For fire år sidan gjekk ei ny regjering på og erklærte at klima og natur skulle vera ramma rundt all politikk. I dag, på den siste dagen i stortingsperioden, har me fasiten: Rekordmykje natur har vorte bygd ned i Noreg. Me har ikkje fått noko nasjonalt klimamål. For kvar krone som vert investert i fornybar energi i dette landet, vert det investert 27 kr i fossil energi, det me alle veit øydelegg klimaet på kloden – 27 kr per krone til fornybar energi. I tillegg har heile ideen om å spara straum no vorte avvist. No er det tut og køyr og noregspris. La oss sjå litt på kva noregspris faktisk er. For det første: Ordninga gjer at det lønar seg med sløsing. Jo meir straum ein brukar, jo meir støtte får ein. Har ein stort hus, stor hytte, boblebad og varmekablar i oppkøyrselen, er ein vinnaren. Har ein spart straum i årevis, har ein investert i varmepumpe eller solceller, eller bur ein trongt, ja, då tapar ein. Inntekt, formue og forbruk heng saman, og noregspris er direkte usosialt. Det gjev mest til dei som brukar mest, og dei som brukar mest straum, har som regel høgast inntekt frå før. Ordninga bommar fullstendig på målet om å hjelpa dei som verkeleg treng det. Noregspris undergrev òg heile grunnlaget for å bruka straum smartare. Når staten tek rekninga, lønar det seg ikkje å spara straum. Når straumprisen er lik heile døgnet, er det ikkje nokon vits i å investera i smarte trykkvarmarar eller annan teknologi som brukar straum når belastninga på straumnettet er lågast. Resultatet er høgare forbruk, meir rasering av natur og meir press på kraftsystemet. Det er kommunane, næringslivet og naturen vår som må plukka opp rekninga. Hushaldninga får fastpris, men alle andre, som barnehagar, skular, sjukeheimar og bedrifter, vert ståande igjen med høgare marknadspris og høgare nettleige. Det er heilt bakvend politikk. Det er ei gåte korleis det kunne verta eit sosialdemokratisk prosjekt å øydeleggja for straumsparing og subsidiera straumforbruket til dei rikaste. Einar Gerhardsen må snu seg i grava no. Ei mykje betre løysing er den Miljøpartiet Dei Grøne har føreslått: ei flat straumstøtte til alle husstandar når straumen er dyr, uavhengig av forbruk. Det gjev mest til dei som har minst, og det gjev folk tryggleik samtidig som det gjer det lønsamt å spara. Noregspris er eit eksempel på kor gale det kan gå når populismen får dominera debatten og Arbeidarpartiet diltar etter. Stortinget treng eit sterkt Miljøpartiet Dei Grøne over sperregrensa for å få ein politikk som er bra for folk, natur og klimaet. Det håpar eg me får etter valet.

Handlingsregelen er meint å sikra ansvarskjensle og prisstabilitet ved å setja ei grense for kor mykje pengar ein kan pumpa inn i norsk økonomi. Dei siste åra har geopolitisk uro ført til at Noreg som olje- og kraftnasjon har tent fleire tusen milliardar kroner ekstra – helt ekstraordinære inntekter. Denne krigsprofitten har vorte lagt merke til internasjonalt, og me i Miljøpartiet Dei Grøne meiner at dette er pengar som burde koma fleire enn oss sjølve til gode. Det kan framstå som om regjeringa misbrukar handlingsregelen når ein argumenterer for at han er ei hindring for å auka bistand og finansiering av klima- og naturtiltak i andre land. Eg lurar på om statsråden er einig i at det kunne ha vore eit godt grep for å bidra til nettopp den prisstabiliteten handlingsregelen er meint å sikra, å bruka dei ekstraordinære inntektene til fredsbevaring, konfliktdemping og klimatilpassingstiltak i utlandet, som igjen vil kunne ha prisdempande effektar her i Noreg.

Nei, det synest me ikkje. Me meiner f.eks. at kriminalisering av lett narkotikabruk er dårleg politikk. Me skulle ønskja at det norske Stortinget for lengst hadde fått på plass ei skikkeleg rusreform som hadde hatt prinsippet om hjelp og ikkje straff. Me meiner òg at kriminaliseringa av lettare rusmiddel, som marihuana, er med på å skapa ein illegal marknad som pressar folk ut i kriminalitet. Me ser òg – for igjen å ta eit byperspektiv – at me i Oslo har ein ekstremt delt by, der ein rusar seg på kokain på vestkanten og kanskje på hasj på austkanten. Me ser at dei som vert straffa hardast, ikkje er advokatsonene på vestkanten, som driv med den hardaste forma for narkotika, men at det er dei fattige, som må vera mykje ute i bybiletet fordi dei f.eks. er trangbudde. Den narkotika- og justispolitikken me har no, er heilt fullstendig feilslått.

Først til narkotikapolitikk. Eg trur det skremselsbiletet Senterpartiet har vore med på å skapa, er grunnen til at kanskje nokon rundt i landet trur at narkotika er det som trugar norsk ungdom mest, og at straff verkar, som òg er beviseleg feil. Me treng ein meir human og fornuftig ruspolitikk i dette landet og ein meir fornuftig justispolitikk. Til spørsmålet: Resultatet av ei eventuell EU-forhandling vil visa kva dei resultata vert. Ein må undra seg – det er jo ikkje sånn at norske bønder har hatt ein draumesituasjon dei siste tiåra. Tusenvis av bønder har måtta leggja ned arbeidet sitt fordi det ikkje har vore mogleg å overleva som bonde i Noreg. Tusenvis av dekar matjord vert bygd ned kvart einaste år på Senterpartiet si vakt. Eg trur ikkje at skremselspropaganda om narkotika eller EU er det som tener verken norske byar eller bygder.

Det som først og fremst trugar tryggleiken til norske distrikt akkurat no, er klima- og naturkrisa. Norske bønder er dei som står i førstelinja, og som no ser insektdøden, som ser flaumane og tørketida som no kjem. Det trugar norske lokalsamfunn i heile landet. Det er ekstremt alvorleg. Me har lagt fram eit alternativt budsjett som prioriterer dei store og viktige tinga, og som prioriterer smart. Det er ikkje sånn Senterpartiet ofte lèt som, at det er ei motsetning mellom å føra ein god bypolitikk og ein god distriktspolitikk. Tvert imot er det sånn at dersom ein f.eks. får ned bilbruken i byane, dersom ein brukar plassen og pengane i byen på det som er smart, og som skaper gode liv i byen, får ein meir overskot ein kan bruka på f.eks. å skapa arbeidsplassar i distrikta. Eg er ikkje einig i at det er ei motsetning mellom ein god urban politikk og ein god distriktspolitikk.

