsråden gjev uttrykk for frå talarstolen. Når ein møter statlege byråkratar på regionalt nivå, er ein veldig oppteken av sin sektor og veldig opptatt av å formidla at kommunane har lite handlingsrom. Så her er det openbert ein stor forskjell mellom det som representantar frå regjeringspartia seier frå talarstolen at kommunane har moglegheit til, og det som faktisk er mogleg å få til gjennom dialogen med den regionale stat. Då er spørsmålet: Vil statsråden formidla til statsforvaltarane det han faktisk seier frå talarstolen, at kommunane har planmyndigheita og skal få lov å leggja gode planar i sine eigne kommunar? Eller skal me fortsetja å ha det sånn at statsforvaltarane har sin praksis lokalt, og at statsforvaltaren gjev uttrykk for at kommunane har eit heilt anna handlingsrom sentralt?

Når ein høyrer på statsråden, høyrast det ut som at kommunane kan setja seg ned og laga gode planar og få lov til å bestemma masse i strandsona sjølv. Så mitt spørsmål er ganske enkelt: Trur statsråden at statsforvaltaren, som representerer regjeringa, seier dei same orda i møte med kommunar som planlegg, eller trur statsråden at statsforvaltaren formidlar at dette er vanskeleg, og at handlingsrommet er ganske lite til å få laga dei gode planane, som statsråden nettopp sa at kommunane kan laga?

Debatt om strandsone og realpolitikk engasjerer. Eg kjem nettopp frå landsmøtet i Framstegspartiet, og eg kan fortelja at omtrent halvparten av alle innlegg i den generelle politiske debatten handla om arealpolitikk og ein følelse av at staten og statsforvaltarane overstyrer lokaldemokratiet og stikk kjeppar i hjula for lokalpolitikarar som ønskjer utvikling og vekst i kommunen sin. Det er veldig hyggjeleg å kunna koma rett frå FrP-landsmøtet til denne salen og kunna ta med oss dei innspela vi har fått frå lokalpolitikarane våre om at me må stola meir på at dei som er folkevalde i ein kommune, veit best korleis ein skal planleggja i ein kommune. Statsforvaltaren var den som fekk mest kjeft på landsmøtet vårt. Vår eigen statsforvaltar i Vestland sa ein gong at ein ikkje må skyta på pianisten, men på dei som har laga notane. Då skal eg gjera det, og dei som har laga notane som statsforvaltaren styrer etter, er denne salen og regjeringa. Det er alle vedtaka som blir gjorde herifrå i form av lov som gjer at statsforvaltaren må vera kritisk, fremja motsegner og vera vanskeleg. Det er alle rundskriva frå regjeringa, tolkingar, forventingar osv. som gjer at det er vanskeleg både å vera statsforvaltar og å vera lokalpolitikar, for styringstrykket frå denne salen, fleirtalspartia i denne salen, og regjeringa er for stort. Eit eksempel er f.eks. det som skjedde i 2021, då ein endra plan- og bygningsloven § 19-2 og sa at no skulle dispensasjonar vera meir på den juridiske banehalvdelen, det skulle vera ein diskusjon med juridiske fagfolk og mindre sunn fornuft og folkevald styring i kommunane. Høgsterett stadfesta den praksisen, og det viste jo at Framstegspartiet, som åtvara mot dette i 2021, hadde rett. For no vart dispensasjonsføresegna meir ein fagleg, juridisk diskusjon, og det vart i liten grad ei sunn-fornuft-føresegn, som me meinte hadde vore det aller beste. Elles er strandsonereglane heilt openbert laga med Oslo-briller. Ein har ikkje sett vestlandskysten eller Nord-Noreg når ein har laga regelverket; ein har sete inne i Oslofjorden og laga eit regelverk. Berre det at ein kallar det for strandsone – det er jo ikkje sånn me vestlendingar ser på det, at det er ei strandsone der ein kan sitja og grilla og utøva friluftsliv. I all hovudsak er det haug og hamar og utilgjengeleg for folk – med mindre ein legg til rette og byggjer noko der. Det er heilt openbert at regelverket er laga med Oslo-briller. Difor er me glade for at det no ser ut til å vera eit fleirtal som støttar Framstegspartiet, Høgre, Senterpartiet og Kristeleg Folkeparti sitt forslag om at ein skal sjå på 19-2-paragrafen, som no er vorten heilt rigid og sørgjer for at lokalpolitikarane ikkje får det handlingsrommet som me meiner dei burde ha hatt. Med det tek eg opp dei forslaga som Framstegspartiet står bak.

Det høyrest nesten ut som om statsråden meiner Stortingets vedtak på ein måte ikkje er nødvendige, fordi regjeringa allereie har kloke tankar. Då kan eg jo seia at partia på Stortinget gjorde dette vedtaket fordi ein meiner terskelen ikkje ligg riktig. Det blir fremja for mange motsegn, det er for vanskeleg for lokaldemokratiet. Difor gjorde Stortinget eit vedtak om at det skal bli færre motsegn. Statsforvaltaren skal la lokalpolitikarane få lov til å planleggja meir enn dei har gjort. Det høyrest ikkje ut som at statsråden tek innover seg at eit fleirtal i denne salen har sagt noko om terskelen og vore veldig tydeleg, så eg kan gjenta spørsmålet: Vil statsråden retta seg etter det vedtaket Stortinget har gjort? Skal han fortsetja å snakka om sitt eige motsegnsprosjekt eller skal han ta omsyn til at denne salen faktisk òg bestemmer noko om korleis landet skal styrast?

No har statsråden brukt 2 minutt og 40 sekund på å fortelja kva regjeringa har tenkt å gjera med motsegnsprosjektet. Eg stilte ikkje spørsmål om kva regjeringa har tenkt å gjera med motsegnsprosjektet sitt, for det har statsråden brukt mykje taletid på før også. Eg spurde korleis statsråden forheld seg til at Stortinget og stortingsfleirtalet har gjort eit vedtak om motsegn. Det var det eg var oppteken av. Eg lurar på om statsråden har fått med seg at Stortinget har gjort eit vedtak. Kva gjer han for å følgja opp vedtaket Stortinget gjorde i denne sal?

«Stortinget har vedtatt at regjeringen skal redusere statsforvalterens mulighet til å fremme innsigelse til lokale planer. Dette vedtaket har skapt optimisme hos utbyggere og kommunene, men det gjenstår å se hvordan regjeringen følger opp. Hva konkret gjør statsråden for å følge opp Stortinget sitt vedtak?»

Eg registrerer at statsråden seier at lokaldemokratiet kan få lov til å meina noko om utsleppsfrie byggjeplassar, mens at når det gjeld nedbygging av myr, er det altså viktig at ein sit på eit kontor i Oslo og bestemmer over alle norske kommunar. Framstegspartiet har tillit til at lokalpolitikarane kan vega ulike omsyn – òg omsynet til natur – opp mot kvarandre i planlegginga. Me synest ikkje det er rett at staten skal overstyre politikken når det gjeld forbodet mot nedbygging av myr. Regjeringa har ikkje føreslått det enno, men dei har sendt ut rundskriv til kommunane om at dei må halda seg til noko som ikkje er vedteke, som om det er vedteke. Statsråden svarte ikkje på spørsmålet mitt om kva han skal gjera for å få ned byggjetida. Det er jo kjernen i dette. Plan- og bygningslova har for mange tunge prosessar. Staten er i tillegg sein med å avklara motsegner, og det blir ikkje betre. Sjølv om ein har eit motsegnsprosjekt, løftar ikkje dei som sit ute i statsforvaltarembeta, blikket og ser det store bildet. Dei ser på sin vesle sektor og fremjar motsegner og gjer det då vanskeleg for lokaldemokratiet. Når kjem det forslag som vil gjera det reelt sett betre?

