Senterpartiet er oppteke av å utvikla heile Noreg. Senterpartiet er oppteke av heile Rogaland. Det er viktig for innbyggjarane i Rogaland. I heile Rogaland ser me at det er krevjande tider. Kollektivtilbodet er trua – båten frå Ølen til Stord og Bergen blir lagd ned om elleve dagar. Bussruter blir kutta, eldre og barn kan få kutt i tilboda sine, og i forslaget som blei lagd fram av regjeringa, låg det ingenting inne til kommunar eller fylke. No har Senterpartiet fått gjennomslag for m.a. 29,4 mill. kr meir til Rogaland fylke, mens kommunane i Rogaland får nesten 100 mill. kr i auka midlar. Bompengane i Ryfast blir reduserte med 33 pst. frå 1. juli 2025. Målet er å få ei vurdering av om reduserte satsar vil få opp trafikken, sånn at bomsatsane kan reduserast permanent. Dette er saka som er aller viktigast for meg i budsjettforhandlingane. Grunnen til det er at eg er oppteken av at folk skal ha eit godt liv, og at ein får råd til å besøkja vener og familie på andre sida av fjorden. Me har jobba med denne saka lenge, og det gjer meg rørt at me no får desse kutta. I Rogaland og Sør-Vest politidistrikt opplever me noko av den grovaste kriminaliteten i heile landet. Det er unge menneske som utfører mykje av dette, og det er snakk om så grov kriminalitet som drapsforbund og drap. For å sikra tryggleiken til innbyggjarane og for å ta vare på ungdomane våre må alle gode krefter trø til. Stavanger var utelaten frå den ekstra satsinga for å kjempa mot barne- og ungdomskriminalitet i regjeringa sitt forslag til revidert budsjett. Senterpartiet fekk gjennomslag for å bruka 3 mill. kr på dette i Stavanger-regionen. Det vil bety mykje, ikkje minst for alle utfordringane me har sett på Nord-Jæren den siste tida. Ein har slite med sikkerheita til tilsette og besøkjande på Stavanger tinghus. Det fekk eg sjølv oppleva då eg var meddomar der for nokre år sidan og kunne risikera å gå på toalettet ved sida av den tiltalte. I januar blei det kake og fest då dåverande justisminister Emilie Mehl fortalde at Stavanger tinghus skulle bli nytt. Eg blei svært overraska då eg såg at det ikkje blei følgt opp av Arbeidarparti-regjeringa. Dette har me i Senterpartiet no ordna. Me har òg sikra 800 000 kr til Magma Geopark i Dalane, eit verdifullt UNESCO-område, og me har auka investeringsmidlane til jordbruket med 175 mill. kr. Mange bønder i Rogaland står i kø for å satsa. Eg er stolt av å vera i eit parti som satsar på heile Rogaland, som ser heile Rogaland, og som opplever det å satsa på innbyggjarane våre som noko verdifullt. Rogaland sine innbyggjarar leverer på vegner av landet vårt, og det skulle berre mangla at ein ikkje blei sett og anerkjend for det.

Det er mange som har glede av snøscooter og av motorferdsel. Det er nyttig, og det sikrar beredskap for folk som oppheld seg i utmarka. Som me har snakka om tidlegare, meiner me at lovutvalet ikkje har levert på mandatet. Det har mange utmarkskommunar meldt tilbake i høyringa, som var i fjor haust. Dei meiner at det vil auka byråkratiet, svekkja kommunalt sjølvstyre og gje redusert lokal handlefridom. Så vidt eg veit, har ikkje regjeringa teke stilling til dei forslaga som ligg der, men eg meiner at veljarar i utmarkskommunane – som skal ta stilling til parti i valet som kjem no – har nytte av å veta kva Arbeidarpartiet kjem med, kva regjeringa ønskjer å levera på i ein eventuell ny lov. Kva meiner statsråden om dette?

Mange kommunar, særleg i distrikta, har positive erfaringar med motorferdsle, for utmarka er viktig for busetjing, næringsutvikling, kultur og trivsel. Det er difor viktig at kommunane har den nødvendige myndigheita til å vareta denne forvaltinga på eigne premissar, som dei gjer på andre viktige samfunnsområde. Lov om motorferdsle blei innført i 1977, men erfaringane med lova er at ho har blitt omfattande, ressurskrevjande og byråkratisk å administrera. Difor blei motorferdslelovutvalet oppnemnt, på bakgrunn av eit forslag som blei vedteke med støtte frå eit breitt fleirtal i Stortinget, bl.a. Senterpartiet, Arbeidarpartiet, Høgre, Framstegspartiet, Venstre og Kristeleg Folkeparti. Føremålet var å leggja til rette for ei revidert motorferdslelov som skulle gje kommunane større myndigheit, redusera byråkrati og samtidig vareta omsyn til natur og friluftsliv. I mandatet blei det bedt om å vurdera reglane om motorferdsle i utmark og vassdrag og utarbeida forslag til endringar i regelverket i tråd med føringane frå Stortinget. Utvalet sitt forslag, som blei lagt fram i fjor, for litt over eit år sidan, følgjer ikkje opp dei føringane Stortinget gav. Dei anbefalingane vil i praksis bety auka byråkrati, svekt kommunalt sjølvstyre og redusert lokal handlefridom, i strid med føringane frå Stortinget. Arbeidarparti-regjeringa har ikkje signalisert nokon plan for å følgja opp dei forslaga i utgreiinga. Det er framleis behov for endringar i dagens motorferdslelov, med sikte på meir lokal sjølvstyring og fleksibilitet, og for å gje kommunane større handlingsrom og redusera byråkrati. Mange aktørar i utmarkskommunane har stor nytte av motorferdsle i utmark, og redningstenesta har eit behov for å oppretthalda beredskap og å kunna trena for oppdrag. Det er på høg tid å modernisera og liberalisera motorferdslelova og dei tilhøyrande forskriftene, med intensjon om å auka lokalt sjølvstyre, bidra til auka utnytting av naturressursar i tradisjonelle utmarksnæringar og å leggja betre til rette for reiseliv, opplevingsturisme, nyttekøyring og anna næringsutvikling og å harmonisera regelverket med Noregs naboland, spesielt Sverige. Senterpartiet har vore med på ei rekkje forslag. Desse forslaga er godt forankra i intensjonen bak stortingsvedtaket i 2021 og svarar på dei utfordringane kommunane sjølv har peikt på i sin praksis og i høyringsinnspel til departementet. Ei mindre byråkratisk lokal forvalting er ikkje berre eit spørsmål om effektivitet i forvaltinga, men òg om demokrati, bulyst i distrikta og bruk av utmarka. I dag er me òg med på eit laust forslag som ber om at regjeringa må koma tilbake på ein eigna måte med forslag til ny motorferdslelov som er i tråd med føringane frå Stortinget. Med det tek eg opp dei forslaga Senterpartiet er ein del av.

Stølsheimen er eit fjellområde i Vestland fylke som strekkjer seg over fleire kommunar. Deler av området er allereie definert som landskapsvernområde. Det er ein verneprosess i gang med tanke på å gjera fjellparti i Masfjorden og Alver kommunar til nasjonalpark. Delar av Stølsheimen er eit UNESCO-utvald biosfæreområde. Det er i gang ein prosess for å verna mindre område med verdifull natur i låglandet, såkalla supplerande vern. Det er også i gang prosessar for å vurdera utviding av eksisterande nasjonalparkar og landskapsvernområde og oppretting av nye sånne verneområde. I tillegg blir det vurdert å endra vernekategori for enkelte verneområde frå landskapsvern til nasjonalpark. Det er unaturleg for Stortinget å gå inn i forslaga her i dag. Ved vern av areal som nasjonalpark eller landskapsvernområde skal kommunal aksept bli vektlagd. Det er som sagt allereie verneprosessar i gang, bl.a. i Masfjordfjella, og kommunane har anledning til å spela inn nye område. Når det gjeld forslaget om vurdering av KULA-status, skal dette baserast på faglege vurderingar gjort av Riksantikvaren, og det er difor lite hensiktsmessig at Stortinget instruerer om sånne vurderingar. Me i Senterpartiet støttar sjølvsagt intensjonen i merknaden til Arbeidarpartiet i denne saka. Det er viktig å ta vare på verdifulle naturområde, men prosessar knytte til vern bør baserast på lokal forankring og kommunal aksept. Difor er eg bekymra for kor vaklande parti her i denne salen er når det gjeld desse sakene. Kommunalt veto er viktig å respektere, og eg blir bekymra når eg ser at Høgre og Arbeidarpartiet vel å ikkje stå inne i ein merknad. Betyr det at ein er villig til å overstyra kommunalt veto når det gjeld bygging av vindkraft? Og til dei andre partia som er villige til å la Stortinget vurdera verneområde: Kor langt vil det gå? Vil det gå ut over dei kommunale tilbakemeldingane og kommunale vurderingane som er gjorde? Senterpartiet meiner det er viktig at Stortinget har respekt for kommunane og kommunane sine vedtak og meiningar.

Industri og næring i tillegg til landbruk har bygd Rogaland. Rogaland har fått eit enormt problem som gjer at folk og næringsliv hos oss betaler prisen for den feilslåtte energipolitikken i EU. Vasskrafta har lagt grunnlaget for viktige industrisamfunn på plassar som Sauda og Karmøy, plassar og industribedrifter som er avhengige av Noregs unike fortrinn, enorme mengder ferdig utbygd, billig og fornybar energi. Det har gjeve oss høgkompetente miljø av fagarbeidarar, ingeniørar og leiarar. Det same gjeld for leverandørindustrien og næringsmiddelindustrien. Det er avgjerande for olje- og gassnæringa, for landbruket og for oss som et mat at desse ligg i Rogaland, tett på sokkelen og tett på der maten blir produsert. For Rogaland produserer kraft. Folk og næringsliv må få ho tilbake billig. No må me ta grep for Rogaland si framtid. Senterpartiet sikrar straumstønad til folk. Senterpartiet har i Stortinget føreslått fleire straumsystemendringar, som dessverre i hovudsak har blitt stemde ned. Senterpartiet støttar noregspris i dag, med nokre endringar. Me vil sikra straumstønad til frivilligheita og til jordbruket. Det viktigaste er å koma tilbake til Stortinget med konkrete tiltak for Rogaland og NO2. Dette er berre eit plaster, det er systemet det er noko gale med. I tillegg må regjeringa koma tilbake med løysingar for næringslivet og organisasjonslivet tilsvarande noregspris. Så må eg seia at det er pinleg å høyra ein del parti i salen i dag. Miljøpartiet Dei Grøne bør koma seg ut av Ring 3. Det bur folk i hus i heile landet som må snu på kvar ei krone. At Høgre ikkje er villig til å gjera noko reelt med straumprisane, er ikkje overraskande. Det viktigaste for dei er å bevara systemet. Men Framstegspartiet, då – her viser dei sitt sanne ansikt: Det er systemet først og folk flest til slutt. I dag har me altså ei moglegheit til å redusera straumrekninga til folk ytterlegare. Likevel vel Høgre og Framstegspartiet å ofra folk til fordel for system.

Det er feil overfor innbyggjarane at verken debatten om den resterande delen av EUs fjerde energimarknadspakke eller debatten om EU-medlemskap blir teken no, før me skal leggja stemmesetelen i urna. Etter valdagen kan EU-partia gjera kva dei vil, utan å måtte bli stilte til ansvar for veljarane før i 2029. Det er veldig tydelege teikn på at leiande EU-forkjemparar, spesielt i Arbeidarpartiet, dyssar ned debatten dei siste månadene før valet. Senterpartiet seier nei til heile fjerde energimarknadspakke. Me vil ta tilbake nasjonal kontroll over straumeksport, konsesjonar og prissetjing på straum. Me vil sikra at kraft blir brukt til å styrkja norsk industri og folk sin økonomi, ikkje til eksport til høgstbydande i EU. Me vil bruka vetoretten i EØS-avtalen, som me har rett og plikt til når viktige nasjonale interesser står på spel. Kva vil EU-partia? Dei bruker salamitaktikken. Dei tek litt og litt og dyssar det ned til me til slutt står med begge beina godt planta i Brussel. Energimarknadspakken er ein heilskapleg pakke, og konsekvensane av ei eventuell innlemming i EØS-avtalen må vurderast samla, særleg med omsyn til suverenitetsavståing og nasjonal politisk kontroll. Noregs tilknyting til EU gjennom EØS-avtalen har blitt utvida betydeleg sidan avtalen blei inngått, òg på område som ligg utanfor dei fire fridomane. Energiområdet er blant dei sektorane der regelverket er i rask utvikling og har blitt stadig meir omfattande og inngripande. At desse reglane blir tekne inn i norsk lov, inneber ei gradvis innsnevring av det nasjonale handlingsrommet, der stadig meir suverenitet blir avstått til EU. Energimarknaden i EU er dysfunksjonell. Det er ei utvikling der Noreg i aukande grad blir underlagd eit europeisk energiregelverk som ikkje er tilpassa norske forhold, og det vil vera vanskeleg å reversera ei sånn utvikling viss fjerde energimarknadspakke først blir innlemma i EØS-avtalen. Ei innlemming av fjerde energimarknadspakke vil innebera at Noreg i praksis blir fullt integrert i EUs energiunion. Ein sånn integrasjon vil redusera nasjonal politisk kontroll, som vidare reduserer handlingsrommet for å handtera problem i det norske kraftsystemet. Er partia redde for å la veljarane bestemma til hausten? Arbeidarpartiet lèt som det berre handlar om tre direktiv. Det stemmer ikkje. Ta debatten og ver ærlege. Eg er ganske skuffa over manglande oppmøte i salen i dag. Det verkar nesten som det er viktigare å drikka kaffi enn å forklara kvifor ein er villig til å avstå norsk suverenitet til EU.