Når ein køyrer rett mot ein fjellvegg, er det ikkje tryggleik å velja stø kurs – tvert om. Når FN-sjefen har trygla statane i verda og sagt at me treng ei avkøyringsrampe frå klimahelvetet, er det ein grunn til det. Når FN, forskarar og verdas fattigaste land tryglar oss om å slutta å leita etter meir fossil energi og fasa ut olje og gass, er det ein grunn til det. Me står midt i ei tid der naturkrisa og klimaendringane krev at me raskt endrar alle sektorar og alle system. Me må slutta å øydeleggja natur, me må kutta utslepp, og me må tilpassa oss dei klimaendringane som allereie er her, og som vil verta meir og meir katastrofale i åra framover. Tida me lever i, krev at me endrar oss – ikkje har stø kurs med gamaldagse løysingar. Likevel viser regjeringa sitt reviderte nasjonalbudsjett at dei framleis styrer etter idear frå 1950-talet, om evig økonomisk og materiell vekst, trass i at me alle i denne salen eigentleg veit at det ikkje er mogleg. Regjeringa vel å prioritera kortsiktig populisme og privat profitt framfor dei langsiktige sikkerheitsbehova til befolkninga og berekrafta til planeten. Heile 80 pst. av norske sjøfuglar er borte frå fuglefjella våre – 80 pst! Heile 90 pst. av torsken i Oslofjorden og Skagerak er borte. Villrein og villaks står på raudlista, og det vert bygd i norsk fjellheim som aldri før. Norske fjordar vert forgifta. Med dette tempoet vil insekta våre forsvinna før Donald Trump forsvinn. Dette er alvoret me står i. Behovet for å sikra omstilling av oljelandet Noreg, redda norsk natur og byggja trygge arbeidsplassar og lokalsamfunn for framtida kunne ikkje vore meir presserande. Regjeringa sviktar fullstendig. Me i Miljøpartiet Dei Grøne føreslår ei grøn omprioritering av budsjettet og å stoppa den enorme sløsinga med natur og energi. Me vil skrota dyre motorvegar som vil rasera natur og skapa meir trafikk. Me vil bruka 10 mrd. kr meir enn regjeringa på å redda øydelagd natur og skapa grøne arbeidsplassar. Me føreslår ein krisetiltakspakke på over 600 mill. kr for å reinsa opp i Oslofjorden, som treng det akutt. Miljøpartiet Dei Grøne føreslår eit meir robust og framtidsretta energisystem, utan sløsing med energien, inkludert ei grøn og sosialt rettferdig straumstøtte som faktisk både bidreg til sosial utjamning og stimulerer til straumsparing. Noregsprisen regjeringa har innført, har allereie ført til enorm skade i form av at enkeltpersonar, bedrifter og sameige som hadde insentiv til å investera i varmepumpe, solceller og enøk, no har droppa sånne prosjekt. Samtidig vert det no brukt milliardar av kroner frå midlane til fellesskapet på å betala for luksusforbruket til overklassen. Norske millionærar og milliardærar treng ikkje meir av alt. Miljøpartiet Dei Grøne jobbar ikkje for at alle skal få betre råd, men for at alle skal ha nok. Miljøpartiet Dei Grøne vil gjera livet betre for dei som har minst, samtidig som me faktisk får Noreg inn på eit grønt spor. Det betyr bl.a. ein skikkeleg redningspakke for kollektivtransporten i heile landet, på 2,7 mrd. kr – i motsetnad til det vesle plasteret på eit blødande sår som regjeringa, SV og Senterpartiet tilbyr. Det betyr skikkeleg grøne skattegrep, omstillingsavgift for petroleumsnæringa, momsfritak på reparasjonar, brukthandel og fornybar energi. Det betyr sikring av rettferdig skatt for alle og solide velferdstenester. I ei verd prega av konflikt og økologisk kollaps må Noreg ta ansvar. Det betyr å prioritera solidaritet og fredsarbeid både heime og ute. Me føreslår difor konkrete tiltak for å ta vare på havområde, matjord, naturskogar og artsmangfald, og for å redusera det økologiske fotavtrykket vårt, som i dag tilsvarar tre og ein halv jordklode. Miljøpartiet Dei Grøne meiner regjeringa misbrukar handlingsregelen når ein brukar han som hindring for å finansiera klima- og naturtiltak i andre land. Ved å bruka dei ekstraordinære inntektene våre til fredsbevaring og konfliktdemping vil me kunne få mindre krig og naturkollaps utanfor våre grenser. Det vil òg gje oss nettopp lågare importert prisvekst. Det er ei skam av historiske dimensjonar at regjeringa denne våren ikkje har valt å trekkja norske investeringar ut av Israel og det grufulle folkemordet som går føre seg i Palestina. I staden sit me att med at SV har forhandla inn nokre vage formuleringar ingen heilt veit kva betyr. Me er mange som aldri vil gløyma dette sviket frå Stoltenberg, Støre og det norske Stortinget. Dette reviderte budsjettet var ei moglegheit til å visa leiarskap i møte med vår tids største utfordringar. Regjeringa feila igjen. Miljøpartiet Dei Grøne seier tydeleg at me treng eit budsjett for framtida, ikkje fortida. Me treng klimarettferd, ikkje meir asfalt, olje og profitt til dei aller rikaste. Med det tek eg opp forslaga til Miljøpartiet Dei Grøne.

Eg deler fullt ut SV sitt engasjement for å få ned forskjellane i Noreg, og i motsetning til Framstegspartiet forstår me i Miljøpartiet Dei Grøne veldig godt at enorm personleg rikdom også er eit problem for eit land, for både samfunnslimet og demokratiet. I denne budsjettbehandlinga var det veldig viktig for SV med gratis barnehage, og eg vil gratulera dei med å ha fått ned maksprisen. Samtidig er denne maksprisen høgare enn det dei fattigaste i Oslo uansett betaler. Det ein i praksis no gjer, er å bruka fellesskapet sine midlar på å gje middelklassen og overklassen billigare barnehage. Regjeringa si ekspertgruppe for barn i fattige familiar sa tydeleg at barnetrygda er den enkeltytinga som har størst betydning for å redusera låg inntekt blant barnefamiliar i Noreg. Miljøpartiet Dei Grøne har føreslått å dobla barnetrygda og skattleggja ho, sånn at dei som har minst, sit igjen med meir. Eg lurer på om representanten kan forklara kvifor ikkje SV har valt å prioritera eit sånt treffsikkert tiltak?