Kommunalministeren, som er den femte i rekka i Støre-regjeringa, kan bli ståande. Eg skal òg stilla spørsmål om bustadbygging. Eg registrerer at statsråden har vorte kritisert for ikkje å ha gjort så masse i denne perioden. Han har stort sett utgreidd, sett ned utval og slikt. Noko har likevel denne regjeringa gjort – det skal eg ærleg innrømma – men det er ting som har gått i feil retning: Ein har bl.a. sagt at ein skal ha forbod mot nedbygging av myr. Det trekkjer i feil retning når det gjeld bustadbygging. Ein stiller krav om utsleppsfrie byggeplassar, noko som trekkjer kostnadane opp. Ein skal ha auka energikrav. Ein har i tillegg større statleg innblanding gjennom motsegner frå Statsforvaltaren. Fylkeskommunane har fått auka makt til å kunne stoppa, forlengja eller bruka god tid på planar. Så når det gjeld det som regjeringa har gjort, har det gått i feil retning med tanke på å leggja til rette for meir bustadbygging og å nå regjeringa sitt eige mål. Det som trekkjer i riktig retning, har ein vanskeleg for å innføra – ein skal utgreia og sjå nærmare på det. Det som har kome så langt, er ganske tannlaust. Det vil ikkje bidra til å gjera ting verken raskare eller meir effektivt. Me ventar framleis på konkrete forslag som faktisk vil verka, og som gjer at lokalpolitikarar rundt omkring i Noreg kan sjå at tempoet går opp når det gjeld å regulera og å sikra nok bustadar. Både statsråden og eg har lang erfaring som lokalpolitikarar, og me har stort sett alltid vore einige med alle lokalpolitikarar i at ting blir verre og verre når det gjeld arealpolitikk. Mitt spørsmål er ganske enkelt og greitt: Kva trur statsråden lokalpolitikarane tenkjer om denne statsråden og denne regjeringa? Opplever dei at ting blir betre eller vanskelegare når det gjeld arealpolitikk?

Eg skal ikkje tala på vegner av Høgre, men eg trur nok Framstegspartiet trivast betre med å sitja i posisjon, for faktisk å kunna føreslå endringar og gjennomføra endringar. Men når me ikkje er i posisjon, skal me sjølvsagt passa på at me bidrar til dei fleirtala me kan, for å pressa regjeringa til å jobba endå fortare med forenklingar i plan- og bygningslova. Me registrerer at denne regjeringa har hatt ekstremt mange kommunalministrar og veldig få forslag til Stortinget om forenklingar. Kva tid kan me forventa å få nokre forslag, nokre proposisjonar og nokre lovendringar – ikkje berre snakk om forenklingar, men faktisk konkrete forslag om forenklingar i plan- og bygningslova? For no har ein, med ulike kommunalministrar, snakka mykje om dette, men ein har enno ikkje fremja konkrete forslag til Stortinget. Kva tid kan me forventa å få noko på bordet?

Det er godt å høyra at regjeringa følgjer opp stortingsvedtak, og stortingsfleirtalet er mest sannsynleg meir utolmodige etter å senka terskelen, for å sørgja for at det skal kunna byggjast meir i kommunane og planleggjast meir. Me ser jo at det blir snakka mykje om forenklingar, men det blir føreslått nesten ingenting. Tida som kommunar brukar på å laga planar, går opp. Det er ingenting som går ned. Er statsråden einig med Framstegspartiet i at me er nøydde til å gjera noko for å få ned tidsbruken, slik at kommunar kan laga planar som faktisk blir gjennomførte, utan at ein skal bruka årevis på dei lange prosessane?

Det er vorte ein tradisjon i denne stortingsperioden at stortingsfleirtalet overkøyrer regjeringa i sak etter sak, og at regjeringa går på nederlag. Det kan i dag kan sjå ut som at ein vil oppleva eit nytt slikt nederlag, med eit oppmodingsvedtak om å heva terskelen for motsegner, så spørsmålet mitt er: Vil regjeringa på same måte som med dieselprisar lojalt følgja opp stortingsfleirtalet viss ein skulla vedta at terskelen for å fremja motsegner skal hevast?

Eg vil takka saksordføraren for ein fin gjennomgang og kloke ord om at dette er ei sak som engasjerer komiteen og alle parti. Eg trur nok det er sånn at me som sit i kommunalkomiteen, er opptekne av lokalt sjølvstyre. Kommunalministeren og Kommunaldepartementet er òg opptekne av det. Me kan sjå rundt oss på alle nivå, òg på kollegaer, at ein er veldig oppteken av akkurat den ordninga, den øyremerkinga, den regelfestinga. Det viser kanskje litt av kompleksiteten i akkurat dette spørsmålet – at sjølv om veldig mange er einig i at styringstrykket i stort er for høgt, og at detaljstyringa frå staten er for stor, er det alltid nokon som passar på kvar enkelt post, kvar enkelt ordning, og kjempar med nebb og klør for dei. Det ser me både når saker er på høyring og kommisjonar kjem med forslag, at det ikkje er enkelt å gå tilbake, sjølv om dei aller fleste nok er einig i at det har gått for langt. Òg i vårt parti – eg trur vi skal vera så ærlege – har me bidrege til å lovfesta rettar, detaljstyra og øyremerkja fordi ein har eit ønske om å gjera livet betre for folk der ute. Og så er ofte omsynet til folk større enn omsynet til det kommunale sjølvstyret frå denne salen. Eg trur alle skal vera ærlege om at det har ein bidrege til. Frå Framstegspartiet si side er me veldig opptekne av eldreomsorg og låg eigedomsskatt. Det er område der me ønskjer å lovfesta rettar, bruka lovverket for å sikra at innbyggjarane skal få gode tenester, og at dei skal ha låge skattar. Men så er det andre område der me ønskjer å gje kommunane langt meir fridom, f.eks. innanfor arealpolitikken. Der meiner me at det statlege styringstrykket er spesielt sterkt. Der er det veldig mange sektorinteresser som får vetorett fordi lova seier at den saka er viktigast, og difor fremjar ein motsegner. Difor er Framstegspartiet veldig opptekne av at me skal ha meir lokalt sjølvstyre spesielt i arealpolitikken. Den myndigheita statsforvaltarane har til å koma med motsegner, er noko som har plaga både oss og lokalpolitikarane – ved at terskelen er for låg for å fremja motsegner. Sjølv om representantar frå Arbeidarpartiet seier at dei har heva denne terskelen, er ikkje opplevinga til lokalpolitikarane at dei har større handlingsrom. Opplevinga er at motsegner blir brukte. Det blir sagt at ein ønskjer å fremja motsegner, og ein blir ofte pressa til å dempa lokale ønske fordi ein skal tilfredsstilla statsforvaltaren. Difor er me veldig glade for at det kan sjå ut til at eit fleirtal på Stortinget gjev eit tydeleg signal om at terskelen for motsegner skal hevast. Det er noko Framstegspartiet gler seg veldig over. Med det tek eg opp forslaga nr. 4 og 5.

Då skal eg spørja veldig enkelt: Kan statsråden allereie no seia kva han trur at norske hushaldningar må betala meir i vatn- og avløpsutgifter etter at desse krava er tredde i kraft?