Statnett opplyser at Grov stasjon i Kinn kommune kan koma viss han blir utløyst av behov som forbruksplanar eller produksjonsplanar regionalt. Statnett og Linja vil greia ut løysingar for nettutvikling mellom Ålfoten og Moskog og vurdera om Grov stasjon er ei rasjonell løysing. Senterpartiet støttar ein ny transformatorstasjon på Grov. Det er viktig for forsyningssikkerheit og for å unngå mykje linjebygging i regionalt nett. Det er likevel nettselskapa som har ansvar for å planleggja, konsesjonssøkja og byggja ut straumnettet. Det vil difor vera unaturleg for oss på Stortinget å gå inn og detaljstyra. Ei elektrifisering vil generelt sett auka prisen i området og henta kraft der det er stor etterspørsel blant prosjekt på land. Når det blir sett i gang elektrifiseringsprosjekt, er det viktig at det ikkje må gå ut over folk og næringsliv på land. Viss regjeringa meiner alvor med elektrifisering av Tampen, bør den krafta koma gjennom ein ny trafo på Grov.

Som eg nemnde i innlegget mitt, er me bekymra for ei eventuell innføring av Net-Zero Industry Act, altså direktivet frå EU. Ei av utfordringane her er å påleggja petroleumsselskapa å oppretta CCS-lager. Noko av det Senterpartiet er bekymra for, er investeringskostnaden, kven som skal ta han, kva for ei eventuell støtte ein skal få, og om det punktet som gjeld tilbakeverkande kraft, er i strid med Grunnlova. Eg har stilt energiministeren nokre skriftlege spørsmål, men opplever heller ikkje at det blei svart ut tydeleg nok. Er statsråden einig i at det kan vera uføreseieleg for olje- og gassnæringa ikkje å få ei avklaring om dette direktivet, og når kan me ta sikte på å få ei utgreiing om status og vurdering av dette direktivet?

Lisa Marie Ness Klungland (Sp) [09:29:43] (ordførar for saka): Først og fremst vil eg ønskja Skånevik skule velkomen. Det er veldig kjekt at de vil følgja denne debatten. Forslagsstillarane fremjar her 17 forslag som omhandlar norsk petroleumsnæring og petroleumsutvinning på norsk sokkel. Det reknar eg med at dei kjem til å gjera nærare greie for. Noreg er ein stor olje- og gassprodusent og den største leverandøren av olje og gass til Europa. Gjennom petroleumspolitikken er det etablert ei tydeleg ansvarsdeling mellom styresmaktene og oljeselskapa, og petroleumsselskapa har innanfor desse rammene ansvar for å planleggja og gjennomføra aktivitet i alle fasar av petroleumsverksemdene i eit utvinningsløyve. Noreg har vore eit oljeproduserande land sidan opninga av Ekofiskfeltet i 1971, og reguleringa av sektoren er utvikla over 60 år. Gjennom leiteaktivitet blir det kartlagt og påvist petroleumsressursar på norsk sokkel. Sokkeldirektoratet forvaltar og formidlar petroleumsdata frå norsk sokkel og har det overordna ansvaret for å kartleggja og dokumentera ressursgrunnlaget på heile den norske sokkelen. Vidare har petroleumsselskapa ansvar for detaljert kartlegging i dei områda dei får tildelt gjennom konsesjonsrundar. Sokkeldirektoratet estimerer i sin oppdaterte ressursrekneskap at 22 pst. av dei venta ressursane på norsk sokkel som kan vinnast ut, enno ikkje er påviste gjennom leiting. Me i Senterpartiet ønskjer å utvikla norsk petroleumsnæring gjennom både TFO-tildelingar og nummererte konsesjonsrundar. Senterpartiet er difor positiv til at stortingsfleirtalet sluttar seg til Senterpartiet sitt forslag om å be regjeringa starta førebuande arbeid med sikte på å utlysa ein 26. konsesjonsrunde for olje- og gassleiting på norsk sokkel. Noreg er ein viktig leverandør av energi til Europa og skal framleis leita, produsera og levera olje og gass til Europa. Det er viktig for Noreg og Europa at Noreg vidareutviklar sin petroleumsindustri. Det føreset ei brei satsing på utvikling av heile ressursbasen. Ei slik brei satsing vil òg best leggja til rette for eit stabilt aktivitetsnivå på norsk kontinentalsokkel. Å lykkast med dette er viktig for arbeidsplassar, verdiskaping og statlege inntekter, i tillegg til at det vil bidra til europeisk energisikkerheit. Ein viktig pilar for dette er framleis stabile og føreseielege rammevilkår. Regelmessig utlysing og tildeling av areal gjennom konsesjonsrundar er nødvendig for å utvikla petroleumsindustrien og for å nå hovudmålet i petroleumspolitikken om å leggja til rette for ein lønsam produksjon av olje og gass i et langsiktig perspektiv. Senterpartiet er derimot bekymra for konsekvensane av ei eventuell innføring av Net-Zero Industry Act, som blei vedteken i EU i 2024, og som er ein del av EUs Green Deal Industrial Plan. Det er prematurt å påleggja petroleumsselskapa å oppretta CCS-lager. Noreg må fasthalda at direktivet ikkje er EØS-relevant. Det er difor bra at fleire parti går saman i dag om få ei utgreiing om status og vurdering knytt til dette direktivet. I tillegg støttar Senterpartiet forslag om å utarbeida ei eksportløysing for gass frå Barentshavet. Med det har Senterpartiet teke opp det forslaget me er med på.

Eg har gleda av å leggja fram denne saka på vegner av saksordføraren og vil takka komiteen for eit godt samarbeid. Saka som skal behandlast, er eit representantforslag om å vareta natur og lokalsamfunn ved opprusting av forsvar og forsvarsindustrien. Bakgrunnen for forslaget er at den betydelege styrkinga av Forsvaret dei neste åra vil kunna ha arealmessige og miljømessige konsekvensar. Forslagsstillarane ønskjer å sikra at natur og lokalsamfunn blir varetekne i desse prosessane, og har fremja forslag om dette. Fleirtalet i komiteen meiner forslagsstillarane belyser viktige problemstillingar i skjeringspunktet mellom nasjonale omsyn og andre konkurrerande omsyn, men fleirtalet støttar ikkje forslaga som blir fremja. Senterpartiet meiner at det er viktig å vare på naturen, og me står fast på at natur- og miljøomsyn skal vektleggjast i all arealbruk, men me er samtidig tydelege på at arealpolitikken må vera praktisk, balansert og lokalt forankra. Det er kommunane som kjenner areala sine, og som styrer eiga arealdisponering. Korleis areal skal disponerast, er ein godt regulert, demokratisk prosess. Me stiller oss kritiske til eit prinsipp om arealnøytralitet. Skal me sikra busetting, næringsliv og beredskap i heile landet, må kommunane kunna bruka areal på ein fornuftig måte, utan å måtta kompensera med byråkratiske naturrekneskapar. Difor meiner Senterpartiet at me basert på fagleg forankring må verna viktig natur, men utan å innføra rigide nullmål som bremsar nødvendig utvikling i distrikta. Samtidig er me ærlege på at når me no trappar opp Forsvaret, vil det kunna føra til nye inngrep i naturen. Det er ikkje til å unngå når me skal styrkja beredskapen og vareta nasjonal sikkerheit. Senterpartiet står fullt og heilt bak satsinga i Forsvaret. Me har vore med på historiske løft i forsvarsbudsjetta, og me meiner det er heilt nødvendig for å møta eit meir uføreseieleg sikkerheitspolitisk bilete. Nettopp difor er det så viktig at me gjer dette på ein klok måte, med grundige vurderingar, respekt for lokalsamfunn og tiltak som reduserer naturinngrep der det er mogleg. Tryggleik for landet må gå hand i hand med tryggleik for natur og folk.

Målet med sirkulærøkonomien er å skapa verdiar av ressursane på planeten på berekraftig vis. Dette inneber produksjon av varer med lang levetid og med minst mogleg bruk av ikkje-fornybare ressursar. Reparasjon, gjenbruk og gjenvinning vil føra til ein kraftig reduksjon av avfall, og det vil òg gje ein reduksjon i mikroplast. Skal me lukkast med å gjera norsk økonomi sirkulær, må alle ledda i verdikjedene koordinerast betre – frå produksjon til forbruk og gjenvinning. Overgangen til sirkulærøkonomien gjev moglegheiter for Noreg. Sirkulære løysingar føreset auka satsing på biologiske næringar og fornybart råstoff frå primærnæringane. Næringane og råstoffa som kan vera alternativ til petroleum, finst i distrikta våre. Avfall frå næring og hushald må i større grad brukast om igjen og vinnast tilbake i sirkulære verdikjeder. Gjennom aktiv bruk og god forvalting av havet, jorda og skogen kan klimagassutsleppa reduserast og råvaretilgangen styrkast. Senterpartiet har alltid vore oppteke av å bruka opp ting, reparera og gjenvinna. Senterpartiet er oppteke av ein jordnær miljøpolitikk. Me ønskjer å fokusera på reparasjon, gjenbruk, utleige av klede og utstyr, stilla sterkare krav til «fast fashion» – altså tekstilbransjen – og fokusera meir på avfallshandtering. Senterpartiet er ikkje for tiltak som aukar byråkratiet. Det viktigaste er at ting blir gjort. Det går føre seg mykje godt arbeid, og det er viktig med meir kunnskap på dette feltet.

Eg er lei av at folk og næringsliv blir plaga med avgifter, for avgifter rammar skeivt. Folk betaler det same uansett kva dei tener eller har i omsetjing. Det er usosialt, og det bør fleire parti ta inn over seg. For meg handlar politikk nettopp om å gjera kvardagen litt betre for folk som bur i Noreg. Høgre, Arbeidarpartiet og dei andre avgiftspartia her i salen er villige til å auka avgiftene, ta inn den eine avgifta etter den andre frå EU og leggja avgifter på folk og næringsliv. Når dei får kritikk, seier dei at dei skal bruka skattebetalarane sine pengar på kompensasjon. I overført betydning skal altså folk gje eit eple til staten, la staten ta ein stor bit av eplet og så gje det resterande av eplet tilbake. Det viser ein manglande respekt for innbyggjarane sine hardt tente pengar. Det øydelegg legitimiteten til klimapolitikken, kvifor me treng ein klimapolitikk, og for måloppnåinga. Om partia her i salen opplever manglande interesse og engasjement for klimapolitikk, har dei seg sjølve å takka. Slik blir det når klimapolitikken endar opp med at folk og næringsliv blir pålagde krav, avgifter og gebyr for å kutta utslepp. Det finst allereie lågthengjande frukt som dei same partia nektar å plukka ned, som å nytta skogen til å få ned utsleppa. Verkemidla i klimapolitikken må ta omsyn til geografisk og sosialt rettferdig omstilling. Me ser eksempel over heile Europa på kor gale det kan gå når parti og land ikkje tek omsyn til dette. Dei første som bør ta det inn over seg, er dei sosialdemokratiske partia. Avgifter på bensin og diesel rammar direkte på botnlinja til dei som held Noreg i gang, og er ei stor ulempe for folk som er avhengige av å køyra bil i kvardagen. Noreg er eit særeige land med store avstandar, så at Senterpartiet går inn for å gjera diesel billegare for folk, handlar om at me ønskjer å gjera livet betre for oss som bur i Noreg. I dag går fleirtalet inn for å auka avgiftene på drivstoff drastisk. Bakgrunnen for dette er ideen om at jo meir folk må betala i avgifter, jo mindre kjem folk til å ha råd til å køyra bil. Tek ein ikkje inn over seg dei som er avhengige av bil, eller dei som ikkje har råd til å køyra bil? Til og med i Oslo er ikkje eingong halvparten av bilane elbil. I Finnmark er det 8 pst. og i Innlandet 14 pst. Det rammar dei same innbyggjarane me er sette her for å representera. Partia i denne salen må ta inn over seg at det å setja høge mål, gjev konsekvensar. Å vedta slike mål utan å klargjera kva ytterlegare grep ein vil ta, kva konsekvensar dette vil gje for samfunnet, kven som skal betala, og kva konsekvensar det vil gje for andre vedtekne målsetjingar for samfunnsutviklinga, er i beste fall useriøst.

Dette er ein del av førebyggings- og behandlingsreforma. Me i Senterpartiet, og for så vidt også Arbeidarpartiet, ønskte førebyggings- og behandlingsreforma fordi førebyggingsdelen ikkje har vore eller er god nok, og behandlinga er ikkje god nok. Som tidlegare helsepolitikar var eg stolt av å kunna leggja fram del ein, som er helsedelen, tidlegare. Eg blir forvirra når eg høyrer Høgre i dag. Representanten Ingunn Foss frå Høgre legg veldig trykk på at dette ikkje er ei avkriminalisering, men då eg som helsepolitisk talsperson var i debatt om helsedelen tidlegare, var representanten Sandra Bruflot frå Høgre ganske tydeleg på at ho ikkje ville ha del to. Ho meiner at justisdelen, altså den me debatterer i dag, berre kunne leggjast i ein skuff og ikkje leggjast fram. Er Høgre for eller imot ei avkriminalisering? Det er stor usikkerheit knytt til om dette er ei liberalisering eller om ein går i retning av avkriminalisering. Når ein høyrer på delar av Høgre, er det ikkje avkriminalisering, men andre delar av Høgre vil gå endå lenger. Er Høgre for eller imot at brukarinnehaving av narkotika skal vera forbydd? Er Høgre for eller imot å ileggja bøter for narkotika? Eg blir forvirra og ønskjer at dette skal avklarast – ikkje for meg, men for veljarane sin del.