Dei siste tala frå SSB viser at dei berekna investeringane i olje og gass i 2025 vert nesten seks gonger større enn i all annan industri til saman. Dette betyr at Noreg held fram med å satsa veldig mykje av både ressursar, kompetanse og kapital på olje og gass, og at resten av næringslivet framleis er veldig sårbart og avhengig av ei enkelt næring. Meiner representanten Limi at det er klokt at Noreg har så få bein å stå på?

Fyrst til Framstegspartiet: Det er riktig at Noreg enno ikkje har så stor økonomisk ulikskap som Sør-Afrika eller USA, men me i Miljøpartiet Dei Grøne tenkjer det heller ikkje er eit mål å koma dit. Me må verna om det beste med Noreg, og det er bl.a. små forskjellar mellom folk. Så til ein bustadstrategi som ser sektorar på tvers: Det er eit tvingande behov for å diskutera bustadpolitikk, arealpolitikk og samferdselspolitikk på tvers. Akkurat no har me enorme område i Oslo som er grå område – sentralt plasserte område det ikkje kan byggjast bustader på, fordi dei er utsette for støy og forureining grunna for mykje trafikk. Dersom samferdselsministeren hadde latt lokalpolitikarane i Oslo setja ned fartsgrensene, som dei ønskjer på f.eks. Trondheimsveien, ville dette ha utløyst enorme tomteareal som kunne ha busett tusenvis på tusenvis av folk på sentrale tomter langs Trondheimsveien. Det er stort behov for samordning. Noreg treng ein bustadminister.

Ein viktig del av det grøne prosjektet er å jobba for ein sosial, rettferdig og meir miljøvenleg bustadpolitikk. Då treng me ikkje-kommersielle løysingar: allmennbustader. Heldigvis er både fagmiljø, kunnskapsmiljø og fagrørsla einige med Miljøpartiet Dei Grøne. Uheldigvis har Noregs største parti, Arbeidarpartiet og Høgre, vedteke å vera ueinige. Dei peikar på at ein ideell eller ikkje-kommersiell bustadsektor ikkje er mogleg å få til i Noreg i dag. Sanninga er at me har ein sånn sektor i Noreg. Mest kjent er studentbustadene. Dei andre gode eksempla er kanskje ukjende fordi dei er både små og marginaliserte, og ikkje minst er dei akutt utryddingstrua frå den norske bustadfaunaen. I Noreg vert eit av dei fremste eksempla me har på sosiale, ikkje-kommersielle leigebustader, forvalta av Boligstiftelsen i Trondheim. Den ikkje-kommersielle stiftelsen eig nesten 900 leilegheiter. Dei leiger ut dei fleste til kommunen som kommunale bustader, men dei tilbyr òg langsiktige, trygge buforhold for folk som anten ikkje kvalifiserer til kommunal bustad eller av ulike årsaker ikkje kjem seg inn på eigemarknaden. Mens me i Noreg har ein god bustadpolitikk berre for dei bustadeigarane som kom seg inn på eigemarknaden på riktig tidspunkt, har viktigheita av ein sosial bustadpolitikk lenge vore på agendaen til EU. Boligstiftelsen i Trondheim vart faktisk i år nominert til ein pris av European Responsible Housing Awards. For at denne sektoren skal blomstra, treng ein politiske rammevilkår, og no skjer det motsette. Dei store partia går til angrep på den vesle ikkje-kommersielle bustadsektoren som finst i Noreg, og Boligstiftelsen i Trondheim står no i ein eksistensiell kamp for tilværet. Under radaren til dei fleste følgde nemleg Senterparti–Arbeidarparti-regjeringa opp eit arbeid Høgre starta: å få dei kommunale stiftingane nedlagde og bustadmassen overført til kommunane. Intensjonen kunne verka vel og bra. Argumentet var at det skulle betra kommunane sine moglegheiter til å hjelpa vanskelegstilte med bustad. Stortinget let seg overtyda, vedtok ei unntakslov i stiftingslova og gav med det kommunane åtgang til å oppheva bustadstiftingane. Med ein pressa kommuneøkonomi og lite kunnskap om moglegheitene dei var på veg til å kasta på båten, vedtok kommune etter kommune å bruka moglegheita. I 2023 følgde Trondheim og andre kommunar etter og la ned det som potensielt er det fremste politiske verktøyet for å få på plass allmennbustader i Noreg. Miljøpartiet Dei Grøne i Trondheim la fram forslag om å bevara stiftinga, men vart nedstemt. Saka viser at Noreg er eit av dei mest bakstreverske landa i OECD på feltet bustadpolitikk. Det er alvorleg. Det er eit talande bilete på einsrettinga av norsk bustadpolitikk og den manglande evna norske politikarar har til å løfta blikket og sjå at det finst sosiale alternativ i norsk bustadpolitikk som ikkje skapar same ulikskap, naturkrise og finansiell risiko som den einsidige eigarlinja me har i dag. Me får håpa at EU kanskje kjem staten Noreg til unnsetning snart og kan inspirera oss til å få på plass den sosiale bustadsektoren me så sårt treng.

Me har ikkje noka bustadkrise i Noreg. Det me har, er ei ulikskapskrise, ei klimakrise og ei naturkrise. Det betyr at me har rike folk i Noreg som eig både hundrevis av leilegheiter i byane og svære hyttepalass på fjellet og langs fjordane våre, at naturen vår vert bygd ned som aldri før, samtidig som vanlege folk slit med å ha råd til å eiga sin eigen bustad eller til og med leiga seg ein ok bustad i byane våre. Det trengst ein heilt ny kurs for norsk bustadpolitikk. Me treng å gjenreisa tanken om at ein bustad er eit velferdsgode. Det er ein rett folk har. Det å ha ein trygg plass å bu for seg sjølv og for familien sin bør ikkje vera ei vare som kva som helst anna på ein marknad. Me må sikra folk ein ordentleg plass å bu, uansett om ein vil bu på bygda eller i byen, i nord eller i sør. Då trengst det eit taktskifte frå den politikken me har i dag. Me er nøydde til å få på plass ein ikkje-kommersiell bustadsektor i Noreg. Me er nøydde til ikkje berre å leggja til rette for, men aktivt skapa ein allmennbustadsektor, sånn at folk kan bu trygt uansett om dei i dag har råd til å koma inn på bustadmarknaden eller ei. Om ein må skilja seg og finna ein ny plass å bu, treng ein å ha ein trygg plass å bu og å kunna verta verande i lokalmiljøet der barna går i barnehage eller på skule. Det systemet har me ikkje i dag. Me har inga bustadkrise, men me har ei ekstrem ulikskapskrise i Noreg, der det løner seg så mykje å investera i eigedom at altfor mange syltar ned pengane sine. I staden for å bruka pengane til å investera i positiv omstilling og verdiskaping i Noreg vert dei sylta ned i eigedom, og dei sosiale og økonomiske forskjellane mellom folk aukar og aukar. I Oslo står det no tusenvis av bustader tomme fordi dei vert eigde av folk som ikkje treng å ta dei i bruk, mens vanlege folk, sjukepleiarar, lærarar, studentar og trygda, ikkje har råd til å koma inn på bustadmarknaden, vert skvisa lenger og lenger ut og hamnar i ei fattigdomsfelle. Sånn kan me ikkje ha det. Miljøpartiet Dei Grøne vil fortsetja å jobba for ei kursendring i norsk bustadpolitikk, og me får håpa at bustadkampen vert ei stor sak i årets valkamp. Det ønskjer Miljøpartiet Dei Grøne å bidra til.