Noreg har éin gong før brukt vetoretten sin overfor EU, noko statsråden kjenner godt til, då han var ein aktiv forkjempar for å bruka vetoretten mot postdirektivet tilbake i Stoltenberg II-regjeringa. Eit av hovudargumenta då var omsynet til utgiftene til staten. No har me ein ny situasjon der me av omsyn til utgiftene til hushaldningane kunne tenkt oss meir tilpassing i EU-direktivet. Mitt spørsmål er: Kvifor er det viktigare med utgiftene til staten enn utgiftene til hushaldningane?

29:45] (ordførar for saka): Denne saka kan framstå veldig teknisk når ein les overskrifta og innhaldet, men ho handlar enkelt fortald om krav til reinsing av avløpsvatn som blir sendt ut frå norske hushald. Det er krav som er laga i Brussel og laga for andre forhold, f.eks. for elvane i Europa og for Middelhavet, og eg trur ikkje dei har tenkt mykje på Nordsjøen og norske kystsamfunn når dei har sete i Brussel og produsert dette EU-direktivet for avløp. For å vera heilt konkret trur eg me kan slå fast at dei neppe har hatt Nordsjøen og norske kystsamfunn i tankane når dei har laga dette regelverket. Difor har ein i Brussel funne ut at ein skal stilla krav om sekundærreinsing, noko som betyr at ein reinsar veldig mykje meir enn det som har vore tradisjonen spesielt ved kysten i Noreg i dag. Det er ei form for reinsing som er veldig dyr, og som veldig mange meiner er unødvendig, fordi ein reinsar langt meir enn det er behov for når sjøen likevel blir skifta ut fort og sørgjer for å vera ein god resipient, som det heiter på fagspråket. Me i Framstegspartiet kallar krav som dette for sløsing. Når ein bruker milliardar på noko som verken har miljø- eller klimaeffekt, er det sløsing med pengane til skattebetalarane, noko me synest er uklokt å gjera. Det denne saka eigentleg handlar om, er om me skal sørgja for at EU skal bli sure på oss, eller om me skal sørgja for at norske hushald skal bli sure på oss. Der skil partia lag og har litt ulik haldning. Nokre parti i denne salen er veldig opptekne av at EU ikkje skal bli sure, men gjer omtrent kva som helst for at EU skal vera fornøgde, mens andre parti – som Framstegspartiet – er veldig opptekne av at norske hushald ikkje skal få ein ekstrakostnad i fanget, og det i ei tid då det er dyrt å vera norsk hushald. Dei må i aukande grad betala for høge matvareprisar, for høge drivstoffprisar, for eigedomsskatt – spesielt i raud-grøne kommunar – og for formuesskatt, etter at finansminister Jens Stoltenberg har auka formuesgrunnlaget og gjort at det nærmast har vorte ein statleg bustadskatt i tillegg. Då vil det vera feil at me stiller krav om reinsing av avløpsvatnet, noko som vil påføra norske hushald ein kostnad på kanskje 10 000–20 000 kr per husstand per år til noko som ikkje er nødvendig, berre fordi det er kome frå Brussel. Framstegspartiet seier nei til å la Brussel bestemma politikken i Noreg. Me synest det er uklokt. Difor vil me heller stå opp for norske hushald og norske interesser ved å senda eit klart og tydeleg signal til EU om at dette avløpsdirektivet ikkje gagnar norske interesser. Med det tek eg opp forslaga Framstegspartiet er med på, og eg reknar med at dei andre partia òg vil gjera greie for sitt syn.

Det var Høgre som fekk meg til å ta ordet. Dei sa i stad at denne saka handlar om ein bustadsosial strategi. Når me høyrer innlegga til Høgre i denne salen, skulle ein tru det handlar meir om politikken til Framstegspartiet, for dei har brukt mesteparten av taletida si på å omtala politikken til Framstegspartiet. Det er noko me sjølvsagt set veldig stor pris på. Me er opptekne av bustadsosialt arbeid, me er opptekne av bustadpolitikk, me er opptekne av at folk skal ha eit tak over hovudet, og me er opptekne av at alle dei barnefamiliane som i dag ikkje har tak over hovudet, skal få det. Hadde me trudd at å be regjeringa lage ein bustadsosial strategi hadde gjort at desse hadde fått tak over hovudet, hadde me røysta for, men me trur at oppskrifta for å gje dei tak over hovudet er handlekraft, å få opp bustadbygginga, å bruke dei verktøya som finst, og setja kommunane i stand til å bruka verktøya til Husbanken. Eg trur ingen vil få seg ein bustad av ein bustadsosial strategi som regjeringa ikkje ønskjer å laga sjølv. Det vil berre vere ei kvilepute, der ein ventar på noko som vil koma. Me treng handlekraft no, og me treng ein meir offensiv politikk for å få meir bustadbygging. Ikkje minst treng me å sørgja for at folk har råd til å bu i bustadene sine. Me skal seinare i dag ha ei sak om eit avløpsdirektiv som vil påføra norske hushald fleire titusen kroner meir i buutgifter. Me har ei regjering som er glad i eigedomsskatt, som er glad i formuesskatt på bustad, som har ingen problem med å innføra avgifter, og som i tillegg lèt hushalda ha andre dyre utgifter. Dei har ein matmoms dei ikkje vil setja ned, bensinavgiftene vil dei ikkje setja ned, og dette gjer at det er dyrt for folk å bu. Det er noko som me er opptekne av, og som Framstegspartiet ønskjer å gjera noko med, slik at det skal vera billegare for folk å bu i bustadene sine, for me ser på det som ein bustad og ikkje som eit skatteobjekt, som Arbeidarpartiet gjer. Me må byggja fleire bustader, det seier seg sjølv. Me kan ikkje ha eit system der me har så mange reguleringar, krav, forventningar, motsegner og innvendingar frå statsforvaltarar og fylkeskommunar, noko som gjer at kommunane føler seg heilt matte når dei ønskjer å byggja fleire bustader. Det er jo slik det har vorte, at norske kommunar føler at staten seier nei til alle initiativ som kommunane tek. Der er hovudkjernen av problemet, at kommunane ikkje får lov til å regulera nok bustader og byggja nok bustader. På den måten har me ikkje nok bustader til å dekkja det behovet som er i landet vårt. Difor vil Framstegspartiet ha handlekraft. Me vil ha konkrete tiltak for å få ned planleggingstida og for å få ned byggjekostnadene, og me trur ikkje at ein bustadsosial strategi vil løysa nokon av dei problema. Difor røyster me imot i dag. Eg trur Høgre heller skal fokusera på å røysta for forslaga til Framstegspartiet for å forenkla bustadbygginga, meir enn å gjera narr av at me ikkje vil laga ein strategi. Bustadproblemet i Noreg er eit større problem enn at ein treng ein strategi, ein treng handlekraft.

No begynte statsråden å koma inn på det som er kjernen her. Det er ei veldig spesiell haldning at dersom ein godkjenner noko så naturleg i 2026 som å ha innlagt vatn og avløp, så ein både kan gå på toalettet og sløya fisk, tenkjer ein at ein då kan ha ein annan bruk enn det kommunen har godkjent for. Det verkar veldig spesielt å leggja til grunn ei sånn forståing av regelverket. Eg meiner at lokaldemokratiet, og Framstegspartiet er veldig tydeleg på det, skal få lov til å bestemma noko så sjølvsagt som kva som skal kunna vera inne i eit naust – og det er framleis eit naust. Då må eg stilla spørsmålet tydelegare, for å få eit tydeleg svar: Meiner statsråden at det skal vera forbode for ein kommune i Noreg å kunna godkjenna vatn og avløp i alle former for naust, eller skal det vera opp til lokaldemokratiet i planprosessar sjølve å kunna ta stilling til det?