Førebyggings- og behandlingsreforma er eit svar på rusreforma til Høgre, Venstre og Kristeleg Folkeparti, som blei stemt ned i 2021. I Senterpartiets auge var det ei rein avkriminaliseringreform. Førebygging og behandling har ikkje vore godt nok i Noreg, og difor ønskte me ei reform. Me ønskjer at ein skal førebyggja betre, og at ein skal behandla betre. Om representantane frå Venstre er usikre på politikken til Senterpartiet, er det berre å lesa i innstillinga til saka me debatterer i dag. Sidan 2021 har verda endra seg. Aldri før har det i Noreg vore beslaglagt så mykje kokain, og me ser svenske gjengar på frammarsj. Noreg er ein attraktiv marknad, og våre ungdomar blir rekrutterte. Resultatet av rusforliket mellom Arbeidarpartiet, Høgre, Venstre og SV er at det skal vera minst mogleg følbare reaksjonar på bruk av rusmiddel. Desse partia skil i stor grad ikkje mellom rusmiddelavhengige, rekreasjonsbrukarar og ungdomar, bortsett frå at rusmiddelavhengige kan få behalda det ulovlege rusmiddelet, og at dei ikkje får bot. Det er altså opp til politiet sjølv å vurdera kven som er rusmiddelavhengig og ikkje, noko Høgre og Venstre tidlegare har vore sterkt kritiske til når me har sagt det er mogleg å skilja desse. Ungdomar over 18 år og rekreasjonsbrukarar kan få bot om politiet oppdagar bruk eller innehaving. Om dei ikkje godtek det, vil dei måtta gå til rådgjevande einingar for russaker, som f.eks. MO-Ung i Stavanger. Bøtene skal vera av låg sats, men det betyr likevel at dei som har pengar, kan betala seg ut av det. Dei som ikkje har pengar, må gå til rådgjevande einingar. Her legg fleirtalet opp til narkotikabruk for dei med pengar. Dette er feil på så mange nivå. Rusforliket gjev tydeleg signal til politiet om at dei ikkje skal prioritera bruk og innehaving. Det er det stikk motsette av kva Senterpartiet ønskjer. Me ønskjer at ein skal gje dette større oppmerksemd, for me ser ein auke både i rusmiddelbruk og i kriminaliteten det fører med seg. Fleirtalet i dag vil gjera testing for narkotikabruk svært vanskeleg å gjennomføra, og det vil i praksis ikkje skje. Korleis skal politiet då oppdaga bruk og innehaving av narkotika? Narkotika blir seld på nett. Korleis skal politiet klara å finna bakmennene som er på Snapchat? Korleis skal me få bukt med sal av narkotika, innførsel av narkotika til Noreg, og at Noreg begynner å bli ein meir og meir attraktiv marknad? Senterpartiet føreslår i dag ransaking sånn at politiet kan sikra digitale bevis ved å undersøkja mobiltelefonen til mistenkte. Det må vera det minste å forventa, for rusmarknaden avlar kriminalitet. Det ser me veldig sterkt i Rogaland, og me ser det spesielt i Sverige. Raske pengar avlar kriminalitet. Alt skjer på mobiltelefonen, men den ønskjer ikkje fleirtalet i dag at politiet skal få heimel til å sjekka. Me gjev no signal til politiet om at narkotikabruk ikkje skal prioriterast, noko som òg gjev signal til ungdomar om at det ikkje er så farleg. Både som stortingsrepresentant og som sjukepleiar er eg svært bekymra for konsekvensane av dette rusforliket. Me ser allereie ein auke i rusmiddelbruk, særleg av kokain, som er svært vaneskapande. Her snublar fleirtalet på Stortinget på oppløpssida.

Ein seier at me går tom for folk før me går tom for pengar, så det er viktig at politikarar i Noreg har eit edrueleg forhold til korleis me brukar tilsette, spesielt statleg tilsette. Under Arendalsveka skal ei rekkje statlege aktørar både stilla med stands, arrangera og delta på debattar. Dette kostar pengar, og me brukar folk. Senterpartiet åleine er invitert av Sørlandet sjukehus, Kriminalomsorgsdirektoratet, Noregs geologiske undersøking, NTNU, Bane NOR, Statsbygg, Forsvarsbygg, DSB og Nkom – berre for å nemna nokon. Kvifor har det blitt slik at ei rekkje statlege aktørar har som oppgåve å vera på Arendalsveka framfor berre å utføra kjerneoppgåvene sine?

Eg er bekymra for antalet kommunikasjonstilsette i staten, og me manglar lærarar og sjukepleiarar. Me i Senterpartiet er òg opptekne av å utføra jobben, ikkje berre snakka om jobben. Då er det viktig at staten brukar skattepengane våre på å levera best mogleg tenester til folk. Samtidig produserer altså ei rekkje statlege verksemder podkast. Datatilsynet har Personvernpodden, DFØ har DFØ-podden, Direktoratet for strålevern og atomsikkerheit har Sikre kilder og Havindustritilsynet har podkast med same namn. Konkurransetilsynet har Konkurransepodden og Digitaliseringsdirektoratet har Digdir. Er dette ei god utnytting av offentlege ressursar?

«I kommunikasjonseininga i Digitaliserings- og forvaltningsdepartementet jobbar det seks personar. I Bane NOR jobbar litt over 30 personar med kommunikasjon. Politiets IT-eining har eigen podkast og ein Instagram-profil med over 150 publiserte innlegg. Miljødirektoratet har ein podkast med over 70 episodar. Korleis har talet statlege tilsette som jobbar med kommunikasjon utvikla seg dei siste ti åra?»

Av § 5 i lovforslaget går det fram at opprettinga av marine verneområde òg kan bidra til naturens evne til å binda og lagra karbon. Klima- og miljødepartementet påpeikar i proposisjonen at dette tilleggsomsynet ikkje kan grunngje eit eventuelt områdevern. Det er nødvendig å understreka at inkluderinga av dette tilleggsomsynet ikkje skal tolkast som ei utviding av føremålet med marint områdevern. Tilleggsomsynet er å sjå på som ei rein formalisering av den eksisterande praksisen der kvalitetar ved området knytte til kor motstandsdyktig naturen er mot klimaendringar, kan bli omtalte i vernevedtaket ved å visa til den eller dei lovfesta måla for områdevern dette tilleggsomsynet er relevant for. Departementet viser i svar på spørsmål frå komiteen om tidlegare vedtak om marint vern etter naturmangfaldlova som understrekar dagens praksis for vurdering av klimaomsynet, til vedtaka knytte til Lopphavet og Rauerfjorden. Områda sine relevante funksjonar for klimaet i desse sakene blir ikkje vektlagde i vurderinga til departementet, men vernet sin verknad for å gjera områda betre rusta for klimaendringar, blir derimot trekt fram, og me føreset då at det er denne praksisen departementet vidarefører i den nye loven. Me meiner lovforslaget kan få konsekvensar for aktivitet på mange område og saknar omsynet til andre samfunnsinteresser utover bevaring og vern, som f.eks. næringsinteresser. Planlagde verneforslag kan bety store avgrensingar for næringsaktivitet. Ved all aktivitet i norske havområde der det har blitt lagt til rette for verdiskaping, har det følgt med krav om å oppretthalda miljøverdiane. Forvaltningsplanane har etablert gode rammer for forvaltning av norske havområde og vist at det er mogleg med høg verdiskaping samtidig som ein varetek miljø- og naturomsyn. Det er viktig at verneprosessar under ny lov ikkje blir isolerte og fråkopla forvaltningsplanarbeidet. I arbeidet med forvaltningsplanar er det rutinar for å senda delrapportar og faggrunnlag på høyring, noko som sikrar brei involvering og kvalitetssikring av avgjerdsgrunnlaget. Eg vil visa til det forslaget Senterpartiet står inne i, som Arbeidarpartiet no varslar at dei òg går inn i. Det planlagte verneforslaget kan innebera betydelege avgrensingar av næringsaktiviteten. Generelt er næringsaktivitet avhengig av føreseielegheit og stabile rammevilkår. For havet er tidsperspektivet ofte langsiktig. Difor må loven bli praktisert på ein mest mogleg føreseieleg måte. Dette lovforslaget kan redusera føreseielegheita, og det kan særleg ramma nye næringar. Det vil difor vera av stor betyding med prosessar som sikrar at tiltak blir vurderte til å vera hensiktsmessige og forhaldsmessige, slik at det ikkje blir innført tyngre restriksjonar enn nødvendig, og at konkurransekrafta til norsk sokkel ikkje blir svekt. Med det har eg teke opp Senterpartiets forslag.

Den tilbakemeldinga eg får, er ofte at bedriftene tek kontakt med dei lokale kraftselskapa og spør om kva moglegheiter dei har for å teikna fastprisavtalar. Tilbakemeldingane er då ofte at dei ikkje brukar straum gjennom heile året, eller at dei ikkje kan garantera for ei viss mengde straum. Det betyr både at kraftselskapet står i ein skvis, og at bedriftene står i ein skvis. Ut frå dei tilbakemeldingane eg får, er det teikn på at ein må gjera noko frå vår side og frå statsråden si side for å kunna tilpassa fastprisavtalane til det behovet som er blant dei bedriftene som står utanfor. Er statsråden positiv til å sjå på nokre av dei løysingane?

Tilbakemeldingane frå mange av bedriftene, spesielt dei bedriftene som har variabelt og sesongavhengig straumforbruk, som ikkje bruker straum heile året, eller som ikkje kan garantera for eit visst volum, er at den uføreseielege marknaden er vanskeleg, og at det er vanskeleg å rekna på kor mykje dei kjem til å bruka av straum det neste året. Me skal diskutera noregspris i vekene framover, men tilbakemeldingane frå fleire er at bedriftsmarknaden vil vera meir krevjande og det vil vera meir ustabilitet. Vil statsråden innføra grep som kan sikra at bedriftene har meir stabilitet med omsyn til straumrekningane sine, så dei kan veta kva dei skal betala i framtida?

Dette er litt deprimerande. Det er knapt ei sjel igjen i salen og forslag etter forslag som er fremja, vil bli stemt ned. Eg har reist ein del rundt i Rogaland, og det er spesielt mange små og mellomstore bedrifter som gjev tilbakemeldingar om at det er tøft. Det er bedrifter som ofte har små marginar, som ofte ikkje har svære organisasjonar i ryggen eller investorar som kan skyta inn midlar. Det er bedrifter der kanskje kvar krone tel. Privatpersonar har hatt straumstønad i fleire år. Regjeringa vil neste veke leggja fram eit forslag om noregspris. Dei største industribedriftene har ofte langsiktige fastprisavtalar. Kva vil statsråden gjera for å sikra låge og stabile straumprisar spesielt for små og mellomstore bedrifter?

Senterpartiet meiner det er avgjerande å ta vare på norsk politisk styring i forvaltninga av våre naturressursar, for det er ikkje tilgangen på naturressursar i seg sjølv som skaper verdiar for fellesskapet, men måten me forvaltar dei på. Historisk har forvaltninga av norske naturressursar sørgt for at kraftforedlinga har skapt store verdiar som samfunnet har hatt nytte av. I åra framover vil dette vera eit viktig grunnlag for å sikra arbeidsplassar og industriar og at dei held seg lønsame og kan vidareutviklast. Råvarene Europa er avhengig av, kan ikkje berre koma frå Kina. Det er difor avgjerande å sikra ei langsiktig verdiskapande forvaltning i tråd med norske og europeiske interesser. Nokre vil hevda at kraftutveksling er nødvendig for stabilitet, men stabilitet finst knapt i dagens europeiske kraftmarknad. Logikken om at utanlandskablane er eit slags straumberedskapstiltak, sviktar totalt når land som Tyskland ikkje har orden på sin eigen straummarknad. Me kan ikkje sitja stille og sjå på at straumprisane i Noreg stadig blir styrte av forhold i den europeiske kraftmarknaden. Det var aldri meininga at norske hushaldningar og bedrifter skulle betala tysk pris for norsk kraft. Fastlandsindustrien vår er bygd på krafta me har. Risikoen me står overfor med svekt konkurransekraft og tapte arbeidsplassar, må me ta på alvor. Difor meiner me i Senterpartiet at me må seia nei til nye danmarkskablar, slå fast at det ikkje skal byggjast ut nye utanlandskablar, starta forhandlingar med Tyskland og Storbritannia for å få betre kontroll med eksporten gjennom utanlandskablane, gjera fastpriskontraktar tilgjengelege òg for små og mellomstore bedrifter og omklassifisera nødvendig straumforbruk til eit nødvendigheitsgode til liks med vatn og avløp. Dette har Senterpartiet meint heile vegen. Me har tidlegare i inneverande sesjon fremja liknande forslag som har blitt røysta over i Stortinget, m.a. Innst. 196 S for 2024–2025 og Innst. 198 S for 2024–2025. Senterpartiet meiner framleis dette, og difor støttar me desse forslaga. Dette er problem som statsråden for lengst burde ha teke tak i. Ta f.eks. danmarkskablane, som Arbeidarpartiet har vedteke at ikkje skal realiserast. Dei eldste kablane til Danmark blei bygde i ei heilt anna tid og har no spelt ut si rolle. No kan me fase dei ut og på den måten redusera prissmitten til Europa og få meir kontroll over straumprisane her heime. Då er det synd at statsråden lar Statnett og NVE halda fram med å bruka ressursar på å greia ut utbygging av nye danmarkskablar. Med det tek eg opp dei forslaga Senterpartiet er med på.

Senterpartiet meiner at me må skaffa oss eit solid kunnskapsgrunnlag før me vurderer kjernekraft som ein mogleg del av det norske energisystemet. Me meiner difor det er for tidleg å seia ja eller nei til kjernekraft i Noreg no. Me ønskjer å veta meir. Då me sat i regjering, tok me eit viktig grep og steg vidare saman med Arbeidarpartiet, og det var at me oppnemnde kjernekraftutvalet i juni 2024. Dei fekk i oppdrag å greia ut kva moglegheiter og utfordringar som er knytte til kjernekraft i ein norsk kontekst, og det skal gje oss eit fagleg og faktabasert grunnlag for den debatten som vil koma. Det arbeidet føregår no, og rapporten skal, i alle fall ifølgje det siste eg høyrde, leverast i april 2026. Senterpartiet meiner kjernekraft framleis er noko som ligg noko fram i tid. Då er det heilt avgjerande at me byggjer den kunnskapen først. Me treng å veta meir om behovet, om teknologien og ikkje minst om dei samfunnsmessige kostnadene når me tek stilling til om og korleis dette skal innlemmast i Noreg. Dette arbeidet er starta, og då synest me det er eit naturleg neste steg på ein ansvarleg og realistisk veg vidare. Me ser det ikkje som hensiktsmessig å setja i gang nye og til dels overlappande initiativ på kjernekraftområdet før me har fått sett anbefalingane frå utvalet, men me er positive til eit tett nordisk samarbeid om energispørsmål og vil støtta forslaget om nordisk kjernekraftsamarbeid. I tillegg støttar me forslaget om å greia ut moglegheiter for å delta i forskingsprosjekt i europeisk og global regi innan utvikling av MSR og prosjekt der kjernekraft blir nytta til framdrift. Eg tek opp dei forslaga Senterpartiet er ein del av.