Me nordmenn er heilt i verdstoppen på klimagassutslepp per person. Me flyr meir enn fem gonger så mykje som den jamne europear. Medan eit land som Frankrike for fleire år sidan innførte forbod mot korte innanriks flygingar på ruter der ein kan ta tog, byggjer regjeringa i Noreg stadig nye motorvegar og nye flyplassar. Og dei få toga me har her i landet, er dyre å reisa med, ofte står dei, eller dei er plutseleg erstatta med buss, så det vert i praksis umogleg for oss småbarnsforeldre å bruka. Det er eit paradoks at Noreg og Sverige, to naboland med felles interesse, historie og mål om grøn omstilling, framleis har eit jernbanetilbod som tvingar folk over på bil og fly. Mange vil reisa miljøvenleg, men dei vert møtte av lang reisetid, manglande forbindelsar og tog som ikkje går. Eit talande eksempel er nattoget mellom Stockholm og Hamburg, som no står i fare fordi Sverige er aleine om rekninga og synest det vert for dyrt. Noreg og Sverige burde samarbeida betre om ei felles løysing som koplar både Oslo og Stockholm til kontinentet til ein langt lågare kostnad for begge land. Statsråden svara på spørsmål frå komiteen om denne saka at det er dialog mellom norske og svenske myndigheiter om konkrete prosjekt. Det er positivt at Jernbanedirektoratet vurderer nattoginitiativet til København og Hamburg. Gode intensjonar er bra, men me treng forplikting, investeringar og fart. Miljøpartiet dei Grøne meiner at ein bør inngå samarbeidsavtale med den svenske regjeringa om utvikling av grensekryssande togtilbod med særleg vekt på nattog og høghastigheitstog. Det finst lågthengande frukt, f.eks. nattog mellom Trondheim og Stockholm. Ein ny rask jernbane mellom Oslo og Stockholm med under tre timars reisetid vil knyta våre hovudstader nærare saman, både økonomisk og sosialt. For å få dette til må Jernbanedirektoratet få eit tydeleg mandat og ressursar til å jobba med internasjonale prosjekt. Dagens verktøykasse er ikkje tilpassa dei internasjonale ambisjonane me bør ha. Det er bra at det skjer noko, men no må ikkje dette stoppa opp igjen i endelause utrekningar. Stortinget må visa minst same vilje til å byggja opp eit togtilbod folk vil bruka, som ein har for å byggja motorveg. Då eg var liten, kunne eg reisa med tog frå Sogn til Oslo. Det kan eg ikkje lenger. Klimakrisa ventar ikkje, men folk som ønskjer å reisa grønt, dei ventar og ventar på at det skal koma eit tog frå Stortinget. Med det vil eg ta opp Miljøpartiet Dei Grønes forslag.

Om det finst éin positiv ting med den forferdeleg alvorlege klima- og naturkrisa me står i, er det dette: Stort sett alle dei grøne tiltaka me må setja i verk for å kutta utslepp og forbruk, vil gjera liva våre betre, kroppane våre sunnare, barna våre friare, og dei vil gjera byane våre hyggelegare, reinare, finare og morosamare. Behovet for berekraftig, trygg og inkluderande byutvikling har aldri vore større. Viss samfunnet skal lukkast i klimakampen og få til sosial utjamning, betre folkehelse og auka livskvalitet, trengst det mykje meir ambisiøs og heilskapleg politikk for byane. Byane treng mindre bilkøyring og forureining, mindre forskjellar og meir fridom og positivt fellesskap – færre bilar, fleire bier. Etter tre år med nedsnakking av byane frå statsrådane til Senterpartiet hadde eg eit håp om at ei rein Arbeidarparti-regjering skulle føra ein politikk som var betre for byane våre. Det gjenstår å sjå om det vil skje. Byane treng betre verktøy for å få ned biltrafikken, kutta utslepp, styrkja kollektivtrafikken og utvikla byar og tettstadar som fremjar folkehelse, rettferd og livskvalitet. Miljøpartiet Dei Grøne vil gje kommunane meir lokalt sjølvstyre i samferdselspolitikken. Me vil gje byane moglegheit til å oppretta og bestemma storleiken på nullutsleppssoner, uavhengig av om vegane er kommunale, fylkeskommunale eller statlege. Me vil at kommunar skal kunna innføra dynamisk vegprising for å få bukt med kø, kork og kaos, og me vil gje kommunane moglegheit til å senka fartsgrensa til 20 km/t på plassar der mange ungar ferdast, f.eks. rundt skular. Samtidig er staten nøydd til å ta eit større ansvar for kollektivtransporten. Miljøpartiet Dei Grøne føreslår å be staten auka den statlege andelen av store kollektivprosjekt til 80 pst. Me vil òg påskjøna kommunar som lukkast med å redusera biltrafikken, og me vil endra nullvekstmålet til eit mål om 5 pst. årleg nedgang i biltrafikken i storbyområda. Ekstremvêret me har i vente, krev at me klimatilpassar byane våre. Me må setja av mindre plass til asfalt og bilar, meir plass til natur og opne bekkar. Me må slutta å sløsa med plassen i byen. Det må verta enklare og meir lønsamt å ta i bruk eksisterande bygg. Me må ta vare på historia og slutta å riva. Ikkje-kommersielle bustadmodellar må få sterkare juridisk og økonomisk støtte. Ein bustadmarknad med rom for allmennbustadar og sosial bustadbygging er heilt avgjerande for at byane skal vera inkluderande, og at me får ned dei store sosiale forskjellane. Ein meir sosial bustadpolitikk kombinert med sterkare satsing på levekårsutsette område, som å sikra fritidsklubbar, utvida velferdstilbod og få ned barnefattigdomen, er blant dei viktigaste tiltaka for å gjera byane våre betre. Med det tek eg opp forslaga frå Miljøpartiet Dei Grøne.