Eg takkar statsråden for svaret, sjølv om han svarte på alt anna enn det eg spurde om, for spørsmålet mitt var ganske enkelt. Det handlar ikkje om å byggja ned strandsona, for her snakkar me om bygg som allereie står der. Det handlar om ei bestemming i kommuneplanen i ein kommune i den mildaste kategorien, om i kva grad naust kan ha innlagt vatn og avløp. Eg skal ikkje læra nokon kvifor det er fordelar med vatn og avløp, men driv ein på vanleg vis på sjøen, oppbevarer båt og fartøy i naustet og tek med fangst tilbake, kan det vera ein fordel å ha innlagt vatn og avløp for å kunna sløya fisken. Det kan òg vera andre behov som gjer at vatn og avløp er fornuftig å ha når ein oppheld seg mykje på kysten, den flotte kysten som eg er einig med statsråden i at me har. Det eg synest er litt spesielt, er at statsforvaltaren i dialogen med kommunen seier at det er nasjonal interesse om ein har vatnet på innsida eller utsida av naustet, og om ein har eit avløp så ein kan sløya fisken på ein berekraftig, miljøvenleg måte, i staden for at ein skal sløya han og hiva det tilbake i sjøen. Er det verkeleg nasjonal interesse å leggja seg bort i sånt?

Spørsmålet mitt til kommunal- og distriktsministeren er: «Stord kommune held på med ny kommuneplan, og i dialogen mellom kommunen og statsforvaltaren har det oppstått ein diskusjon om naust, som det er mange av langs kysten, kan ha innlagt vatn og avløp. Meiner statsråden at dette er nasjonale interesser eller eit lokalt spørsmål som lokaldemokratiet kan avgjere?»

Då oppfattar eg at det er ei opning for at forslag som Framstegspartiet har fremja på nytt – forslag som har vorte nedstemde når me har fremja dei tidlegare – no kan vurderast på nytt fordi ein ser at eigne forslag ikkje har verka, og problemet er der. Tidlegare ordførar i Sarpsborg som no er fylkesordførar, Sindre Martinsen-Evje har sagt at dagens integreringspolitikk er feilslått. Det er en påstand Framstegspartiet er einig i. Om statsråden er einig med sin eigen partifelle i at dagens system er feilslått, veit eg ikkje, men det kan me kanskje få eit svar på. Det begynner å hasta med ikkje berre å utgreia og snakka, men faktisk òg å stemma for forslag. Er statsråden einig i at hadde Framstegspartiets forslag vorte vedtekne tidlegare, hadde dette problemet vore mindre, og at me no treng meir forpliktande vedtak og ikkje berre utgreiingar, skal me få løyst sekundærbusetjingsproblemet?

Eg er einig med statsråden i at forslaget ho har sendt på høyring, ikkje løyser utfordringa med sekundærbusetjing, så det er i alle fall eitt punkt me er einige i, og så stoppar einigheita der. Det som derimot ville ha løyst ein del av desse utfordringane, er dei forslaga som Framstegspartiet no har fremja på nytt, som me òg har fremja tidlegare, men som har vorte nedstemde av dei andre partia med Arbeidarpartiet i spissen. Er det nokre av dei forslaga som Framstegspartiet tidlegare har føreslått, og som no ligg på bordet igjen, som Arbeidarpartiet i lys av at dei ikkje har klart å løysa denne utfordringa, er villig til å vurdera å stemma for denne gongen, sånn at me kan få gjort noko med dei utfordringane som mange – òg arbeidarpartiordførarar – tek opp som ei utfordring med sekundærbusetjing? Det er ei stor utfordring for dei kommunane som får nye innbyggjarar og ikkje har ein økonomi som gjer at dei kan gje dei eit godt tilbod, noko som gjer at me har den situasjonen me ser på det sentrale austlandsområdet og i Østfold i dag.

«Regjeringen har nylig foreslått endringer i integrerings- og velferdsordninger for flyktninger, blant annet ved å fjerne retten til sosialhjelp og bostøtte i de fem første årene etter ankomst og innføre en ny integreringsstønad med aktivitetskrav. Hvordan mener statsråden at disse endringene vil påvirke flyktningers incentiver til å bli boende i den første bosettingskommunen, og hvilke analyser har regjeringen gjort av konsekvensene med hensyn til sekundærbosetting?»

På vegner av stortingsrepresentantane Linda Monsen Merkesdal, Ove Trellevik, Marthe Hammer, Kjersti Toppe, Sofie Marhaug, Frøya Skjold Sjursæther, Joel Ystebø og meg sjølv – frå ganske mange parti og alle representantane frå Hordalands-benken – har eg gleda av å fremja eit representantforslag om handtering av kvikksølv og torpedoar ved U-864.

Eg minner om at Framstegspartiet ikkje vann valet. Det er Senterpartiet som er ansvarleg for budsjetta, men ein vel å bruka tid på at me styrkjer eldreomsorga og ressurskrevjande tenester. Det er nettopp fordi me ser at det er folk som treng tenester i heile landet, og det skal ikkje vera kommuneøkonomien i den enkelte kommune som avgjer om ein får god eldreomsorg eller ikkje. Difor hadde me eit forsøk som var veldig vellukka. Dei kommunane som var med i forsøket, sa at dette var bra, for dei eldre fekk tenestene dei fortener. Me ønskjer at det skal vera likt med eldreomsorg som det er med andre tenester staten gjev, som arbeidsløysetrygd osv. Har ein behov, får ein dei pengane ein har krav på. Når det gjeld eldreomsorg, skal ein vera prisgjeven både kommuneøkonomien og prioriteringane til den enkelte kommune. Me synest ikkje det er ei verdig eldreomsorg. Me synest heller ikkje at ressurskrevjande tenester, som er ei veldig dyr ordning, skal veltast over på kommunane, sånn at ein skal oppleva at kommunane må kutta på andre ting viss ein tek imot sånne tenester. Difor vil me ha sterkare statleg styring, direkte til kvar enkelt innbyggjar i landet som treng dei tenestene dei har krav på.

Oppfatta eg spørsmålet riktig – at ein ikkje la tilsvarande midlar på bordet som fylkeskommunen i dag driv med – så er i så fall den premissen feil, for Framstegspartiet vil leggja ned fylkeskommunen, og ved å leggja ned fylkestinget og sentraladministrasjonen frigjer ein i overkant av 4 mrd. kr. Framstegspartiet sitt kutt i samband med å leggja ned fylkeskommunen er langt mindre enn det, så det blir frigjort pengar til å styrkja kommunane med 500 mill. kr for å ta over ein del oppgåver, sånn at det blir meir pengar til veg, vidaregåande opplæring, tannhelse og fylkeskommunale oppgåver. Det blir mindre til byråkrati, mindre til politikarløningar i fylkeskommunen, men det blir meir til tenester, så premissen for spørsmålet frå Arbeidarpartiet er feil.