Ved ein inkurie har det mellom innstillingsmøtet og fram til det trykte eksemplaret kom, kome med at Senterpartiet skal støtta forslaga nr. 2 og 3. Det stemmer altså ikkje. Senterpartiet stemmer imot forslaga nr. 2 og 3.

Rikeleg tilgang på rein og rimeleg kraft er noko som skal koma heile det norske samfunnet til gode. Norsk kraft har lenge vore eit konkurransefortrinn og eit grunnlag for ein forretningsmodell for næringsliv og industri i Noreg, og med denne tilgangen på rein og rimeleg kraft har me sett ei storetablering av datasenter i Noreg. Kraftfortrinnet i Noreg, derimot, er i ferd med å forsvinna. Digitaliseringa av samfunnet er positiv, men det krev enorme mengder kraft, og datasenter er nødvendige for å fortsetja digitaliseringa. Datalagring, KI og kryptoutvinning er eksempel på spesielt kraftkrevjande prosessar. Den norske kraftsituasjonen har vore god i fleire år, inntil Nordlink og North Sea Link blei operative. Føresetnadene for datasenterindustrien har med det endra seg ved at kraftsituasjonen i Noreg har blitt ein heilt annan enn den var for berre nokre få år sidan. Situasjonen fører med seg prioriteringsspørsmål, som no er blitt ein heilt nødvendig debatt. Dette kom seinast til uttrykk ved Nammos kraftbehov og det at myndigheitene hadde anledning til å prioritere verksemder i nettkøen. Fleire plassar i landet er det kraftmangel. Nye verksemder og næringar får ikkje den krafta dei treng for å etablera seg, og eksisterande verksemder får ikkje moglegheita til å utvikla seg. Dette er ei alvorleg utfordring som hindrar verdiskapinga og samfunnsutviklinga. Eg ønskjer difor å visa til vårt forslag i førre veke om å sørgja for at regelverket rundt levering og tilknytingsplikt blir revidert, slik at ein kan ta større omsyn til tilgjengeleg kraft og nettilgang og til dei samfunnsmessige effektane av eit prosjekt. Det forslaget blei dessverre stemt ned. Endrar me ikkje retningslinjene, betyr det potensielt at eksisterande bedrifter ikkje får meir kraft, og at nye bedrifter ikkje får kopla seg på. Det ser me allereie eksempel på. Det kan òg bli utfordringar for f.eks. nye byggjefelt, og det ville vore katastrofalt for f.eks. mitt fylke, Rogaland. Me treng trygg, stabil og rimeleg straum til folk og næringsliv, og det er nødvendig å ta grep for å sikra nasjonal kontroll med krafta. Senterpartiet står inne i forslaget om å be regjeringa følgja opp stortingsvedtak 718 for 2023–2024 og «utrede et permanent forbud mot utvinning av kryptovaluta i Norge». Eg tek opp forslaget.

Varene skal fram, og det skal skje på ein sikker og trygg måte. – Det er viktig for meg at eg kjem fram og kan oppretthalda køyre- og kviletida, så vel som at eg får fram varene, sa Torstein Ramsdal i Nor-Log då Sigbjørn Gjelsvik var på besøk i Ølen i november. Gjelsvik fekk sitja på med sjåføren frå Haukeli over til Ølen. Bakgrunnen for besøket var nettopp det me snakkar om i dag, tungbilkolonne, og å gje innsikt i korleis det er for sjåførane å køyra over Haukeli. Det er framleis ikkje tillate å køyra tungbilkolonnar over Haukeli, sjølv om det er blitt investert i oppstillingsplassar som kan skilja personbilar og vogntog. Me kunne òg lesa i avisa Grannar dagen etterpå at Sigbjørn Gjelsvik verka å vera ein jordnær og grei kar – det er det viktig å ha på trykk. Eit poeng som gjekk igjen i løpet av besøket, var at tungbilkolonneordninga fungerer godt over Hardangervidda. Oppstillingsplassane er på plass, og ein kan då stilla spørsmål om kvifor ein ikkje kan få til det same over Haukeli. Å fortelja personbilsjåførar at dei ikkje får bli med i ei tungbilkolonne, burde vera ein enkel operasjon. Vegmyndigheitene må jo ha moglegheit til å sortera vekk dei store bilane som ikkje har det dei treng for å klara seg i ei kolonne. Driftsoperatøren har det fulle og heile ansvaret for kolonnekøyringa og har rett til å vurdera situasjonen, og med det avgjera om det kan køyrast ein eigen tungbilkolonne, og kva køyretøy som får lov til å bli med i denne kolonnen. Tungbilar som skal over fjellet vinterstid, må sikra at dei har utstyr og bil som til kvar tid er tilpassa vêr og føreforhold på best mogleg måte. Sjåføren den dagen sa òg at med kravet om kjetting under kolonnekøyring med kraftige køyretøy og yrkessjåførar, ser ein moglegheita for at tungtransporten kan koma seg fram under krevjande forhold. Til slutt vil eg takka den gode naboen min Terje Halleland for at han har løfta denne saka inn til Stortinget, og komiteen for eit einstemmig vedtak i dag, og eg forventar at dette er på plass til vinteren.

Det er oppløftande å høyra. Eg håper både Lyse og bedriftene på Nord-Jæren får med seg det statsråden seier. Statsråden nemner òg Enovas tilsegn i 2024 om biogassproduksjon, og den samla støtta på 550 mill. kr var rekordhøg – det var jo oss to saman som fiksa det. Eg er einig i det statsråden skriv i svarbrevet, at den siste tildelingsrunden i fjoråret under Enovas investeringsstøtte til industrielle biogassanlegg utgjer ein klar auke i støttenivå. Samtidig vil eg understreka at denne tildelingsrunden står i klar kontrast til eit betydeleg lågare tildelingsnivå under ordninga tidlegare. Eit høgt støttebeløp i ein enkelt tildelingsrunde utgjer jo ikkje ei varig satsing på biogass, ei heller gjev det interesserte aktørar nødvendige føreseielege vilkår for å satsa i Noreg. Tydelegare politiske prioriteringar og målsettingar saman med ein forsterka verkemiddelbruk vil vera viktig. Vil statsråden jobba for å sikra føreseielege vilkår for biogassnæringa?

Som fleire har nemnt, vurderer regjeringa no å innføra eit forbod mot bruk av fossil gass til permanent oppvarming, og Miljødirektoratets forslag til forbod mot bruk av fossile brensel til indirekte fyring i industrien frå 2030 har vore på høyring. Noreg har, til samanlikning med Europa, få gassdistribusjonsnett for natur- og biogass som vil kunna påverkast av desse forboda, men Nord-Jæren har det. Der er nettet eigt av Lyse, og infrastrukturen kan nyttast til transport av biogass til eksisterande kundar, men det fordrar at tilgangen på biogass er på plass før eventuelle forbod trer i kraft. Mange bedrifter bruker dette gassnettet, bl.a. Jæder, som min kollega Geir Pollestad nettopp besøkte, men òg andre bedrifter som Skretting og Felleskjøpet, og eg anbefaler jo òg førstekandidaten i Rogaland Arbeidarparti å besøka desse og snakka med dei. Kan statsråden garantera at han vil sikra ei vellykka omstilling før forbodet eventuelt trer i kraft, og på den måten sikra desse viktige arbeidsplassane?

Noreg produserer i dag store mengder biologisk avfall og restprodukt frå landbruket, oppdrettsnæringa og skogbruk, avløpsslam, matavfall og fleire andre kjelder. Dette biologiske materialet har eit energipotensial som i liten grad blir utnytta, men som har moglegheit til å gje eit meiningsfullt bidrag til framtidas energibehov og omstilling til ein meir sirkulær økonomi. Biogassen kan enkelt nyttast til å erstatta fossile energikjelder innan bl.a. tungtransport, industri og maritim sektor. Produksjonen gjev òg ein biorest som kan nyttast til f.eks. biogjødsel. Produksjon og bruk av biogass kan gje store årlege klimagevinstar. Norsk institutt for bærekraftsforskning har berekna at 1 TWh energi frå biogass kan gje ein utsleppsreduksjon på om lag 200 000 tonn CO2-ekvivalentar der biogassen fortrengjer bruk av naturgass, og 250 000 tonn CO2-ekvivalentar der gassen erstattar diesel. Utsleppsreduksjonane kan aukast ytterlegare viss den reinsa CO2-gassen blir lagra. Manglande klare målsetjingar for bransjen kombinert med eit svakare verkemiddelapparat retta mot biogassproduksjon har resultert i ein betydeleg lågare norsk produksjon enn hos våre skandinaviske naboland. Regjeringa vurderer no å innføra eit forbod frå 2028 mot bruk av fossil gass til permanent oppvarming. Miljødirektoratet sitt forslag om forbod mot bruk av fossile brensel til indirekte fyring i industrien frå 2030 har vore på høyring. Noreg har, samanlikna med Europa, få gassdistribusjonsnett for natur- og biogass som vil kunna bli påverka av forbodet, men Nord-Jæren har eitt av få sånne gassnett. Nettet er eigd av Lyse og leverer kvart år om lag 600 GWh, som i dei kaldaste timane står for 15–20 pst. av effektdekninga i Sør-Rogaland. Infrastrukturen kan nyttast til transport av biogass til eksisterande kundar, men det fordrar at tilgangen på biogass er på plass før eventuelle forbod trer i kraft. Biogass utgjer for Noreg ei stor moglegheit til å satsa på lokale verdikjeder som vil skapa arbeidsplassar, bidra til å løysa miljøutfordringane knytte til handtering av avfall og restprodukt og samtidig bidra med sårt tiltrengt energi og gje utsleppsreduksjonar. Føresetnaden for ei sånn satsing er auka prioritering av biogassproduksjon gjennom det offentlege verkemiddelapparatet, stabile rammevilkår, som reduserer risikoen for investorar, auka tilgjengeleggjering av energirike substrat og restprodukt frå bransjen og vidare satsing på forsking. Senterpartiet har difor kome med ni forskjellige forslag for å styrkja biogass, som bl.a. handlar om å fastsetja eit mål for norsk biogassproduksjon at investeringsstøtta til industrielle biogassanlegg frå Enova blir dimensjonert etter støttenivået frå 2024 og styrt etter det nemnde måltalet å gje Enova og Bionova tilleggsmandat til å støtta ei oppskalering av biogassproduksjonen å oppretta ei ordning under Enova å etablera eit kompetansesenter, for me treng betre samhandling og forsking Med det ønskjer eg å ta opp forslaga til Senterpartiet, som dessverre ikkje får fleirtal i dag.

Lisa Marie Ness Klungland (Sp) [16:19:02] (ordførar for saka): Først vil eg nytta moglegheita til å takka komiteen for eit godt samarbeid. Denne saka handlar om 26. konsesjonsrunde. Oljeselskapa blir gjennom konsesjonsrundar tildelt nye løyve til å leita etter olje og gass i område som er opne og tilgjengelege for petroleumsverksemd. Det finst to typar. Det er nummererte rundar, som 26. konsesjonsrunde, som blir nemnd i denne saka, og tildelingar i førehandsdefinerte område, såkalla TFO-ar. Den førre nummererte konsesjonsrunden var då Olje- og energidepartementet lyste ut 25. konsesjonsrunde i november 2020. Partia vil nok gå gjennom standpunkta sine i denne saka, og eg vil gå vidare med Senterpartiets meiningar om saka. I dag har EUs energikommissær lagt fram ein plan for å forby russisk gass. Noreg og Europa står i den mest alvorlege tryggleikspolitiske situasjonen sidan andre verdskrig. Noreg vil i mange år framover vera Europas desidert største og viktigaste energipartnar, og å forsyna forbundsfellane våre med petroleum og sikra Europas energisjølvstende er avgjerande for vår eigen fridom og tryggleik. I fleire europeiske land har det vore diskutert om planane for energilausriving frå Russland bør skrotast på grunn av kraftunderskot. Det blir interessant å sjå korleis denne planen går vidare. Då må Noreg uansett ta ansvar der me har moglegheit, og sørgja for høg produksjon i lang tid framover. Me må utnytta dei moglegheitene norsk sokkel har til å auka utvinninga av gass. Skal Noreg halda fram med rolla som ein stabil gassleverandør og føreseieleg samarbeidspartnar innan energi til EU, hastar det med å leita meir for å halda oppe produksjonen. Tilgjengelege leiteareal er ein vesentleg del av det. For halvannan veke sidan besøkte eg både Kårstø, Gassco og Aibel, bedrifter som ligg i nærleiken av der eg bur. Alle saman er tydelege på at me må leita meir. Det er naturleg å starta med førebuande arbeid til ein ny konsesjonsrunde før det blir fatta vedtak om utlysing av sjølve konsesjonsrunden. Denne prosessen tok om lag halvanna år i forbindelse med 23. konsesjonsrunde og om lag eitt år i samband med 24. konsesjonsrunde. Difor har me i Senterpartiet lagt inn eit forslag om å «setje i verk førebuande arbeid for 26. konsesjonsrunde med sikte på ei mogleg utlysing av runden tidleg i 2026». I dag legg som sagt EUs energikommissær fram ein plan for å forby russisk gass. Partiet til statsministeren i Noreg stemmer imot å leita etter meir gass, og det er uforståeleg. I dag skal utanriksministeren ha ei EU- og EØS-utgreiing, og det blir spennande å sjå om avsnittet om at Noreg skal vera ein stabil og føreseieleg gassleverandør framleis står. Eg tek til slutt opp forslaget frå Senterpartiet.