Den som veit korleis politikk og pølser vert laga, får aldri meir ein roleg natts søvn. Det er eit over 100 år gamalt sitat frå Otto von Bismarck, men det er nok enda sannare i dag – det vert gjeve millionar av kroner i hemmelege pengegåver til Framstegspartiet, og nye parti dukkar opp med svære politiske reklamekampanjar betalt av rike enkeltpersonar med band til Russland. Når milliardærar som Christian Ringnes dei siste dagane er ute i riksmedia og ber Erna Solberg ta grep for at dei skal få avkastning på investeringa si i partiet Høgre, er det eit grelt eksempel på kor kjøpt og betalt mykje av norsk politikk faktisk er. Det er bra at me i dag tek eit lite skritt i riktig retning når me strammar inn moglegheitene for å gje partibidrag utan å oppgje kven som står bak. Då styrkjar me demokratiet. Samtidig må me vera ærlege. Pengar får ein stadig større plass i politikken. Det fører til at dei som har mykje, kan kjøpa seg uforholdsmessig mykje makt og innflytelse. Det gjer òg at me vert sårbare for påverking utanfrå frå aktørar som ikkje nødvendigvis vil Noreg vel. Samtidig vert det endå vanskelegare enn før å vinna fram for dei som har lite å rutta med. Det fører til ein politikk der det vert teke endå mindre omsyn til klima, natur, barn og dei fattigaste. Framstegspartiet er openbert verst i klassen når det gjeld hemmeleg partifinansiering. Det er heldigvis ingen andre som har fornedra seg til å ta imot millionbeløp frå ein organisasjon som spesialiserer seg på å skjule givarane, som Aksjon for borgerlig valgseier. Men når Framstegspartiet peikar på dei andre partia og at dei er lite villige til å feia for eiga dør, har dei òg eit poeng. Det er og vert eit grunnleggjande problem at det er bukken som passar havresekken når politikarane sjølv skal regulera korleis me vert finansierte. Det er faktisk berre Miljøpartiet Dei Grøne som ikkje tek imot millionbeløp, verken frå milliardærar eller frå mektige organisasjonar. Eg forstår godt at det er vanskeleg å gje slepp på store gåver, og så lenge konkurrentane i politikken òg får store gåver, vert det langt på veg nødvendig for å vareta balansen mellom dei raud-grå og dei blå-grå partia. Men det betyr ikkje at ein bør fortsetja som før. Viss ein verkeleg meiner alvor med å styrkja demokratiet vårt, så er det heilt vesentleg å redusera risikoen for at nokon kjøper seg innflytelse. Det er eitt grep som monnar, og det er å setja eit lavt tak for kor mykje ein enkelt person kan gje til eit parti. Demokratiet vårt skal ikkje vera til sals. Miljøpartiet Dei Grøne vil støtta dei fleste forslaga som strammar inn på dagens regelverk, men me vil understreka at me er langt frå i mål når det gjeld partifinansiering, med det som vert vedteke her i dag.

Lenge trudde me at Facebook, Microsoft, Amazon og dei andre tekgigantane jobba med eit mål om å knyta folk og verda tettare saman. I dag veit me at det motsette skjedde. Dei har løpt ærend for autoritære regime, aktivt støtta autoritære politikarar, dei har selt persondataa våre til høgstbydande og laga algoritmar som bevisst splittar oss og øydelegg livet vårt. Det har mildt sagt ikkje vorte noko av det globale paradiset av gratis og fri informasjon som nokon trudde me skulle få. Heile businessmodellen til desse selskapa handlar om å samla inn, ta kontroll over og selja data om oss. Til saman kontrollerer Google, Microsoft og Amazon to tredelar av all skylagring i verda. Dei tener store pengar på å lenka folk, statar og bedrifter fast i deira digitale infrastruktur. Datalagring er no grunnleggjande infrastruktur som me må ha demokratisk kontroll over, på same måten som me har det over vegane våre, kraftnettet og vassforsyninga. I år er det valår, og den russiske påverknaden på demokratiet vårt som me veit føregår, finn stad på plattformer alle brukar i kvardagen sin i time etter time. Den siste tida har me òg fått eksempel på at tekoligarkar i USA brukar den rå makta si til å påverka val hos våre allierte i Europa. Det er på overtid å laga ein heilskapleg digital beredskapsplan som bringar den nye digitale infrastrukturen inn under demokratisk kontroll. Miljøpartiet Dei Grøne ber difor om at regjeringa utarbeider ein digital beredskapsplan for å redusera Noregs teknologiske avhengigheit til USA og Kina, i samarbeid med sivilsamfunn og næringsliv. Me kan ikkje risikera at heilt kritiske delar av samfunnsstrukturen vår vert selde og kjøpte på verdas børser av aktørar me har null styring på. Me kan ikkje godta situasjonen der framande aktørar når som helst kan skru av lyset vårt. Me må eiga og styra det viktigaste sjølve – det er heilt grunnleggjande – og politikarane har for lenge sove i timen. Me kan ikkje vera så naive at me skal belaga oss på at nokre snille kapitalistar skal halda president Trump eller president Xi unna dersom dei ser seg tente med å bruka vår avhengigheit av amerikanske og kinesiske tenester mot oss. Eg er glad for at det i denne innstillinga vert uttrykt forståing for og delvis støtte til dei forslaga som Miljøpartiet Dei Grøne har fremja i representantforslaget. Forslaga vert kanskje røysta ned i dag, men problema forsvinn ikkje. Snarare vert dei meir prekære for kvar dag som går. Det norske stortinget må finna saman på tvers av partiliner og -blokker for å sikra den grunnleggjande norske infrastrukturen, vårt demokrati og vår offentlegheit og finna løysingar for at me i størst mogleg grad kan riva oss lause frå aktørar som ikkje deler korkje våre interesser eller våre demokratiske ideal.