No skal ikkje eg gje meg inn på kva ordbruk dei andre ville hatt, men eg trur kanskje ein ville sagt at det var ei historisk satsing på vegbygging, ei historisk satsing på å byggja landet, ei historisk satsing på å styrkja tenestene i sjukehus, kommunar, eldreomsorg og skular. Så trur eg ein ville sagt at det endeleg var eit budsjett som stoppa sløsinga og la til rette for at ein skulle ha verdiskaping. Ein kunne brukt ord som strålande budsjettforslag, fantastisk budsjettforslag, eit godt budsjettforslag. Representanten kan sikkert velja mange andre gode adjektiv om Framstegspartiet sitt forslag. Eg registrerer at valet i haust utstyrte Framstegspartiet med ei rekordstor gruppe, nettopp fordi mange veljarar i Noreg synest at den politikken er riktig, og heiar på at ein skal ha meir vegbygging og lågare skattar og avgifter. Dessverre heldt det ikkje heilt inn. Me ser no resultatet frå dei fem partia som samarbeidde, og orda som blir brukte om forliket deira, er nokre heilt andre enn dei eg trur ein ville brukt om vårt.

FrP sin plan for Kautokeino, Karasjok, Vadsø og alle andre kommunar i Noreg er at kommunane skal få lov til å vera ja-kommunar og tiltrekkja seg privat næringsliv. Det må ikkje vera sånn at ein berre ser på statlege arbeidsplassar og arbeidsplassar i kommunen og i Sametinget som viktige. Me ser det sånn at eit næringsliv som produserer noko, som bidreg til statsbudsjettet – og ikkje berre får frå statsbudsjettet – vil vera ein styrke. Difor vil me utstyra kommunane med ja-stempel og la dei få lov til å seia ja i saker om plan- og bygningslova, sånn at dei kan etablera private arbeidsplassar, for det er det som vil vera bra for Vadsø, Kautokeino, Karasjok og alle kommunane i Noreg. Så vil me at dei skal få behalda litt meir av den verdiskapinga dei legg til rette for. Eit viktig element i den politikken er at retten til motsegn skal reduserast, både for Statsforvaltaren og for Sametinget, sånn at det ikkje skal vera nokon som skal hindra lokaldemokratiet i å skapa dei arbeidsplassane. Dette er, på eitt minutt, Framstegspartiet sin plan for alle kommunane i Noreg – å skapa meir verdiar og arbeidsplassar.

Akkurat no har alle dei 357 kommunane og 15 fylkestinga i landet ein tilsvarande debatt som me har, der dei skal setja saman budsjett for neste år og økonomiplan for dei neste fire åra. Mange av dei debattane trur eg skil seg kraftig frå det verkelegheitsbiletet ein kan få inntrykk av gjennom denne salen. Eg trur ikkje det er så veldig mange som sit i kommunestyra, som diskuterer kvar ein skal satsa og kvar ein skal plussa på i budsjetta. Veldig mange av kommunane og fylkestinga har heller diskusjonar om kvar ein må bruka mindre, kvar ein må kutta, og kvar ein må tilpassa stramme tider til aukande behov, og ein føler at ein konstant står i eit krysspress. Eg har lyst til å bruka litt tid på denne talarstolen til å takka alle dei lokalpolitikarane me har. Dei er flinke, dei er ansvarsfulle, og dei gjer ein god innsats, men dessverre med altfor mykje statleg styring, altfor lite handlingsrom og altfor få moglegheiter til å påverka eigne inntekter gjennom å leggja til rette for verdiskaping og å behalda ein del av dei inntektene gjennom f.eks. selskapsskatt eller ein større andel av verdiskapinga som skjer i dei ulike lokalsamfunna. Dersom me høyrer på dei debattane som går føre seg ute i Kommune-Noreg, registrerer me at det er mykje spennande som skjer, men at det er prega av at dei føler at dei er i ein økonomisk situasjon som er heilt annleis enn det statsråden beskreiv med ord som at det var den høgaste veksten i nyare tid. Eg trur ikkje at ein i nokon av dei kommunestyredebattane ville ha brukt dei orda og sagt at ein no kjenner på ein enormt høg vekst. Dei kjenner på at det er vanskeleg å få endane til å møtast, og nokre har faktisk sagt at det er den vanskelegaste kommuneøkonomien på 40 år. Eg trur det er eit betre bilete enn at det er den høgaste veksten i nyare tid, som statsråden nettopp sa. Det er kome eit budsjettforlik i denne salen som for fyrste gong på fire år har gjeve kommunane meir pengar enn det som låg inne i forslaget frå regjeringa. Det synest eg vi skal anerkjenna Raudt, Senterpartiet, MDG og SV for: at dei har fått Arbeidarpartiet til å bruka meir pengar på kommunesektoren – noko SV ikkje gjorde på fire år, då kommunane ikkje fekk nokon ekstramidlar, sjølv om det òg var veldig stramme tider. Difor synest eg det er litt rart at dei same partia som har klart å leggja 3 mrd. kr på bordet – rett nok mindre enn det Framstegspartiet og fleire andre parti hadde i sine alternativ – har brukt ord som «skammeleg lågt», «uheldig» og «sorg» når dei skal beskriva sine eigne budsjettgjennomslag, men det får vera ord dei bruker. Eg ville ikkje ha brukt akkurat dei orda. Eg vil heller seia at eg synest det er bra at dei partia har klart å bidra og løfta ramma litt. Det viser at Arbeidarpartiet står igjen som det einaste partiet i norsk politikk som vil vera så gniten med kommunane, og som opphavleg for eit par månader sidan faktisk meinte at kommunane skulle klara seg med 3 mrd. kr mindre enn det dei no ser ut til å få til neste år. Framstegspartiet satsar òg på kommunesektoren i vårt alternative budsjett. Av Erlend Wiborg vart det lista opp ei rekkje punkt. Me har ikkje så veldig stor taletid, så me klarer ikkje å lista opp absolutt alt me har lyst til å gje til kommunane, men me satsar på ein del viktig. Eldreomsorg er alltid Framstegspartiets hjarte nærmast, og difor målrettar me pengar direkte til eldreomsorg, slik me gjorde då me sat i regjering og hadde eit forsøksprosjekt med statleg finansiert eldreomsorg. Då sørgde me for at dei eldre fekk gode tilbod i dei kommunane som var med i forsøket. Sånn har me lyst til at alle eldre i Noreg skal ha det, sånn at det ikkje er kommuneøkonomien og prioriteringa i den enkelte kommunen som avgjer om dei eldre har det bra. Me synest at dei som har bygd landet, skal ha det bra. Difor styrkjer me eldreomsorga med direktemidlar, i tillegg til at me styrkjer løyvinga til fleire omsorgsbustader og heildøgns omsorgsbustader betydeleg. Me gjev òg meir pengar til skule og barnehage, og det er målretta midlar, og me gjev pengar til fylkesvegar. Då fylkeskommunen fekk ansvaret for vegane frå staten, fekk dei dei i den tilstanden dei var i, med eit enormt vedlikehaldsetterslep. Me legg på 1 mrd. kr, sånn at kvardagsvegane – skulevegane og dei vegane folk ferdast på i kvardagen – kan rustast opp. Det ser ein at trengst når ein køyrer på vegnettet rundt omkring, og det er veldig viktig at dei vegane òg får eit løft, noko dei ville ha fått med Framstegspartiets alternative budsjett. Me styrkjer òg ordninga til ressurskrevjande tenester, ei ordning der kommunane føler at meir og meir av ansvaret blir lagt på dei, og at staten stiller mindre og mindre opp. Difor styrkjer me ho med 200 mill. kr. No har ikkje eg meir taletid, men Framstegspartiets alternative budsjett inneheld langt fleire påplussingar til kommunesektoren som det dessverre ikkje blir fleirtal for i dag.