Viss ein hadde søkt opp «ansvarsfraskrivelse» på Google, ville det nok ha kome opp fleire bilde, inkludert bilde av tidlegare statsrådar frå Framstegspartiet, og eg er ganske trygg på at «energimarkedspakke» òg ville blitt nemnd i den samanhengen. Så kan me heller leggja den diskusjonen død for no. Debatten går mot slutten, ser det ut som. Partia har vore tydelege på sine standpunkt, og eg ønskjer å koma med ei stemmeavklaring på vegner av Senterpartiet. Me meiner at dagens tillatingar på Melkøya ikkje står i vegen for alternative kraftløysingar, og vil difor varsla at me støttar forslaga nr. 26 og 27, frå Framstegspartiet, nr. 25 frå SV, nr. 23, frå diverse representantar og nr. 28, frå Venstre.

Premissen for elektrifisering av Melkøya er ikkje følgt opp. Premissen for elektrifiseringa var at den fornybare kraftproduksjonen i Finnmark innan 2030 skulle auka tilsvarande den planlagde forbruksauken til Hammerfest LNG. Det ser no ikkje ut til å vera realistisk. Per no er ikkje noko av den tiltenkte erstatningskrafta i Finnmark gjeve konsesjon. Frå no og fram til 2030 vil det ikkje vera mogleg å innfri føresetnadene for kraft- og industriløftet for Finnmark. Regjeringa og Equinor ønskjer å stengja dagens gasskraftverk for å kutta utslepp, trass i at føresetnaden om at kraftproduksjonen i Finnmark skal auka meir enn kva ei elektrifisering av Melkøya vil krevja, er broten. For å sikra kraftbalansen i Finnmark må gasskraftverket på Melkøya fortsetja drifta lenger enn det som er planlagt. Energimyndigheitene må påleggja Equinor å driva gasskraftverket på Melkøya vidare. Konsesjonen må tilpassast sånn at kraftverket ved vidare drift bidreg til stabil kraftforsyning og straumpris. I dagens sikkerheitspolitiske situasjon er det svært viktig å sikra busetjing i Nord-Noreg, og spesielt i Finnmark, som grensar mot Russland i aust. Tilgang på nok og rimeleg kraft er ein føresetnad for utvikling av næringsliv, arbeidsplassar og samfunn og for å sikra busetjing i Nord-Noreg. I Nord-Noreg opplever no næringslivsaktørar med både små og store prosjekt over heile landsdelen å få avslag på søknad om krafttildeling fordi elektrifisering av Melkøya vil krevja store mengder kraft. Elektrifisering vil innebera ein betydeleg auke i etterspørselen etter kraft og utfordra kraftsituasjonen i Finnmark og Troms, og elektrifiseringa vanskeleggjer situasjonen for andre industriar som vil ha behov for konkurransedyktige prisar på kraft for å lykkast. Det er viktig at Noreg held fram med å vera ein stabil gassleverandør i tida framover. Snøhvit Future må realiserast for å halda kraftproduksjonen høg, men det må skje med erstatningskraft som er realistisk å få på plass før 2030. Gasskraft med karbonfangst og -lagring, CCS, er ei alternativ løysing som kan brukast for å oppnå utsleppsreduksjonane frå produksjonsanlegget på Melkøya. Fleire norske selskap meiner dette er realistisk å få på plass før 2030, for Noreg er leiande innanfor CCS-teknologi. Dagens løyving for elektrifiseringsprosjektet står ikkje i vegen for å etablera eit gasskraftverk med karbonfangst og -lagring for å dekkja det betydeleg auka kraftbehovet. Ei elektrifisering med kraft frå land i Finnmark vil støvsuga Nord-Noreg for kraft og føra til dramatisk høge straumprisar. Då er det i staden fornuftig framleis å bruka gasskraft med eller utan CCS. Med det vil eg òg ta opp dei forslaga som Senterpartiet er med på.

Beredskapspolitikken og denne meldinga har synleggjort at det har vore mykje mindre kaffidrikking i Justis- og beredskapsdepartementet dei siste fire åra enn det var i tida før, så det er bra. Straumbrotet i Spania og delvis i Portugal har synleggjort at me lever i ei ny tid. Dette kan skje i alle land i verda dersom ein ikkje førebur seg godt. Det kan òg skje i Noreg, sjølv om sannsynet for at det skjer samtidig i heile landet, er lite. Når me byggjer kraftnett, må me ha beredskap i bakhovudet. Kraftlinjene våre er noko av den viktigaste kritiske infrastrukturen me har, om ikkje den viktigaste. Det er masse som kan skje: ekstremvêr, ustabilt vêr og flaum, som f.eks. uregulerte vassdrag som fløymer over. Det har me gjort noko med. Det er ikkje alt me kan planleggja for, men noko kan me gjera. Me skal no få beredskapsråd i alle kommunar, regionar og på kritiske samfunnsområde. På reisene mine rundt om i Rogaland var den tydelege tilbakemeldinga at dette må på plass, for om noko uventa skjer, og frivilligheita, offentlege tenester, folk og næringsliv skal jobba saman, må dei kjenna til kvarandre. Det er òg viktig at me politikarar forstår korleis straumsystemet vårt er rigga og har kjennskap til det. Nasjonal kraftforsyning er ein grunnleggjande nasjonal funksjon. Det er ikkje tilgangen til straum. Det betyr at kvar enkelt av oss må vera rigga for straumbrot. Kva gjer me om dei økonomiske systema ikkje fungerer i ein periode, om me ikkje får vatn i springen, om butikkane er stengde, og om varmeapparatet ikkje får straum? Me må ha beredskapslager heime, og kvar enkelt av oss må vera førebudde. Då straumen forsvann i Spania i mange timar, var det mange som leid. Søskenbarnet mitt var der saman med familien sin, inkludert dei to små ungane sine. Dei fekk ingen beskjed om kva som hadde skjedd. Me har no fått på plass varsling til befolkninga om noko skjer. Søskenbarnet mitt hadde heldigvis mat liggjande, og dei fann nokre kontantar dei kunne bruka på vatn. Det er difor svært viktig at me har fått på plass moglegheita til framleis å kunna bruka kontantar, for om straumen ryk, er det berre kontantar som gjeld. Det gjeld òg i Noreg.

I energi- og miljøkomiteen har me no ei sak om 26. konsesjonsrunde til behandling, og i den saka løfter statsråden i sitt svarbrev fleire gode grunnar til å lysa ut 26. konsesjonsrunde. I stortingsprogrammet til Arbeidarpartiet er det noko liknande, at Noreg er den største og viktigaste leverandøren av energi til Europa, og at me framover skal spela ei sentral rolle for europeisk energisikkerheit. Det er me jo einige i. Statsråden er einig i det, Arbeidarpartiet – i sine merknader – er einig i det og argumenterer for ei ny utlysing, men konklusjonen er likevel å ikkje lysa ut ein ny runde. Er statsråden for eller imot å lysa ut 26. konsesjonsrunde?

Eg synest det er litt vanskeleg å forstå kva statsråden eigentleg meiner, og kva som er einigheita mellom Arbeidarpartiet og statsråden på desse områda. Noko av det som òg er usikkert her, handlar om den norske sokkelen, for viss Noreg framover skal vera ei energistormakt, og viss me skal vera ein sikker energileverandør for Europa, må norsk sokkel utviklast. Fredag besøkte eg Kårstø, Gassco og Aibel, og tilbakemeldinga frå dei alle var å både leita etter og pumpa opp meir olje og gass. Meiner statsråden det vil vera klokt å gjennomføra ein 26. konsesjonsrunde i løpet av neste år?

Eg er sikker på at både eg, Geir Pollestad og andre i Rogaland Senterparti skal kosa oss med kebab frå Strand, så det blir bra. Det er avgjerande at bompengebelastninga i Ryfast blir kraftig redusert, og me har lenge jobba for å få dette på plass. Det er svært viktig at det går an å bu i Ryfylke og samtidig kunna pendla utan at det gjer eit kraftig innhogg i lommeboka. Ryfast er det bompengeprosjektet i Noreg som har dei klart høgaste bompengetakstane. For pendlarar gjer dette eit kraftig innhogg i økonomien, og det vil vera vanskeleg å få det til å svara seg å bu i Ryfylke og jobba f.eks. i Stavanger eller på Forus. Den gode matjorda rundt Stavanger og på Jæren er pressa. Det er difor avgjerande at befolkningsauken i Rogaland skjer i Ryfylke og Dalane heller enn på Nord-Jæren og Jæren. Då må det vera mogleg å pendla. Når bompengebelastninga blir så høg, får me ikkje ei positiv utvikling og heller ikkje ei utviding av bu- og arbeidsmarknaden i regionen. Det hastar å få på plass avtalar med andre land, slik at utanlandske køyretøy òg betalar for å bruka Ryfast. Eg forventar at det snarleg kjem ei løysing på plass for å gjera livet lettare for folk i Ryfylke. Det vedtok Stortinget i fjor òg, og sidan det har me venta i spenning. Fylkeskommunen og næringslivet er ikkje fornøgde med dei forslaga til tiltak som statsråden så langt har lagt på bordet for å imøtekoma den krevjande situasjonen som brukarane av sambandet opplever. Det er ikkje nok å skyva ansvar og kostnader over på næringsliv og bilistar og på fylkeskommune og kommune som sit med garantiansvar. Det er difor viktig at statsråden søkjer å finna ytterlegare gode inngangar saman med garantistane for å redusera dei reelle kostnadene for brukarane, og særleg for pendlarane. Det er viktig at tilskotsordninga for reduserte bompengetakstar utanfor byområda blir vidareført. Ho må òg styrkast. Me merkar oss at garantistane ikkje ønskjer å redusera passeringstaket, og at statsråden i svarbrevet heller ikkje skisserer andre, alternative løysingar som reduserer belastninga for pendlarane. Av omsyn til dei som blir råka, både innbyggjarar, næringsliv og kommunane, må statsråden ta opp att dialogen med dei lokale partane i avtalen for å redusera bompengebelastninga i Ryfast. Det er veldig viktig.

Energieffektivisering er eit viktig tiltak, og eg ønskjer å framheva noko av det me gjorde mens me sat i regjering. Gjennom denne stortingsperioden har me sørgt for i overkant av 4 mrd. kr til tiltak i bygg gjennom Enova og Husbanken. Det er meir enn ei dobling av det som gjekk til energieffektivisering i bygg under regjeringa Solberg i førre stortingsperiode. Med tilskotsordninga gjennom Husbanken har kommunane fått eit kraftfullt verktøy for å gjennomføra energitiltak, til beste for bumiljøet i kommunalt eigde utleigebustader, omsorgsbustader og sjukeheimar. I den neste avtaleperioden blir det øyremerkt minst 587 mill. kr årleg, som Enova skal bruke på energitiltak berre i hushaldningane. Støtta til hushaldningane kan no òg gå til kjøp av tilgjengelege og velprøvde teknologiar, og dette vil bidra til mykje energisparing i norske heimar. Vidare gjev avtalen eit tydeleg signal til Enova om å prioritera støtte til energi- og klimaløysingar i industrien, der det er eit stort innovasjonspotensial. Arbeidarparti–Senterparti-regjeringa la òg hausten 2023 fram ein eigen handlingsplan for energieffektivisering. Handlingsplanen set retning for korleis myndigheitene og andre skal jobba med energieffektivisering, og inneheld ei rekkje nye verkemiddel, bl.a. vidareutvikling av informasjonsverkemidla, særskilte krav til industrien og vidareutvikling av verkemidla til energieffektivitet i bygg. Både straumnett og kraft er knappe ressursar, og auka energieffektivisering kan bidra til å redusera effekttoppar og avlasta kraftsystemet. Mange energieffektiviseringstiltak er samfunnsøkonomisk lønsame og baserer seg på velutprøvde og tilgjengelege teknologiar. Likevel er det slik at utgiftene knytte til slike investeringar vil vera og kan vera ein betydeleg barriere for mange hushaldningar. Mange har ikkje råd. Denne utfordringa kan avhjelpast viss ein større andel av støtta blir øyremerkt hushaldningane og retta mot modne løysingar. Ei målretta satsing på modne løysingar og produkt vil sikra at gevinstane av energieffektiviseringstiltak blir oppnådde raskare og på ein meir effektiv måte. Enova må difor bruka ein større andel av støtta på energitiltak i hushaldningane og prioritera velprøvde og tilgjengelege teknologiar. Enova må òg prioritera slik at støtta til næringslivet går til å finansiera velprøvde og tilgjengelege teknologiar, og på den måten bidreg til utsleppskutt og auka omstillingstakt i bedriftene.

På vegner av Senterpartiets stortingsrepresentantar Sigbjørn Gjelsvik, Geir Adelsten Iversen, Trine Fagervik, Sandra Borch, Ole André Myhrvold og meg sjølv er det ei ære å leggja fram eit forslag om å la 16- og 17-åringar køyra tryggare køyretøy.

I industrimeldinga varslar regjeringa forbod mot bruk av fossil brensel til fyring. Kva skjer då med gassnettet på Nord-Jæren, som leverer opp mot 20 pst. av effektbehovet i Sør-Rogaland på dei kaldaste dagane, eller med industrien på Husøy på Karmøy, der gassen har erstatta olja og gjeve mange arbeidsplassar? Eg er bekymra for desse arbeidsplassane. Biogass kan vera ei løysing, men berre om tilgangen kjem på plass i tide. Kan statsråden garantera for at desse får unntak frå forbodet?