Nedbygginga av naturen i Noreg er ute av kontroll, og i praksis har naturen inga rettssikkerheit. I dag vil altså fleirtalet på Stortinget gjera dette endå verre. Det er ikkje overraskande at Høgre, Framstegspartiet og Senterpartiet vil byggja ned meir norsk natur. Det er i grunnen i tråd med slik dei har jobba lokalt og nasjonalt i mange år. Det som er forbausande, er at det presumptivt seriøse partiet Høgre vil endra forvaltingsloven og forholdet mellom forvaltingsnivåa heilt utan å greia ut konsekvensane først. Dette forslaget ber preg av hastverksarbeid og lettvint ideologisk markering, med enorme konsekvensar for norsk natur. Eg trur ikkje partia som har tenkt å stemma for dette, har oversikt over eller aning om korleis det vil påverka anna lovverk, men realiteten og intensjonen med forslaget er klart. Høgre, Senterpartiet og Framstegspartiet vil endra spelereglane på ein måte som gjer at dei vil byggja ned meir natur, og dei som vil byggja ned, får meir makt. For den lettlurte kan det kanskje høyrest fint ut at det no skal leggjast særleg stor vekt på lokaldemokrati dersom nokon klagar på ei lokal avgjerd, som f.eks. bygging av ein næringspark, som ikkje er ein park, i eit naturområde. Men realiteten i dette er svært alvorleg. Meir natur skal byggjast ned – i strid med fellesskapets interesse, i strid med internasjonale forpliktingar, i strid med interessene til framtidige generasjonar. Me står midt i ein økologisk kollaps. Rapportar viser at dei livsviktige insekta våre kan forsvinna fullstendig i løpet av eit århundre. Det betyr slutt på mat for menneska. Utbyggjarane har allereie veldig mykje makt. Dei kan trua lokalpolitikarar med å flytta prosjektet sitt til ein annan kommune om dei får nei, og dei kan føreslå det på nytt etter nokre år, når naturvernarane er utslitne etter ubetalt kveldsarbeid og ordføraren er bytt ut med ein som er meir næringsvenleg. Natur og dyreliv har ikkje dei same korta på handa. Dei har ikkje pengesterke forsvararar. Dei har inga moglegheit til omkamp. Eit naturinngrep er irreversibelt. Eit økosystem er fullt av artar som er gjensidig avhengige av kvarandre, og kan aldri flyttast. Vert forslaget vedteke, er dette ei oppskrift på allmenningens tragedie og massedød for norsk natur. Til dei som har tenkt å støtta dette, har eg nokre spørsmål. Har dei ikkje merka korleis fuglesongen stilnar og fuglefjell forsvinn? Har dei ikkje lytta til fagkunnskapen, og bryr dei seg null om kva framtid ungane deira skal oppleva? Folkefleirtalet i Noreg er tydeleg: Tre av fire nordmenn vil at regjeringa skal ta meir ansvar for å hindra bit-for-bit-nedbygging av natur. Eg håpar Stortinget lyttar til folk flest og seier nei til sløsing med norsk natur, nei til slurv og useriøs hastverksbehandling og stemmer mot forslaget frå Høgre, Framstegspartiet og Senterpartiet om å endra forvaltningsloven § 68.

Det vert vist eit veldig engasjement frå Framstegspartiet og Senterpartiet her i dag for å hindra narkotikabruk og -avhengigheit blant unge. Det engasjementet trur eg me alle her inne deler. Ingen ønskjer tungt rusmisbruk for barna sine eller nokon av medborgarane sine. Me i Miljøpartiet Dei Grøne kjempar for at politikken skal vera kunnskapsbasert og fri for fordomar, og han skal vera effektiv. Då er straff for rusbruk direkte kontraproduktivt. Kvifor vil ikkje då desse partia som er så engasjerte om dette temaet – Senterpartiet og Framstegspartiet – vera med og satsa på det som faktisk funkar? Straff funkar ikkje, førebygging funkar. I dag er nær halvparten av fritidsklubbane i Noreg trua av nedlegging. Ønskjer ein hjelp for rusavhengigheita si, må ein ver så god stilla seg i kø, og det er truleg alkohol som er det største og mest skadelege rusproblemet me har i Noreg. Det tar hundrevis av liv kvart einaste år og øydelegg tusenar fleire. Me har dessverre ein rusdebatt i Noreg som er prega av gamle fordomar. Eg vart med i Miljøpartiet Dei Grøne fordi det er eit parti som kjempar for at flest mogleg skal kunna leva eit godt liv, lengst mogleg, i alle land, alltid. Det inkluderer unge og gamle i Noreg, det inkluderer barna som ikkje er fødde enno, det inkluderer barna i Kongo, barna i Gaza og barna i Philadelphia i USA. Det gjeld alle i Noreg: Uansett kor ein bur, korleis ein ser ut, kven ein elskar og kva slags rusmiddel ein bruker, fortener ein eit best mogleg liv og eit lengst mogleg liv. For å få ned rusbruken i Noreg trengst ikkje meir straff, men me treng mykje anna. Me treng ein god bustads- og sosialpolitikk som funkar, og som sikrar folk ein trygg plass å bu og mat på bordet. Me treng ikkje fleire fengselsplassar, men me treng gode barnehagar og ei endring av norsk skule, sånn at fleire finn meining og meistring og fellesskap der. Me treng fleire sommarjobbar for unge, og me treng fleire fritidsklubbar, ikkje færre. Me treng eit skikkeleg behandlingsopplegg innan psykiatri og rus. Me treng framtidshåp. Me treng mindre straff, meir medmenneskelegdom. Me i Miljøpartiet Dei Grøne ser på dagens einigheit som eit lite skritt i riktig retning, og me skal feira det vesle skrittet. Likevel er me langt frå målet om å verta kvitt straff og stigma mot dei som bruker rusmiddel, og om å jobba effektivt med førebygging og inkludering i Noreg. Miljøpartiet Dei Grøne vil fortsetja å kjempa for ein meir kunnskapsbasert og human ruspolitikk.