Det er hyggjeleg at statsråden seier at me er einige om å forsvara landet vårt, og at det òg skal skje i nord. Det er me sjølvsagt einige i. Me er òg einige i at dei kommunane som er vertskommunar til forsvar, skal kunna levera tenester til dei folka som jobbar i Forsvaret, og at dei kommunane ikkje skal måtte kutta i tenestene sine, noko me no ser at veldig mange forsvarskommunar må. No samarbeider ikkje partiet til statsråden med mitt parti, så eg skal heller spørja statsråden om han har registrert kva ord dei partia han samarbeider med, har brukt om denne debatten. Eg har høyrt ord som «skammeleg», som «uheldig», og til og med ordet «sorg» har vore brukt. Kva synest statsråden om at dei fire partia som er hans parlamentariske grunnlag, vel å illustrera situasjonen med ord som «skammeleg», «uheldig» og «sorg»?

Eg registrerer at statsråden ikkje ønskjer å ha ein full gjennomgang av inntektssystemet i denne perioden. Eg trur det ville ha vore klokt å sjå på dei endringane som skjer. Det er veldig mange forsvarskommunar – spesielt i nord, i landsdelen til statsråden – som melder tilbake at det er veldig mange som pendlar, og som då ikkje gjev utteljing for kommunen på andre måtar enn at kommunen er nøydd til å levera tenester til dei, og at det lagar skeivskap og vanskar for dei. Eg vil tilrå statsråden å vurdera å gjera endringar når ein ser at mykje forandrar seg. Det med at folk brukar meir tid på hyttene sine fordi dei kan jobba meir heimanfrå, gjer at òg hyttekommunar melder tilbake at dei må levera langt fleire tenester enn dei før måtte gjera. Er det verkeleg sånn at alt er hogd i stein når det handlar om fordeling mellom kommunar, eller er statsråden villig til å sjå på den økonomiske situasjonen til forsvarskommunar, verftskommunar og hyttekommunar på ny?

Når me ser på inntektssystemet, ser me at det er designa på ein sånn måte at folk skal bu i éin kommune, leva livet sitt i den kommunen og få tenester frå den kommunen. Så veit me at ting forandrar seg: Folk har vorte meir mobile – sjølv etter korona er folk meir mobile og brukar meir tid i hyttekommunen sin. Me veit at folk jobbar i andre kommunar – i mitt valdistrikt er Stord ein sterk verftskommune med Aker Solutions, og det er fleire tusen arbeidarar som kjem til kommunen utan å betala skatt, men som skal vera ein del av samfunnet og få tenester frå kommunen. Forsvarskommunane har òg sagt litt av det same: Dei har veldig mange innbyggjarar som jobbar der og skal ha tenester der, men som ikkje skattar til kommunen. Mitt spørsmål er: Er dette noko statsråden ser på – at verda forandrar seg, at folk blir meir mobile, og at inntektssystemet må forandrast og oppdaterast til den verkelege verda kommunane opplever?

Det høyrest ut som at kommunane etterlyser fleire statsforvaltarar, fleire tilsette, fleire brev og fleire innseiingar. Det er stikk i strid med det norske kommunepolitikarar ønskjer. Dei ønskjer meir tillit, og dei ønskjer at dei i ro og fred, utan innblanding frå staten, får laga gode arealplanar og ha gode prosessar. Er ikkje MDG einig i at arealpolitikken blir best av at det er dei lokale folkevalde, som står direkte ansvarlege overfor innbyggjarane i val, som skal styra arealpolitikken, heller enn ein tilfeldig statleg byråkrat, som ingen kjenner og ingen kan stemma på?

Eg skal innrømma at eg hadde litt av den same følelsen knytt til at MDG fekk inn mange stortingsrepresentantar, nemleg ein viss grad av sorg, men eg registrerer at representanten har snudd sorga til glede, og eg kan melda at det har vore gledeleg å samarbeida med representanten i komiteen. Eg merkar meg at MDG i sitt alternative budsjett har sett av 60 mill. kr til oppfølging av natur, og at ein vel å gje det til statsforvaltarane. Det synest eg er litt merkeleg, for det er jo kommunane som er ansvarlege for arealpolitikken. Viss ein ønskjer å satsa på natur, burde ein vel ha sett kommunane i stand til å gjera ein betre jobb heller enn å setja staten i stand til å overstyra, koma med innseiingar, ha tilsyn og plaga kommunar. Spørsmålet mitt er: Kvifor vel MDG å styrkja staten og kontrollmekanismane meir enn å styrkja folkestyret, lokaldemokratiet og dei som har ansvaret for å ta vare på norsk natur?

Me har lenge vore vane med å stå opp om morgonen og finna ut kva som har skjedd i USA natta før. Me har opplevd det litt på same måte no når tuttifruttigjengen har forhandla statsbudsjett, at me har måtta stå opp om morgonen og sjå om dei har vorte einige. Jaggu meg – klokka to om natta, eller på morgonkvisten, som statsministeren kallar det, vart dei einige om eit budsjett for neste år. Arbeidarpartiet har på inn- og utpust snakka om trygg styring. Prosessen me har vore vitne til denne hausten, har vel vore alt anna enn trygg styring. Han har vore prega av kaos, brotne tidsfristar for komitéarbeid, brot – nokon har gått frå rommet – og ikkje minst seine netter og forhandlingar nattetid. Dette er berre det fyrste av åtte budsjett og budsjettrevisjonar som skal skje i denne stortingsperioden, og eg trur ikkje det blir lettare i dei neste sju. Ulik tolking av einigheita er éin grunn til at det ikkje blir lettare. At ein brukar eingongspengar på å saldera budsjettet med fleirårige utgifter, er ein annan grunn. Hovudgrunnen til at det blir vanskelegare, er likevel at det blir fokusert altfor lite på å ha påfyll i statsbudsjettet – altså på kva som bidrar inn til statsbudsjettet. Ein fokuserer berre på kva ein skal bruka av statsbudsjettet. Då tenkjer eg sjølvsagt på næringslivet, å fokusera på at me har eit næringsliv som bidrar med overskot inn i statsbudsjettet. Der er dette fleirtalet heilt fråverande. Dei har ein politikk som skremmer dei som skapar arbeidsplassar, ut av landet, som sørgjer for at mange vel å flytta og bruka kapitalen sin andre plassar. I tillegg ser me ei skremmande utvikling der fleire og fleire norske arbeidsplassar blir kjøpte opp av utanlandsk kapital, noko som ikkje er med og bidrar til å byggja sterke statsbudsjett i framtida. Difor blir dette vanskeleg. Framstegspartiet har ein langt betre politikk på å skapa verdiar. Me ønskjer f.eks. at olje- og gasseventyret skal fortsetja. Me snakkar ikkje om avvikling eller om å skriva siste kapittel. Difor synest eg det var litt ironisk at samtidig som MDG står på denne talarstolen og har vore med og påverka eit statsbudsjett, kjem det ei NTB-sak om at Equinor og Aker BP har gjort eit stort nytt funn på norsk sokkel. Det var litt ironisk i dag. Eg håpar at ikkje MDGs innflytelse blir så stor at slike nyheiter ikkje vil prega dei neste åra òg. Eg merkar meg at kommuneøkonomi har vorte eit hovudtema i dagens debatt, og det er jaggu ikkje rart når me ser korleis det står til med norske kommunar etter fire år med Støre som statsminister og med dei fem kommunalministrane han har hatt i regjeringa si. Det framstår meir som ein stafett enn som trygg styring overfor kommunane. Arbeidarpartiet har gjort seg kjent med å ha ein svak kommuneøkonomi desse åra. Det er fleire og fleire kommunar som hamnar på ROBEK, sjølv om finansminister Stoltenberg sa at det har vore verre før. Det skal eg gje han rett i. Det har vore fleire kommunar på ROBEK før – for eksempel då finansministeren var statsminister, var det 46 kommunar på ROBEK. Med den utviklinga me ser, kan det godt henda at Støre tek igjen Stoltenberg i antal ROBEK-kommunar om ikkje så altfor lang tid. Arbeidarpartiet har gjort seg kjent i denne sal for å vera det partiet som har vore mest gnitent overfor norske kommunar. Alle andre parti i denne sal ville i sine alternative budsjett bidratt til å styrkja kommuneøkonomien, alt frå Raudt til FrP. Tuttifruttipartia har fått Arbeidarpartiet med på å auka litt, men neppe nok. Framstegspartiet aukar meir enn forliket. Me har sagt at norske kommunar treng meir pengar, og i vårt alternativ får dei meir pengar. Dei får f.eks. 2,5 mrd. kr meir til eldreomsorg, både til bygningar og til drift, som er målretta til dei eldre, slik at dei skal få betre tenester. Me har òg sørgt for å målretta pengar til skule og barnehage, 1 mrd. kr blir brukte til å styrkja den sektoren. Me har òg sett av pengar til ressurskrevjande tenester, for å styrkja den ordninga. Me vel det viktigaste fyrst. Me har òg gjeve meir pengar til fylkeskommunar, til eit fylkesvegløft, med over 1 mrd. kr ekstra til fylkesvegane og 200 mill. kr til flaum- og skredførebygging, som er viktige tiltak vidare. Det er nokon som har kritisert oss for at me målrettar eller øyremerkjer dei pengane til eldreomsorg og til skule og barnehage, og samtidig gjev dei inntrykk av at dei sjølve skal gje kommunane så veldig stor fridom. Det er jo litt ironisk at dei detaljstyrer kommunane på nokre felt. Når det gjeld arealpolitikk, har klimaministeren sagt at me treng strengare statleg styring i Oslofjorden. Dei har føreslått at det skal vera forbode å byggja på 10 pst. av landarealet som er myr. Den store snakkis-saken etter budsjettet, som var gratis ferjer, er jo ei overstyring av fylkeskommunar på å fastsetja pris. Med forslaget som ligg føre frå Framstegspartiet, får kommunesektoren langt meir pengar enn dei gjer med forliket.