Som statsråden sa i innlegget sitt, er det stor interesse for bl.a. effektoppgraderingar og pumpekraftverk. Me ser f.eks. i energikommisjonen at vasskraftregimet i dag ikkje er tilpassa dei effektoppgraderingane som no er planlagde, og at det bl.a. er eit behov for å endra prisreglane for konsesjonskraft, sånn at ikkje kommunane tapar på oppgraderingar. Eit eksempel er Røldal-Suldal, der ein av årsakene til at ein er skeptisk til utbyggingane, er at ein er redd for at lokalsamfunnet ikkje får nok tilbake. Kva er regjeringa si vurdering knytt til desse utfordringane?

Lisa Marie Ness Klungland (Sp) [12:35:57] (ordførar for saka): Først vil eg takka komiteen for samarbeidet denne travle våren, og eg vil òg takka komiteen for å gje meg tilliten til å bli saksordførar frå dag éin i ny komité. Forslagsstillarane frå Framstegspartiet ønskjer ei auka satsing på vasskraft i Noreg, ettersom Noreg står overfor eit auka kraftbehov, og vasskrafta er ein fornybar og regulerbar ressurs som har skapt store verdiar for Noreg. Ein stor andel av det realistiske vasskraftpotensialet i Noreg er allereie bygd ut, men NVE estimerer at det finst eit teknisk-økonomisk potensial innanfor verna vassdrag på 23 TWh. Prosjekt for opprusting og utviding er viktige for å vidareutvikla vasskrafta i tråd med behova i kraftsystemet, og eg går ut frå at forslagsstillarane vil leggja fram forslaga sine og bakgrunnen for desse. Komiteen meiner det er viktig å sikra ei føreseieleg energiforsyning for hushaldningar og næringsliv, og det blir understreka at balansen mellom omsynet til natur og kraftproduksjon er viktig, og at utbyggingar må vurderast på ein effektiv og grundig måte. Senterpartiet har lagt inn eit forslag på bakgrunn av at ei stor hindring for auka norsk kraftproduksjon er folkeleg og lokal oppslutning om kraftutbyggingar, utvidingar og oppgraderingar. Eit meir enn hundreårig vasskraftregime med eigne reglar for å vareta dei lokalsamfunna det vedkjem, har vist seg vellykka og ført til at vasskraftutbygginga i stor grad får tilslutning frå ressursdistrikta. Den motsette erfaringa har ein dei seinare åra hatt rundt vindkraftsaker, med sterk lokal motstand mot utbygging. For å lykkast med energi- og klimapolitikk er det viktig at ein sikrar tilslutning frå kommunar og lokalsamfunn som må avstå meir av sine naturverdiar. Det er stor interesse for bl.a. effektoppgraderingar og pumpekraftverk, men vasskraftregimet av i dag gjev ikkje samfunnsmessig gunstige insentiv for mange prosjekt. Det er viktig at kraftkommunar ikkje må koma dårlegare ut enn at kraftselskap ønskjer å investera meir i vedlikehald, oppgraderingar og effekt. Inntektene til kraftselskap og kommunar må difor sest i samanheng for å sikra aksept for slike prosjekt. Dei vasskraftprosjekta som er mest aktuelle framover, vil vera av ein annan karakter enn den tradisjonelle vasskrafta, og skatteregimet er ikkje tilpassa dette. Skatteregimet for vasskraft kan ha uheldige og utilsikta verknader. Samtidig er det komplekst, og det er mange omsyn å ta. Difor er det behov for ein heilskapleg gjennomgang av skatteregimet som belyser korleis det bør innrettast for å motivera til vasskraftprosjekt som er ønskte av samfunnet. Ein heilskapleg gjennomgang av gjeldande skatteregime, med mål om å styrkja insentiva for kraftkommunar og kraftselskap til å gjennomføra nye prosjekt, er difor nødvendig. Senterpartiet er òg med på forslaget om kartlegging av potensiell vasskraft i Noreg, inkludert plan, forslaget om kostnadsfordelar for nettilknyting og anleggsbidrag og forslaget om å stilla krav om auka saksbehandlingskapasitet, redusert saksbehandlingstid og enklare prosessar. Eg tek opp forslaga Senterpartiet har aleine eller saman med andre.

For nokre veker sidan uttalte ordføraren i Sokndal, Bjørn-Inge Mydland, til Dalane Tidende at viss me ikkje får flaumtunnel, vil det slå ut på botnlinja til kommunen, rett og slett. Drifta blir for tungvinn. Det handlar ikkje berre om at folk ikkje skal få vatn i kjellaren, det handlar om kva kommune dei skal ha i framtida. Overfor Dalane Tidende understreka ordførar Mydland at det i dag er knytt store utfordringar til sentrumsutviklinga på grunn av flaumfaren. Dei får ikkje byggja meir i sentrum, det er stopp i bustadbygging, fortetting og næringsutvikling i sentrum. Konsekvensar av ein 200-årsflaum vil vera at alle vegar ut av Hauge sentrum blir stengde, straum kopla ut og pumpestasjonar for kloakk vil stoppa opp. Cirka 300 bustader og 90 næringsbygg vil stå under vatn – rådhus, skule, sjukeheim, kyrkja, idrettsanlegg under vatn. Store delar av Hauge sentrum vil stå under vatn ved ein 200-årsflaum, og målet er å etablera ein flaumtunnel for å redusera flaumrisikoen i Hauge sentrum. Det er eit såkalla gryteklart prosjekt. Det er no over to år sidan Sokndal kommune fekk 5,8 mill. kr i tilskot frå Statsforvaltaren i Rogaland til flaumsikringsarbeid. Pengane skulle brukast til utgreiing, planlegging og anna nødvendig arbeid som kunne sikra framdrift i prosjektet. At ein flaumtunnel er svært kostbar, var ein del av bakgrunnen for løyvinga. Statsforvaltaren i Rogaland, Bent Høie, uttalte den gongen at kommunen ikkje kan løysa dette aleine; det trengst statleg hjelp. Ein flaumtunell vil kosta fleire hundre millionar kroner, og når me løyver 5,8 mill. kr, sikrar det i fyrste omgang pengar til å jobba vidare med ei nødvendig løysing. Dette prosjektet i Sokndal var den gongen planlagt å kosta rundt 400 mill. kr. Dagens finansieringsordning med delfinansiering frå distrikta som har nytte av tiltaka, har i hovudtrekk lege fast sidan 1946. Nivået på distriktsdelen har vore til vurdering i Stortinget ved fleire anledningar. Ei mogleg uheldig side ved kravet om eigenandel er at samfunnsmessig gunstige sikringsprosjekt i nokre tilfelle ikkje blir gjennomførte fordi grunneigar eller kommunen ikkje har økonomisk evne. Dei siste åra har ekstremhendingar kome både hyppigare og med større omfang. Nødvendige sikringstiltak har blitt meir komplekse og omfattande. Både kommunar, KS og NVE melder om at fleire kommunar vegrar seg for å ta initiativ til sikringstiltak på grunn av den økonomiske kostnaden ved distriktsdelen. Regjeringa føreslår no å setja ned distriktsdelen for ordinære sikringstiltak til 10 pst. for å redusera belastinga for kommunane. For å unngå at distriktsdelen blir svært høg ved store sikringsprosjekt, vil regjeringa innføra eit øvre tak på 40 mill. kr per tiltak. Det vil letta byrda for mindre kommunar som står overfor store sikringsprosjekt, sånn som i Sokndal, og det er eit godt steg i rett retning, som ordførar Mydland seier.

Eg har problem med korttidsminnet. Eg har òg problem med korttidsminnet, sa George Clooney, men då på engelsk. For fire år sidan, i den siste helsedebatten i førre regjeringsperiode, halverte jo denne regjeringa heildøgns omsorgsplassar. Det er visst gløymt i dag. Eg meiner at god eldreomsorg er å sikra at alle kommunar har moglegheita til å tilby det. Det gjer me jo gjennom ei betre fordeling av midlane til kommunane. Tidlegare i dag snakka eg om ein kar med Parkinsons som hadde fått sjukeheimsplass i ein kommune i Innlandet, ein sjukeheim som var veldig nedsliten. I vår vedtok me jo eit nytt inntektssystem for kommunane, der Oslo-partiet Høgre ikkje var interessert i å ha eit nytt inntektssystem, eit inntektssystem som sikrar at han karen med Parkinsons faktisk kan få ein mykje finare sjukeheim å bu på. Eller er det sånn at Høgre ønskjer å styra sjukeheimane frå Stortinget, sånn som Framstegspartiet vil? Har dei lyst til å senda besta mi på anbod, eller på Noregs største sjukeheim langt vekke ifrå oss? Det ønskjer iallfall ikkje eg. I løpet av debatten blir eg meir og meir overtydd om at Høgre er ein forsvarar av system, og ikkje av pasientane, og at den politikken som dei kjem til å gå til val på i haust, vil vera ein type politikk som knapt nokon andre enn Finansavisen på leiarplass ønskjer å ha.

I dag kjem eg med bod om gode nyheiter: Over 60 000 fleire har fått fastlege, og over 16 000 færre står på venteliste samanlikna med denne tida i fjor. Kristeleg Folkeparti har gått ut og sagt at dei støttar ein statsminister frå reverseringspartiet Høgre, og noko av det reverseringspartiet Høgre har sagt at dei vil gjera viss dei kjem til makta, er å setja satsingane i Nasjonal helse- og samhandlingsplan på spel. Dei vil gå tilbake til meir innsatsstyrt finansiering og mindre grunnfinansiering. Dei vil bl.a. innføra fritt behandlingsval. Om det blir regjeringsskifte neste år, kjem Kristeleg Folkeparti til å støtta systema og sentraliseringspolitikken til tidlegare helseminister Bent Høie, eller vil Kristeleg Folkeparti jobba for og kjempa vidare for ei styrking av satsingane som vår regjering har fått til gjennom dei siste tre åra?

Eg er heilt einig i framstillinga til representanten Bollestad. Eg vil berre seia at ho og partiet hennar er hjarteleg velkomne over på sida vår. Det som eg òg snakka litt om i innlegget mitt, handla om at ein skal få hjelp så tidleg som mogleg, at ein skal ha tilbod rundt om og i nærleiken, som er opne og tilgjengelege. Eg trur at ved å ha moglegheita til å kunna få hjelp raskt, vil ein kunna unngå at folk blir så sjuke at dei vurderer eller gjer sjølvmord, men også at ein klarar å fanga det opp så tidleg at ein klarar å koma tilbake igjen, klarar å ha eit godt liv, at ein kan bli frisk. Det er den rette vegen å gå. Eg er veldig glad for at ein gjennom opptrappingsplanen for psykisk helse har vore så tydeleg på at folk skal kunna få hjelp så nær der dei bur som mogleg.

Kanskje representanten Hoksrud skal få vaska øyra sine før jul. Eg sa i svaret mitt at eg forventar at regjeringa følgjer opp det det er semje om i Stortinget. Eg sa òg at for å kunna følgja opp at ikkje menneske som er i omsorga anten til staten eller kommunane, får dårleg behandling, er det avgjerande at me har moglegheita til å kunna tilsetja nok folk til å ha gode sjukeheimar – sjukeheimar som er pussa opp. I går høyrde eg f.eks. om ein kar som har fått Parkinsons sjukdom, og som bur i ein kommune i Innlandet. På grunn av omlegginga av inntektssystemet til kommunane som me gjorde no i vår, som var på høg tid, får kommunen han bur i og den sjukeheimen han bur på, endå meir pengar enn det den førre regjeringa la opp til. Det er rettferdig eldreomsorg.

Eg er veldig oppteken av at folk som bur på sjukeheim rundt om i Noreg, skal ha ein god kvardag, og at regjeringa skal følgja opp det punktet som det er semje om i Stortinget. Eg vil berre nemna at noko av det viktigaste når det gjeld å ivareta menneske som er under omsorga til dette landet eller kommunane våre, er at kommunane faktisk har moglegheita til å kunna gjera det, at dei har moglegheita til å kunna tilsetja gode folk, til å ha gode sjukehus. Eg meiner, i motsetnad til representanten Hoksrud, at kommunane sjølve skal bestemma dette. Me skal ikkje sitja her i Stortinget å bestemma om det f.eks. skal vera ein sjukeheim i Suldal. Det har me ikkje moglegheita til – det skal kommunen gjera. Eg vil ikkje at besta mi skal bli sett ut på anbod, eller at besta skal bu på Noregs største sjukeheim langt frå der ho har vakse opp, eller der ho kjem frå.

Når det gjeld det samla talet på døgnplassar gjennom vår tid, har det ikkje blitt lagt ned fleire døgnplassar. Det er det stikk motsette av det som skjedde under Høgres periode i Helse- og omsorgsdepartementet. Eg synest det er ganske sjarmerande at Senterpartiet og Høgre no plutseleg er einige om at døgnplassar er viktig, når det ikkje var viktig for partiet Høgre då dei hadde moglegheita til å kunna styra dette på eiga hand. Det er forskjell på det ein ønskjer når ein er i opposisjon, og det ein faktisk prioriterer når ein har moglegheita til å kunna prioritera det. Eg er veldig glad for at me gjennom desse tre åra har klart å styrkja psykisk helse slik me har gjort. Som eg òg nemnde i innlegget mitt: Det er ganske uforståeleg at eit tidlegare styringsparti ikkje klarar å forstå at situasjonen i verda faktisk òg påverkar oss.

Det er fascinerande at ein klarar å gløyma fortida på denne måten. Sidan det er førjulstid, liker eg godt å mimra tilbake. Då Høgre styrte landet, blei det lagt ned døgnplass etter døgnplass. Det var faktisk så gale at Stortinget gjekk mot Høgre og sa at no er det nok, no må me få opp igjen talet på døgnplassar. Det har me vore opptekne av å følgja opp. Me har bedt sjukehusa gjennom oppdragsbrev om å følgja det opp. Me har styrkt det psykiske helsetilbodet både i kommunane og i sjukehusa. Det som er det aller viktigaste når det gjeld psykisk helse, er at ein får hjelp så tidleg som mogleg, og at ein har eit ope og tilgjengeleg tilbod som ein kan gå til den dagen ein har det skikkeleg drit.