«Det er som bokbrenning i Tyskland i 1933», sa professor Bernt Hagtvet i VG denne veka om Trumps kamp mot amerikanske universitet. Eg var blant dei mange studentane som tok det populære kurset til Hagtvet, Folkemord og politisk massevold i det 20. århundrets politikk, då det gjekk på Blindern. Me drog på studietur til Berlin. Me studerte konsentrasjonsleirane og lærte korleis nazistane gradvis avskaffa ytringsfridomen, kartla minoritetar og gradvis auka angrepa på dei. Me studerte korleis autoritære ideologiar vaks fram, og korleis demokratiet i det største og viktigaste landet i Europa vart avskaffa på få år. Eg hadde aldri drøymt om at eg skulle få oppleva det eg gjer no, i det mektigaste landet i verda. Trump-administrasjonen kuttar ikkje berre støtta til amerikanske universitet, dei legg ned forbod mot ord som klimaendringar, dei truar studentar og akademikarar til tausheit, dei slettar livsviktige forskingsdata, dei driv systematisk kartlegging av kven som er homofile og trans, og dei deporterer og fengslar menneske med minoritetsbakgrunn, utan lov og dom. Kor dette vil enda, er det ingen som veit, men la oss ikkje vera naive. Eg vil minna om at titusenvis av menneske allereie har døydd på grunn av kutta til Musk og Trump i USAID, døydd av mangel på medisinar og reint vatn i område med kvelande hete på grunn av klimaendringane det ikkje lenger er lov å snakke om på amerikanske universitet. «USA har alltid tatt imot oss, nå er det på tide at vi gir muligheter tilbake», sa professor Hagtvet til VG denne veka, og eg er einig. Når dette no skjer, er det i interessa til både Noreg og dei som i dag er i ein vanskeleg situasjon i USA og ønskjer å flytta til Europa, at Noreg legg til rette for at det skal verta enkelt å koma hit. Dette kan gjelda alt frå ingeniørar til fornybarbransjen og helsepersonell til fråflytta distriktskommunar i Noreg, til forskarar til dei fremste utdanningsinstitusjonane våre. Me ser at ei rekkje europeiske land no posisjonerer seg for det som potensielt kan vera hundretusenvis av høgkompetente amerikanarar. Land som Frankrike, Finland og andre gjennomfører tiltak for å tiltrekkja seg denne arbeidskrafta, fordi dei veit at samfunnet vil tena på det. Samtidig står Noreg passivt og ser på. Miljøpartiet Dei Grønes forslag handlar ikkje om å stela folk frå USA eller undergrava for andre land som me historisk sett har stått nær, det handlar om å anerkjenna ei utvikling som uansett skjer som følgje av den sjølvsaboterande naturen til Trump-administrasjonen, og sørgja for at Noreg òg kan dra nytte av denne høgkompetente arbeidskrafta og tilby ei trygg hamn. Difor er det synd at fleirtalet på Stortinget ikkje ønskjer å føreta seg noko særleg i dag. Det er tusenvis av dyktige folk innanfor ulike bransjar som Noreg kunne ha trengt. Dette er kompetente folk som kan bidra til å berika landet vårt. Når me ikkje hjelper dei, vert turen hit vanskelegare og situasjonen for dei vanskelegare. Det er synd.

Hei til EU! Det norske demokratiet har mange kvalitetar, men ei av svakheitene er at me ofte fører dei største og viktigaste samtalane innanfor veldig smale rammer, og det at me faktisk ikkje brukar tid saman på å diskutera dei viktige tinga, fordi me brukar timevis kvar dag framfor kvar vår skjerm som tek merksemda vår dit algoritmane vil. Me får eit totalt feil inntrykk både av saker og av kvarandre, og me gjev altfor mykje merksemd til kommentarfelttroll og til dei mest spissformulerte populistane. Stille vatn er djupast, seier eit ordtak, og det beskriv korleis folk som er reserverte, beskjedne eller stille, kanskje ofte er dei klokaste. Det er ikkje så mange av desse folka i denne salen, kan me vel innrømma, men det er mange av dei der ute. Spørsmålet om Noregs forhold til EU er eit stort og viktig spørsmål. Det er grunnleggjande for framtida til alle i Noreg. Det angår suverenitet, arbeidsliv, naturressursar, klima og sikkerheit. Likevel har me ingen brei strukturert arena for å diskutera det. Miljøpartiet Dei Grøne har difor føreslått å oppretta eit panel av vanlege borgarar som kan få tid, kunnskap og moglegheit til å diskutera dette spørsmålet i djupna – ikkje for å bestemma, men for å informera og inspirera både offentlegheita og oss som er valde inn på Stortinget. Dette er ikkje ein ny metode. Folkepanel er brukt med hell bl.a. i Irland, til spørsmålet om abort og ekteskap, og i Frankrike, om klimapolitikk. Erfaringa er at det fremjar informert dialog, det dempar polarisering, det byggjer tillit mellom borgarar og avgjerdstakarar, og det er dette me no ønskjer å overføra til den norske EU-debatten. Me har eit godt døme frå denne våren på kor godt eit sånt folkepanel kan fungera. Framtidspanelet består av 66 vaksne nordmenn som er tilfeldig utvalde blant 40 000, og som er folk frå alle samfunnslag, frå heile landet, med ulik alder og livserfaring. Oppdragsgjevarane er WWF, Redd Barna, Caritas, Framtiden i våre hender, LNU og Langsikt, som ønskjer å skapa ein inkluderande og faktabasert debatt om norsk økonomi og å få gode anbefalingar til kva Noreg bør gjera for verda med rikdomen sin, til beste for noverande og komande generasjonar – og dei fekk det til. Spørsmålet om EU-medlemskap bør avgjerast ved folkerøysting, men eit folkepanel kan koma før og vera eit godt tilskot. Folkestyre bør vera meir enn at folk kan stemma på oss her inne kvart fjerde år. Me må skapa politiske arenaer der folk vert høyrde, og der me som vert valde til denne salen, kan lytta. Me i Miljøpartiet Dei Grøne trur på nytenking, på dialog, på folk, og me trur på folkepanelet som ein reiskap for eit meir robust, inkluderande og kunnskapsbasert demokrati. Med det viser eg til forslaga i representantforslaget frå Miljøpartiet Dei Grøne og varslar støtte til Venstre sitt forslag.