Eg trur lokalpolitikaranes dom er at det har vorte verre. Statsråden har vore lokalpolitikar i 34 år, og eg trur rimeleg sikkert at statsråden synest det var meir lokalt handlingsrom då han starta enn no. Det same kan eg seia, som begynte i 1999 i kommunestyret, at kommunane vart lytta meir til av fylkesmannen då enn dei blir av statsforvaltaren i dag. Eg skal avslutningsvis sitera ein kollega av statsråden, nemleg klimaministeren, som i Aftenposten sa at kommunane brukar det lokale sjølvstyret for mykje, og at me difor ikkje når måla. Han vart sitert på følgjande: «Uten strengere statlig styring når vi ikke målene». Han varslar då at staten skal styra strengare i strandsonen rundt Oslofjorden. Er kommunalministeren einig i at det er nødvendig, eller er det ei uttale som må stå for klima- og miljøministeren si eiga rekning, at ein no skal innskrenka det lokale sjølvstyret rundt Oslofjorden?

Eg skal gje statsråden rett i éin ting: Det trengst meir enn eit tre minutts svar i spørjetimen for å få meg til å vera fornøgd med regjeringas oppfølging av det lokale sjølvstyret. Eg registrerer òg at det på dei tre minutta var veldig lite konkret om kva ein har gjort. Ein ventar på at andre kommisjonar skal koma med forslag, og ein forventar at eit motseiingsprosjekt skal medføra at kommunane skal få lov til å ta fleire avgjerder. Sanninga er at kommunane veit at dei er nøydde til å forhalda seg til strenge statsforvaltarar, fylkeskommunar som kjem med motseiingar, for i det heile å få gjennom planane sine, og tidsbruken tek meir og meir tid. Eg skal gje statsråden eitt minutt til på neste spørsmål: Kva konkret har regjeringa gjort anna enn å venta på kommisjonar som gjer at det lokale sjølvstyret blir vektlagt sterkare?

Spørsmålet mitt handlar om det kommunale sjølvstyret og lyder som så: «Stortingets fleirtal har vedteke å be regjeringa vektleggja det kommunale sjølvstyret som ein grunnleggjande verdi i plan-, areal- og byggesaker sterkare enn i dagens praksis. Dette meiner statsråden at regjeringa har følgt opp. Det er få lokalpolitikarar som kjenner seg igjen i at det kommunale sjølvstyret har vorte vektlagt sterkare. Kan statsråden fortelja kva som konkret er gjort for å styrkja det kommunale sjølvstyret?»

04:57] (ordførar for saka): Eg kunne eigentleg oppsummert forslaget til Senterpartiet med at dei ønskjer det same for direktørar i staten som for dei stortingsrepresentantane som no går ut av salen, at dei skal gå ut, heile gjengen. – Men det var ikkje det eg hadde tenkt å seia. Saka me behandlar, har fått tittelen avdirektørifisering, og forslagsstillarane frå Senterpartiet ønskjer i forslaget at ein skal redusera talet på direktørar i staten og statseigde selskap med minst 20 pst. og talet på mellomleiarar med minst 10 pst. Dei føreslår òg ein eigen avdirektørifiseringspolitikk, som skal hindra oppretting av nye leiarstillingar. Komiteen har hatt ei grundig behandling, som alltid, og me har som eit ledd i det henta inn vurderingar frå Digitaliserings- og forvaltningsdepartementet, som er ansvarleg for arbeidsgjevarpolitikken i staten. Departementet har gjeve oss ei grundig tilbakemelding og peika på at slike prosentvise reduksjonar er svært krevjande å gjennomføra innanfor gjeldande regelverk. Stillingsvernet til statstilsette gjer tvinga reduksjon vanskeleg, og ei rigid målstyring kan i tillegg få utilsikta konsekvensar for styring, kvalitet og ansvarskjensle. Når det gjeld statseigde føretak, åtvarar departementet mot at instruksjon om organisering frå staten som eigar vil bryta med selskapslovgjevinga og eigarpolitikken til staten. Dei forslaga som er sette fram, er altså urealistiske og kan i tillegg vera lovstridige. Sidan det kjem frå eit tidlegare regjeringsparti, er det heilt sikkert òg nokon som ville sagt at det grensar til å vera useriøst i ordlyden. Fleirtalet i komiteen delar intensjonen om effektiv ressursbruk, men konstaterer at ein talfesta reduksjon ikkje er ein føremålstenleg måte å oppnå det på. Difor føreslår ein at representantforslaget ikkje vert vedteke. Det vert i tillegg fremja ei rekkje andre forslag frå ulike mindretal, som eg reknar med at dei partia som står bak forslaga, vil greia nærmare ut om. Frå Framstegspartiet har me vore tydelege på at me må redusera byråkratiet og prioritera ressursane til fyrstelinja i tenesteyting til innbyggjarane. Me meiner at utviklinga med stadig fleire direktørar og mellomleiarar er uheldig, men me trur ikkje løysinga er rigide prosentkrav som i tillegg kan vera lovstridige. Framstegspartiet vil heller bruka budsjetta, og der stilla tydelege effektiviseringskrav for å få på plass reelle endringar. Me vil kutta offentleg sløsing, redusera talet på forvaltningsnivå, som f.eks. å leggja ned fylkeskommunen og fjerna ei rekkje direktorat, og på den måten skapa ein offentleg sektor som spelar på lag med innbyggjarane og bedriftene. På den måten får me ei enklare og meir effektiv forvalting.