I dag skal me for siste gong denne fireårsperioden behandla helsebudsjettet. Mykje har skjedd sidan det siste helsebudsjettet i førre fireårsperiode. I desember 2020 jobba eg innan psykisk helsevern. Eg hugsar ikkje datoane så godt, men eg hugsar godt den månaden. For nokså nøyaktig fire år sidan fekk pasientane våre beskjed om at ingen fekk innvilga permisjon for å kunna vera heime på julaftan. Koronasmitten var stor den månaden. Så vidt eg hugsar, var alle frivillig innlagde, og det var sjølvsagt moglegheit for å avslutta behandlinga og reisa heim. Eg treng nok likevel ikkje seia at den jula var blytung. Det er heilt uforståeleg for meg at folk trur at det som skjedde med den psykiske helsa til folk under koronapandemien, berre ville forsvinna så fort samfunnet var ope igjen. Folk blei sjuke, og folk blei verre. Å bli frisk frå psykisk sjukdom tek tid, og det tek lengre tid jo sjukare me er. Det er uforståeleg for meg at visse parti trur at løysinga berre er å reversera auka rammefinansiering av sjukehusa, og då særleg til psykisk helse, og å innføra fritt behandlingsval igjen. Fortener ikkje folk som har psykiske lidingar, at me har eit system som kvalitetssikrar behandlinga folk får, og som sikrar at ikkje berre dei mest ressurssterke får behandling? Det er i tillegg uforståeleg for meg at det er parti som trur at ingenting av det som skjer rundt i verda, vil påverka oss i Noreg, at det som skjer i nabolandet vårt eller andre plassar i verda, ikkje vil påverka kostnadsnivået og utgiftene i både sjukehus og kommunar. I tillegg til å innføra eit system som ikkje gjev likeverdig behandling, og å redusera rammefinansieringa, var helsepolitikken til Høgre å kutta i sjukehusbudsjetta ved å gje 80 pst. av den faktiske kostnaden sjukehusa hadde, noko som har resultert i underfinansierte sjukehus i dag. Fastlegeordninga gjekk for lut og kaldt vatn, og partiet er ein innbiten forsvarar av dagens helseføretaksmodell, sjølv om fleire og fleire – òg parti på Stortinget – ser at han ikkje fungerer. Fleire Høgre-politikarar har uttalt at dei ønskjer å auka innsatsstyrt finansiering til det nivået det var på før, sjølv om både kvinnehelseutvalet og andre som jobbar med psykisk helse, meiner at dette er feil. Høgre går til val på meir av det same gamle. Det er totalt feil medisin. Reversering av alt me har gjort dei siste åra, er heilt feil medisin. Gjennom den tida me har vore i regjering, har bl.a. sjukehusbudsjetta auka med rundt 10 mrd. kr. Me har auka rammefinansieringa, og me har tatt bort den urettferdige måten å underfinansiera sjukehusa på. Me har levert ein opptrappingsplan for psykisk helse og ei førebyggings- og behandlingsreform, me har styrkt fastlegeordninga, og helseministeren har sikra eit godt samarbeid mellom forskjellige aktørar for å få ned ventetidene, Ventetidsløftet. Allereie no ser me resultat. Me ser at mange fleire menneske har fått fastlege. Me ser at det er 16 000 færre på ventelister samanlikna med for eitt år sidan. Det meiner eg er rett medisin. For fire år sidan var det stor motstand mot måten den dåverande regjeringa dreiv helsevesenet på. Eg begynte å jobba på sjukeheim hausten 2013 og kom inn på Stortinget hausten 2021. Eg sprang meir og meir. Det fell òg saman i tid med den tida Solberg-regjeringa styrte Helsedepartementet. Eg er glad for at me har brukt dei siste åra på å få det på rett kjøl igjen, trass i både etterdønningar av pandemien og stor uro i resten av verda. Me har framleis ein lang veg å gå, men eg er meir enn overtydd om at me aldri må gå tilbake til sånn som det var.

Det er ei stor ære i dag å få offentleggjera at Høgre no har fått statusen som det nye reverseringspartiet i norsk politikk. Me ser sjølve at representanten Trøen har uttalt at ho vil tilbake til Nasjonal helse- og sjukehusplan, der alle våre endringar står på spel. Dei vil redusera grunnfinansiering til fordel for innsatsstyrt finansiering, trass i motstand frå folk som er opptekne av kvinnehelse og psykisk helse. Dei vil innføra fritt behandlingsval igjen, som ifølgje deira eiga evaluering var eit dårleg system. Er det slik at Høgre berre vil tilbake til system- og sentraliseringspolitikken til Bent Høie, eller er det noko bra som har skjedd dei siste åra, og som de ikkje vil reversera?

Gjennom debattane me har hatt om veg, er det fleire ting eg stussar på. For nokre dagar sidan var eg ute i avisa heime med forslag til ei løysing på den høge bompengeandelen i Ryfast, tunnelen mellom Ryfylke og Stavanger. Fylkesvaraordføraren i Rogaland frå Framstegspartiet gjekk då ut og håpte på eit regjeringsskifte neste år. Bakgrunnen for det var at han var bestemt på at Framstegspartiet skulle koma til å redusera bompengane i Ryfast. Så bestemt trur eg ikkje han er lenger, for det ligg ingen ting inne i deira alternative budsjett. Tidlegare har det heller ikkje vore noko problem med bompengar. Aldri har vel så mykje bompengar blitt innført som då Framstegspartiet hadde samferdselsministeren. Me får òg ein annan svær tunnel i Rogaland. Rogfast, som går mellom Haugalandet og Stavanger, er ferdig om nærmare ti år, og verdas lengste tunnel ville hamna i ein åker om det hadde vore opp til Framstegspartiet. Det finst inga løysing for korleis tunnelen skal koplast på eksisterande veg, og det viste Framstegspartiet i fylkestinget tydeleg denne veka. Gratis ferjer vil dei heller ikkje ha, men dei vil innføra betaling – eller bompengar til sjøs, som eg kallar det. Andre som ber om at veljarane skal gje Framstegspartiet tillit, er samferdselspolitikarane deira. Dei lover at om veljarane gjev dei tilliten ved neste val, skal det igjen lukta nylagt asfalt over heile landet. Framstegspartiet er ikkje tilliten verdig om deira alternative budsjett skal liggja til grunn. Om eg i det heile teke skal få kjenna på lukta av nylagt asfalt etter at Framstegspartiet har brukt pengane på svære togprosjekt, får eg reisa til det sentrale Austlandet, der partileiaren bur. Dette er dei for så vidt einige med samarbeidspartia sine om gjennom NTP-behandlinga i vår. Eg ser med sterk bekymring på korleis veljarane i Rogaland skal ta stilling til samferdselspolitikken til Framstegspartiet. Utsegnene deira om veg i år gjev inga meining. Då er eg meir trygg på Senterpartiet, både lokalt og nasjonalt. Gjennom vår regjering blir det nylagd asfalt både i Rødsliane mellom Seljestad og Røldal, over Fykse, under Ålgård og frå Rogfast-opninga på Randaberg til Stavanger. Garantisten for vegbygging, nylagd asfalt, rassikring og tryggare vegar er Senterpartiet.

Det var vel fleire av oss som smakte på både det eine og det andre i går. Eg ønskjer å forklara litt til det forslaget, for eg har fått ein del spørsmål. Det det handlar om, er sjølvsagt gardssal og -bryggeri. Det gjeld ikkje andre plassar enn dette, det er ikkje det me ønskjer å greia ut. Me ønskjer å greia ut moglegheita for at f.eks. bønder kan selja frå sine eigne gardar. Me har òg utvida forslaget til å gjelda taxfree-ordninga, bl.a. fordi me ønskjer større rom for at lokale drikkevareprodusentar òg får selja varene sine der, og me skal sjølvsagt ta utgangspunkt i at Vinmonopolet består i si noverande form.

Lisa Marie Ness Klungland (Sp) [11:00:06] (ordførar for saka): Noreg har ein tradisjon for streng alkohollovgjeving, og lovgjevinga har teke utgangspunkt i dei skadelege effektane av alkohol. Føremålet er å avgrensa konsum og slik redusera skadar og problem som følgje av alkoholbruk. Eit særleg sterkt omsyn er å ta vare på menneske som er sårbare for å utvikla avhengigheit, samt å avgrensa tilgjengelegheita for unge. Hovudregelen er at sal av alkoholhaldig drikke over 4,7 pst. skal skje gjennom Vinmonopolet. Det finst berre eit avgrensa unntak for gardssal av sider, der minst ein tredjedel av innsatsvarene som gjev produktet sin karakter, skal vera eigenprodusert. Eg vil takka komiteen for samarbeidet, og eg går ut frå at dei respektive partia ønskjer å gjera til kjenne sine synspunkt. Senterpartiet ønskjer å leggja til rette for gardssal av lokalprodusert alkoholhaldig drikke, og me vil sjå på fleire moglegheiter for dette, men me er ikkje trygge på å implementera ei ordning som er føreslått i eit anna land, utan at ho er tilpassa norske forhold, det helsepolitiske aspektet ved alkohollovgjevinga og omsynet til Vinmonopolet si rolle. Viss den svenske modellen blir vurdert til å vera i samsvar med EU-retten, vil det òg vera mogleg å gjera nye vurderingar av den EØS-rettslege tilgangen til å utvida gardsutsal av eigenproduserte alkoholhaldige drikkevarer. Me i Senterpartiet og Arbeidarpartiet har i dag lagt fram eit forslag som seier: «Stortinget ber regjeringen om å gjennomføre en utredning for å avklare handlingsrommet for utvidede salgsmuligheter for alkoholprodukter for øl, sterkøl, vin og brennevin. Dette inkluderer gårdssalg, bryggeriutsalg og utredning av forbedringer i Taxfreeordningen. Utredningen skal ta utgangspunkt i at det er en forutsetning at Vinmonopolet består i sin nåværende form.» Med det tek eg opp forslaget.

«Nå vil eg heim te Vindafjord, finaste plassen som finnes på jord», syng vårt lokale band FYK i ein av mine favorittsongar. Det ville eg, nemleg, og i april tok me over hus i heimbygda mi etter at eg hadde budd vekke i mange år. Vindafjord bikkar akkurat 9 000 innbyggjarar, og trass i at talet går oppover, manglar me framleis mykje kompetanse. Vindafjord har eit enormt næringsliv, med bedrifter som bl.a. Hatteland, AutoStore, Westcon og Omega – alle bedrifter som treng spesialisert kompetanse. Bedriftene i Vindafjord bidreg til både verdiskaping og arbeidsplassar lokalt og nasjonalt, men ikkje minst internasjonalt. Me har meir innpendling enn utpendling. I haust kom nyheita om at me som bur i kommunar som Vindafjord gjennom heile 2025, slik reglane i Lånekassen er, får sletta 25 000 kr av gjelda vår i Lånekassen 1. januar 2026 – likeins året etterpå, året etter det osv. I realiteten er det til og med meir enn 25 000 kr i året. Folk med spesialisert kompetanse har ofte høg gjeld i Lånekassa, og det vil difor vera eit godt insentiv til å flytta til kommunar som Vindafjord. Det betyr at me får meir kompetanse rundt om i bygdene, og eg får forhåpentlegvis fleire naboar og sambygdingar på min alder. Vår største konkurrent om arbeidsplassar er nemleg Oslo og elles det sentrale Austlandet. Går eg rundt i Oslo, høyrer eg folk som skarrar på r-ane over alt. Hadde mange av desse flytta tilbake til Vestlandet, hadde det òg betydd at konkurransen om bustader i Oslo hadde gått ned – vinn-vinn kallar vi det. Hos oss er veldig mange av bedriftene eigt av lokale folk. Det synest eg er kjempebra. Det betyr òg at me må fortsetja å sikra lokalt eigarskap. Eg er glad for at Senterpartiet bl.a. vurderer å auka botnfrådraget for formuesskatt. Å redusera skatt på næringseigedom i distrikta har me allereie gjort. Desse tiltaka, saman med differensiert arbeidsgjevaravgift, auke i pendlarfrådraget og billegare barnehage, har eg tru på er eit stort løft for næringslivet hos oss, men òg for bygdene rundt om i Vindafjord. Det skjer berre med Senterpartiet i regjering.

Det er skremmande å høyra at Kristeleg Folkeparti ønskjer å gjera meir av det som blei gjort sist. Ein gong i tida rekna jo Kristeleg Folkeparti seg som eit parti for distrikta, og som eg sa: Under dei åtte åra var det ein distriktsfiendtleg regjering dei støtta, og som dei igjen ønskjer å støtta. Erfaringa mi frå Rogaland er at med éin gong Kristeleg Folkeparti får makt saman med dei borgarlege, går det ut over distrikta. Blant anna innførte dei betaling på dei gratis ferjene som både folk og næringslivet på øyane våre nyttar seg av. Heldigvis blei det reversert etter sterkt press frå oss i Senterpartiet. Ei eventuell borgarleg regjering vil jo, som me ser gjennom dei alternative statsbudsjetta til både Framstegspartiet, Høgre og Venstre, auka barnehageprisane, noko som òg er eit sosialt kutt og eit sosialt tilbakesteg. Det vil særleg gjelda for distrikta. Det som kanskje burde bekymra Kristeleg Folkeparti endå meir, er at ein vil skru av lysa i kyrkjer og bedehus over heile landet med ei ny borgarleg regjering.

Gjennom dei åtte åra partiet til representanten støtta ei borgarleg regjering, var det heile Noreg utanfor Oslo som fekk svi. Dei støtta kommunenedleggingar og domstolsnedleggingar, dei fjerna politiet frå lokalsamfunna og la ned dei statlege tenestekontora, dei kutta i pendlarfrådraget, dei gav ikkje noko løft for landbruket og innfridde ikkje behovet landbruket hadde for ei krisepakke gjennom heile sommaren 2021. Me innfridde behovet etter nokre dagar i regjering. No kjem Høgre, Framstegspartiet og Venstre i ope lende mot heile-Noreg-politikken, som er innført med Senterpartiet i regjering. Høgre og Framstegspartiet går inn for å leggja ned to av tre kommunar, noko som vil bety massiv sentralisering av barnehagar, skular og eldreomsorg. I tillegg kjem fjerning av gratis ferjer, høgare prisar på dei andre ferjesambanda, kutt i pendlarfrådraget, fjerning av ordning med sletting av studiegjeld, dyrare barnehage, fjerning av bygdevekstavtalar og høgare drivstoffavgift, berre for å nemna noko. Kan verkeleg Kristeleg Folkeparti stå inne for eit sånt samarbeid?

No ser det ut som det kan nærma seg slutten av debatten, så eg ønskjer å takka for ein fin og verdig debatt her i dag. Så litt stemmeforklaring: Det eg har lært dei siste dagane, er at det finst ingen fasit, men eg ønskjer å rosa sekretariatet for at dei har prøvd å rydda i hovuda våre. Når det gjeld §§ 3 og 4, opplever eg at det er hovudessensen i det som eg har lagt inn forslag på, nemleg at eg ikkje ønskjer å utvida abortgrensa, og heller ikkje ønskjer å opna opp for at fosterantalsreduksjon skal vera sjølvbestemt. Eg har difor landa på at eg kan stemma imot første ledd både i § 3 og i § 4. Ved å kunna stemma imot dei første ledda synleggjer eg min motstand mot utviding av abort, men eg vil då stemma for sjølve loven, fordi eg er einig i store delar av han, og eg ønskjer difor at det ikkje skal bli brukt mot meg seinare. Når det gjeld dei lause forslaga, er me sjølvsagt òg fristilte, men eg kjem til å støtta forslag nr. 19, frå Høgre, og eg kjem til å stemma imot forslag nr. 20, frå Venstre. Eg er veldig glad for initiativet som kom frå Sanitetskvinnene og Venstre. Eg håpar at me klarar å styrkja oppfølginga og støtta rundt menneske som opplever spontanabort, men i dette tilfellet er mi vurdering at dette blir på feil plass, og at det vil vera eit eige løp, som me forhåpentlegvis skal klara å løfta seinare.

Som eg sa i det førre spørsmålet, er dette ein balanse. Det eg òg sa i innlegget mitt, er at eg sjølvsagt er oppteken av at kvinner skal ha rett til sjølvbestemming. Men det som er aller viktigast for meg, er at kvinner blir møtt på ein god måte. Det er difor me reformerer abortnemndene i dag, for å imøtegå dei tilbakemeldingane og den kritikken som har vore mot dagens abortnemnder. Og så er eg oppteken av at kvinnas eigne vurderingar i stor grad skal bli tekne omsyn til òg i abortnemndene.

Som eg nemnde i innlegget mitt, er me opptekne av både sjølvråderetten til kvinner og respekt for det ufødde livet. Me ser at dagens grense kan bidra til å beskytta mot mindre aksept for det uperfekte og det som er annleis, og me opplever at ei utviding av abortgrensa tonar ned fosteret sin verdi. Me ser gjennom NOU-en frå abortutvalet at fleire kvinner melder tilbake om at dei opplever at det å gå gjennom ei abortnemd kan vera ei støtte for dei i valet deira, og me meiner at ei behandling i abortnemnd etter utgangen av veke 12 gjer at interessene til fosteret blir tekne i betraktning, og at ein kan vera til hjelp for menneske som opplever press.

Kvinners rett til sjølvbestemt abort er ein grunnleggjande verdi i Noreg. Det er fellesskapet si oppgåve å sikra gravide kvinner likeverdig rett til abort og tilgang til trygge abortar. Det å bli gravid skaper mange følelsar. For dei aller fleste er det svært etterlengta og ei stor glede. Andre er tydelege på at dei ikkje ønskjer å fullføra svangerskapet. Abort skal vera ein grunnleggjande rett. I Senterpartiet sitt stortingsprogram står det at me ønskjer å «Vidareføra dagens abortlov med sjølvbestemd abort fram til veke 12. Gjennomgå arbeidsmåten til nemndene, rolle og namn». Gjennom Hurdalsplattforma blei me einige med Arbeidarpartiet om å setja ned eit utval som skulle sjå på bestemmingane i abortlova, oppfølging av kvinner som tek abort, og sjå på alternativ til dagens abortnemnder, noko som resulterte i NOU-en «Abort i Norge – Ny lov og bedre tjenester». I Hurdalsplattforma står det òg at regjeringspartia står fritt til å søkja fleirtal i Stortinget for sine standpunkt om abortlova. Senterpartiet og Arbeidarpartiet har lagt fram ei lov med stor einigheit. I tillegg har Senterpartiets statsrådar lagt fram to dissensar: å vidareføra dagens abortgrenser og å framleis ha alle fosterantalsreduksjonar i nemnd. Eg er glad for Senterpartiets tradisjon med å fristilla representantane i stortingsgruppa i slike saker. Gjennom arbeidet med abortlova dei siste tre åra har eg gjort meg nokre refleksjonar. Det aller viktigaste for meg er at kvinner blir møtt på ein mykje betre måte. Det gjeld kvinnehelse generelt, men i dette tilfellet møtet med samfunnet, møtet med abortnemnder og møtet med helsevesenet. Det gjer vondt å høyra historier om folk som opplever forskjellsbehandling og fordomar. Slik skal det ikkje vera. Gjennom mange år har norske kvinner gjeve tilbakemelding om at me ikkje blir møtt på ein god nok måte. Kvifor har det ikkje blitt gjort noko før for å ta betre vare på oss? Vårt mål er at kvinner alltid skal bli møtt på ein god måte, og eg er glad for at dette har kome tydelegare fram gjennom media, i staden for det einsidige fokuset på veketal. Det er mange endringar som må gjerast uavhengig av veketal. Eg er oppteken av kvinners rett til å bestemma sjølve, respekten for det ufødde liv og retten til å fullføra svangerskapet. Den nye føremålsparagrafen tek inn alle desse omsyna, og det styrkjer lova. Eg er oppteken av at kvinner ikkje skal oppleva press for verken å avbryta eller å fullføra svangerskapet. Me høyrer om folk som opplever press for å avslutta svangerskapet fordi det er oppdaga noko som er avvikande. Det er ikkje greitt. Me tek no bort den dobbeltrolla som abortnemndene hadde. Det er viktig at dagens nemnder blir reformerte. Dei nye nemndene skal leiast av ein lege der fleirtalet skal vera kvinner, og ansvaret for informasjon og rettleiing skal takast ut. Informasjon og oppfølging blir no ein lovfesta rett, men i helsevesenet. Å oppretta nye nemnder imøtekjem viktige innvendingar mot dagens abortnemnder, og møte med dei nye nemndene skal opplevast mindre belastande enn dei gravide opplever i møte med dagens nemnder. Større krav til openheit om praksis er nødvendig, kvinner skal alltid bli møtt på ein god måte, og det skal leggjast avgjerande vekt på kvinnene si eiga vurdering. Den nye lova styrkjer rettane til mindreårige og til menneske med funksjonsnedsetjingar. Ingen skal bli tvinga til å ta abort om dei gjev uttrykk for at dei ikkje ønskjer det, og alle skal bli lytta til. Bestemmingane i gjeldande lov om gravide som ikkje har samtykkekompetanse, er på ei rekkje område problematiske og sikrar ikkje rettane til funksjonshemma godt nok. Blant anna avgrensar gjeldande lov tilgangen til å bestemma sjølv ut frå diagnose og ikkje ut frå ei konkret vurdering av forståinga og evnene til den gravide. Det er ei styrking av lova at medisinske tilstandar ikkje skal gje ein direkte tilgang til å innvilga abort, men betydinga tilstanden har for svangerskapet, fødselen, barnets oppvekst og omsorga for barnet. Dette blir gjort av omsyn til forbodet mot diskriminering av personar med nedsett funksjonsevne. Senterpartiets statsrådar har, som sagt, teke dissens i regjering på to punkt i forslaget til ny abortlov: å bevara dagens grense for sjølvbestemt abort, utgangen av 12. svangerskapsveke, og å framleis ha all fosterantalsreduksjon i nemnd. Mange tilstandar som kan grunngje abort, kan bli oppdaga før veke 18. Då kan den gravide stå endå meir åleine i svært vanskelege val. Det kan òg bli vanskelegare å bera fram barn som har avvik. Eg meiner at fosterantalsreduksjon ikkje skal reknast som abort når svangerskapet fortset. Det er i tillegg medisinske årsaker til at det ikkje i alle tilfelle er mogleg å gjennomføra eit slikt inngrep. Som følgje av forslaget om å vidareføra dagens grenser for abort inneber dette behov for fleire abortnemnder enn det som ligg i forslaget frå regjeringa. Eg tek difor opp forslag om det, saman med dei to andre forslaga eg er med på. Det aller viktigaste er at folk blir møtt av samfunnet og av staten utan forskjellsbehandling og utan fordomar. Eg er difor glad for at me i dag får styrkt store delar av lova.

Fleire av dei relevante organisasjonane på feltet støttar ikkje det å innføra ei ordning med kontaktfamiliar. Desse organisasjonane meinte det ikkje var rett å be familiar med eigne funksjonshemma barn om å gje informasjon og råd til familiar som står i ein valsituasjon, om dei skal søkja om abort fordi dei veit at fosteret har ein sjukdom. Me valde ikkje å gå vidare med ei sånn ordning og meiner det var rett ikkje å innføra det. Foreldre som ventar barn med kromosomvariasjon, har rett på god og nøytral informasjon og skal få det. Informasjonen som kjem frå fagpersonar i helsetenesta, skal vera så verdinøytral som mogleg, og ingen foreldre skal oppleva press i retning av å avslutta eit svangerskap eller ikkje. Neste veke skal me behandla den nye abortloven, og desse spørsmåla vil då koma opp. Eg ønskjer å framheva forslaget til ny formålsparagraf som sikrar retten til å fullføre svangerskapet, og òg det å lovfesta retten til oppfølging i helsetenesta. Til slutt ønskjer eg å poengtera at Senterpartiet har vore skeptisk til innføring av NIPT, og korleis dette vil påverka eventuelle val ein tek. No ser me at det er ein auke i svangerskap med barn med Downs syndrom som blir avslutta. Det bekymrar oss, for me er opptekne av eit mangfaldig samfunn der det skal vera plass til alle. Me ser likevel at ingen av dei forslaga som blir framførte i dag, kjem til å løysa akkurat dette.

2022 var eit vendepunkt i verda: Pandemien hadde allereie gjeve store omveltingar på kort tid, både internasjonalt og i Noreg. Den 24. februar 2022 invaderte Putin Ukraina. Våren 2022 kom inflasjonen opp på eit nivå som me ikkje har erfart på 40 år – i mange land til og med tosifra. Erfaringane med så høg inflasjon har ikkje vore gode, verken på 1970-, 1980- eller 1990-talet. Mykje galt skjedde sist det var høg inflasjon, på 1990-talet: arbeidsløyse, eit kostnadsnivå ute av kurs med våre konkurrentar i utlandet, noko som resulterte i ei bankkrise og eit bustadkrakk. Rettare sagt: Veldig, veldig mange var svoltne, fleire mista huset sitt og jobben sin. Og utan mat, hus og jobb: Kva står me igjen med då? Det tok mange år å koma seg etter dette, og målet vårt har vore å unngå å oppleva noko liknande no. Privatøkonomien er krevjande for mange etter fleire år med høg prisvekst og mange renteaukingar. Sjølv om årslønsveksten har vore høg dei siste åra, har prisveksten vore endå høgare, og det har gjeve nedgang i kjøpekrafta. Det gjeld ikkje berre for folk, men òg for bedrifter, kommunar og stat. Det har vore mykje dyrare å driva sjukeheim, skule og sjukehus. No seier heldigvis mange av dei som er lurare enn meg her i landet, at rentetoppen er nådd og prisveksten er på veg ned. Det er venta den høgaste reallønsveksten på over ti år, og prisveksten vil gå ned samtidig som arbeidsløysa held seg låg. Me får ei mjuk landing etter ei tid som kunne ha gjeve ei knallhard landing, som på 1990-talet. Folk har ikkje mista jobben sin. Det har faktisk vore stikk motsett. Me har fleire arbeidsplassar enn me har arbeidskraft over heile landet. I fjor var det rekordinvesteringar i Noreg – 6 000 nye bedrifter kvar månad dei siste to åra, og 45 pst. høgare investeringar i fastlandsbedriftene enn snittet under Solberg-regjeringa – i ei tid der alt kunne gått veldig, veldig gale. Senterpartiet og Arbeidarpartiet har styrt landet trygt gjennom urolege og tøffe tider, samtidig som me har skjerma velferdstenester og jobba for å redusera sosiale og geografiske forskjellar. Det som bekymrar meg, er når eg høyrer folk her i salen snakka som om verken pandemi, krig eller rekordhøg inflasjon finst eller har funnest, som om ikkje noko av dette skulle gje konsekvensar. Det er på tide å vera ærleg med innbyggjarane: Det kunne gått så mykje, mykje verre.

Eg ønskjer meg fleire naboar i framtida, og eg ønskjer at fleire av mine barndomsvener skal flytta heim. Rogaland og dei andre fylka konkurrerer om arbeidskraft med Oslo, ikkje med kvarandre. Om folk reiser til NTNU, Bergen eller liknande for å studera, ønskjer eg at dei kjem heim igjen i staden for å flytta til Oslo for å jobba. Eit tiltak for å få til det, er å sletta studiegjelda år for år. Det får me forhåpentlegvis til, og det vil gjera at me får fleire folk heime i Vindafjord framover. Den summen eg betalte for huset eg kjøpte i vår, kan eg knapt få tak over hovudet for i Oslo. Høg etterspørsel pressar prisane opp, og me trur at ei betre spreiing av folk rundt om i landet vil gjera det meir leveleg for folk, òg i Oslo. Deler representanten dette synet, og kjem SV til å støtta dette tiltaket med Lånekassen?