Eg trur me får vera einige om å vera ueinige om desse anslaga er gode eller ikkje. Utfordringa er iallfall at ein neppe når verken målet til regjeringa om å byggja nok bustader innan 2030 eller Framstegspartiets mål om å gjera det endå enklare å byggja bustader. Det hjelper ikkje berre å setja anslag og ei målsetting dersom ein ikkje følgjer opp med politikk. Me har etterlyst, og kjem i dag til å etterlysa, kva politikk ein har tenkt å føra. Skal det bli lettare å regulera og planleggja? Skal det bli billigare å byggja? Skal ein gjera andre grep? Har regjeringa nokon som helst overordna plan om å gjera det lettare å byggja bustader, få ned saksbehandlingstida, få ned reguleringstida og leggja til rette med anna enn eit anslag for å nå sitt eige mål og sørgja for at folk får billige, trygge og gode bustader å bu i?

Det er vel typisk at ein seier at det er fagfolka som har gjort ei berekning når ein er usikker på om ein kan stå inne for ho. Går ein tilbake og ser på anslaga for dei andre åra, har ein bomma ganske kraftig. I fjor trudde ein òg at det skulle vera ein vekst på 12 pst., og så var det ein nedgang på 10 pst. som vart fasiten. Statistisk sentralbyrå, SSB, som er eit anna miljø, sette òg sine eigne anslag, og dei har anslått ein nedgang på 2,7 pst. i staden for den oppgangen som Finansdepartementet har sett. Sett i lys av historikken der ein har bomma dei seinare åra og ikkje vore i kontakt med byggjenæringa og kva dei sjølve seier – for dei veit kva som er selt og kva som blir bygd, og dei veit kor byråkratisk det er – er det liten grunn til å tru at dette anslaget vil bli oppfylt; det er vel meir ein ønskedraum frå regjeringa for å nå målet om 130 000 bustader innan 2030, enn det er reelt at ein faktisk vil oppnå det. Kva trur statsråden er grunnen til at SSB har eit heilt anna anslag som faktisk trur på ein reduksjon, mens Finansdepartementet er optimistiske og trur på ein enorm auke ingen andre trur på?

Framstegspartiet er meir oppteke av å byggja bustader i Noreg enn av berre å setja eit mål, så difor har me ei rekkje spørsmål til regjeringa i dag. Mitt er som følgjer: «Salgstallene for nye boliger viser kun marginal vekst i 2025. Det er de solgte boligene de siste to årene som nå skal bygges i 2026. Hvordan kan statsråden da legge til grunn en økning på 12 pst. i boliginvesteringene til neste år, som er Finansdepartementet sitt anslag?»

Det var eit langt svar på eit eigentleg enkelt spørsmål, så eg kan formulera det som eit ja/nei-spørsmål. Viss det er fagleg best og det er minst risiko ved å heva heile ubåten og ikkje berre heva lasten og dekkja til, er regjeringa open for det? Kan statsråden bekrefta at viss det er fagleg best og har minst risiko å heva heile ubåten, er ein villig til å vurdera det?

Eg blir tryggja av at då er Kystverket feilsitert og feiloppfatta, men det er mange som oppfattar at Kystverket har vore skeptisk til den nye rapporten, som peikar på at det er stor risiko for at torpedoane kan bli detonerte ved ei slik løysing. Ei av utfordringane ein har hatt lokalt, er at det er eit mandat frå regjeringa som berre handlar om heving av kvikksølv og så tildekking, og at ein utelukkar å heva heile ubåten og dermed eliminera risikoen for detonering. Viss dei faglege råda som kjem til statsråden neste vår, peikar på at ei heving av heile ubåten vil vera det beste, er det noko ved mandatet som utelukkar at den løysinga kan veljast?

«I NRK Vestland 15. oktober kan me lesa at Kystverket meiner rapporten frå Forsvarsmateriell ikkje bidrar med ny kunnskap om u-båten med kvikksølv og ammunisjon utanfor Fedje i Vestland. Er statsråden einig med Kystverket i at rapporten ikkje bidrar med ny kunnskap?»

Eg skal snakka om noko trontalen nesten ikkje tok opp i det heile, nemleg bustadpolitikk – men regjeringa har sagt noko om bustadpolitikk tidlegare. Dei sa bl.a. at dei hadde tenkt til å setja i gang 130 000 bustader innan 2030. For å få dette til trengst det eit godt samarbeid mellom offentlege myndigheiter på lokalt, regionalt og statleg nivå og byggjenæringa. Dei orda gjentok dei ikkje denne gongen, og det kan godt henda det er fordi dei sjølve har oppdaga at det er urealistisk å oppnå eit slikt mål. Det dei derimot sa i trontalen, var at dei «skal bevare mer natur», så det er tydeleg at denne regjeringa er meir oppteken av natur og klima enn av å gje folk tak over hovudet og ein rimeleg heim å bu i. Noko av det første den nye kommunalministeren gjorde, var å føreslå å verna omtrent 10 pst. av heile landarealet i Noreg, ved å gjera det forbode å byggja på myr. Det betyr at mange bustadprosjekt, mange vegprosjekt og mange næringsområde blir ofra for å ta vare på klimaet. Senterpartiet snakka i innlegget sitt tidlegare i dag om at dei ønskjer meir fridom for kommunane. Dersom dei ønskjer meir fridom og mindre statleg overstyring, kan ein stilla spørsmål om Senterpartiet har valt seg dei riktige venene å samarbeida med i denne fireårsperioden, for den tilliten dagens regjering gjev til lokalpolitikarar, er liten. Dei meiner at det trengst forbod, påbod og reguleringar for å regulera handlingsfridomen til lokalpolitikarane. Det betyr at ein har lite tillit til lokalpolitikarar. Det nye forbodet dei ønskjer å setja i verk når det gjeld myr, med 10 pst. vern, kjem i tillegg til alle moglege andre forbod – f.eks. forbod mot å byggja i strandsona, nasjonale forventningar til regional og kommunal planlegging, som òg inneheld mange overstyringar over det lokale sjølvstyret, statlege planretningslinjer for klima og energi, statlege planretningslinjer for arealbruk og mobilitet, og som ikkje det er nok, òg rundskriv T-2/16 om «miljøforvaltningens innsigelsespraksis». Eg har ikkje taletid til å lista opp absolutt alt, men eg illustrerer med dette ein liten meny over statlege retningslinjer som alle har som føremål å gjera det vanskeleg å byggja og utvikla kommunar og sørgjer for at ein gjev verktøy til statsforvaltarar, Kystverket, fylkeskommunar og andre statlege etatar for å seia nei til lokalpolitikaren sitt ønske om å utvikla kommunen sin. Summen av alt dette betyr at det er vanskeleg å nå målet om nok bustader, at det er vanskeleg å nå dei måla regjeringa sjølv har sett seg. Difor er Framstegspartiet kritisk til den politikken denne regjeringa fører når det gjeld bustadpolitikk. Me synest at det tek for lang tid å planleggja for bustadar, og at mange bustader er for dyre å byggja. Framstegspartiet ønskjer at det skal bli bygd fleire bustader, og me ønskjer å gjera det i samarbeid med kommunane, ved å gje kommunane tillit og ikkje motsegner, forbod, reguleringar og påbod.