Eg hadde lyst til å halda eit innlegg til, berre for å takka veldig tydeleg dei som har kjempa fram den sigeren som kjem i Stortinget no: den breie kvinnebevegelsen, som har kjempa i årevis, overlevande, aktivistar, organisasjonar, som dei som står ute på plassen akkurat no, Sex og Samfunn, Juridisk rådgivning for kvinner, sanitetskvinnene, Amnesty og mange fleire. Me skal feira i dag. Eg vil understreka at dette er ein stor kamp som handlar om meir enn lovgjeving. Det handlar om kultur, det handlar om normer, det handlar om kommunikasjon, det handlar om oss som enkeltmenneske og oss som samfunn. Eg vil som førre talar understreka at det må jobbast mykje meir med opplysning og med førebygging. Folk må læra om kva frysrefleksen er. Det kan ikkje vera tilfeldig om ein ser ein Instagram-post for å læra om kva frysrefleksen er. Me må læra opp barna våre, me må læra opp ungdommane våre. Eg har sjølv opplevd å verta sovevaldteken. Det har veldig mange kvinner i dette landet. Eg har sjølv opplevd å gå til den mannen som har valdteke meg, og forklart han at han har valdteke meg – å stå i det, finna orda for det, forklara han det gjentekne gongar, til eg plutseleg ser at det går opp eit lys. Me må ikkje la norske jenter og gutar stå åleine med dette. Me må læra opp våre unge om kva dette er, kva det kan vera, kor det finst hjelp, kor det finst språk. Eg vil oppmoda alle innstendig til å stemma mot å innføra foreldingsfristen igjen når me skal stemma over denne saka i morgon. Stem mot å innføra foreldingsfristen for valdtekt igjen. Det kan ta tiår å klara å snakka om vonde ting. Det kan ta tiår å våga å stå fram. Gje ofra den moglegheita.

Eg vil starta med å seia at eg er veldig glad for at regjeringa har kome med dette forslaget om ein reell samtykkelov. Sjølv om prosessen har teke tid, er det ein lette at det me no skal ta stilling til, faktisk er ein «ja er ja»-paragraf. Forslaget tettar eit juridisk hol som i dag lèt mange overgrepssaker verta lagde bort, og sørgjer for at passivitet, som frys, redsel eller rus, ikkje kan forståast som samtykke utan grunnlag. Men det er veldig synd at foreldingsfristen for valdtekt kan verta gjeninnført, når me veit at det ofte tek tiår før folk orkar å fortelja, og særleg gjeld det menn. Det er dessverre framleis alvorlege hòl i dette lovverket. Den siste tida har det kome fram ei rekkje saker om kor vanleg bl.a. halsgrep har vorte under samleie for unge i Noreg, såkalla «choking». Me var mange som las NRK-saka om Frida, som opplevde ufrivillig vald og halsgrep under samleie, men som ikkje fekk medhald i at dette kunne definerast som valdtekt etter norsk lov. Det var sterk lesing. Tiltalte vedgjekk at han gjentekne gonger tok kvelartak på ho slik at ho fekk vanskar med å puste, pressa kroppen hennar ned og reiv i håret hennar. Retten meiner det er bevist, slik Frida forklarte i avhøyr, at ho fleire gonger bad den unge mannen om å slutta, gav uttrykk for smerte og gjorde den motstanden ho kunne, ved å forsøkja å dytta han vekk. Retten trudde på Frida: «Slik voldsbruken fremstod for [henne], må den ha føltes nærmest som tortur.» Men slik retten oppfatta det, var det ikkje sexen i seg sjølv Frida gjorde motstand mot, men valdsbruken. I denne saka tek ikkje domaren stilling til valdsbruken i seg sjølv, berre om vald og truande åtferd førte til sex. Retten tolka altså at det må bevisast at seksuell omgang ikkje ville funne stad i ein konstruert situasjon der vald og truslar ikkje var inne i bildet. Det betyr at norsk tingrett seier at fordi denne mannen ville ha fått lov til å fortsetja å ha samleie med Frida dersom han ikkje utsette ho for vald, er det irrelevant for spørsmålet om det er ei valdtekt, at han faktisk brukte vald for å halda ho i senga mens han fortsette. Eg er rysta over Frida-saka. Norsk lov inkluderer i dag ikkje ufrivillig valdeleg sex. Ei kvinne vert utsett for dokumentert vald, inkludert kvelartak, men mannen vart frikjend fordi retten berre vurderte om det var valdtekt, ikkje om det var straffbar vald i seg sjølv. I Noreg er det ingen eigen lovparagraf om kvelartak, slik England og Wales har innført, men samtidig har 16 av landets 23 overgrepsmottak dei siste åra hatt saker der folk fortel at dei er utsette for halsgrep. I NRK si kartlegging kjem det fram at sju av ti unge kvinner har opplevd kvelingssex, og kvelingssex er faktisk farleg, uansett om det er samtykke, og når det er ufrivillig, er det grufull vald som det må slåast hardt ned på. I Sverige har dei same urovekkjande utvikling som oss innan «choking», og undersøkingar der viser at kveling er den nest vanlegaste drapsmetode ved partnardrap. Det er no dobbelt så høg risiko for å verta drepen ved kveling i Sverige, viss du under 25 år. I Noreg treng me meir kunnskap, meir førebygging, og me treng betre lovverk. Som Frida sjølv seier: «Loven vi har i dag, beskytter oss ikke.» Difor har me i Miljøpartiet Dei Grøne fremja eit laust forslag der me ber regjeringa sjå på endringar i valdtektsparagrafen, slik at ikkje-vilja seksualisert vald kan dømast som valdtekt, slik bl.a. England og Wales har innført. Med det tek eg opp Miljøpartiet Dei Grøne sitt forslag.

Aldri meir, sa me. No får me høyra igjen og igjen av Høgre, Kristeleg Folkeparti og Framstegspartiet og finansminister Stoltenberg at oljefondet ikkje skal vera eit utanrikspolitisk verktøy. Men det er jo berre humbug. Det er openbert politiske val at over halvparten av fondet er investert i USA, men nesten ingenting i Afrika eller Latin-Amerika. Det er politiske val at me er tungt investerte i staten Israel og i selskap som bidreg til krigsbrotsverk og okkupasjon. Stoltenberg og Støre har alle verktøy dei treng for å trekkja Noreg ut av folkemordet i Palestina, men dei vel aktivt å la vera. Kvar einaste dag vel finansminister Stoltenberg å la vera å senda ein instruks om å trekkja oljefondet ut av Israel. Og kvar einaste dag døyr palestinske barn av svolt, av bomber. Ungane døyr fordi land som Noreg lèt Netanyahu sitt skrekkregime få fortsetja, fordi det internasjonale samfunnet ikkje set foten ned. Er det ingen grenser for kva Israel kan gjera før Noreg skal trekkja seg ut? Me kan presentera tal: titusenvis av døde barn, to millionar menneske som svelt, null liter reint vatn. Men hjelper det? Høyrer dei etter? Kva skal til for at Høgre, Framstegspartiet, Kristeleg Folkeparti og Arbeidarpartiet vil handla og gjera det rette? Eg deler legen Hanne Edøy Lossius sine ord: «Før alle sykehusene ble bombet Før Ambulansearbeiderne ble funnet bakbundet i massegraver med hull i panna Før alle barna ble brent i teltleire Før hundene spiste seg fete av lik Kom et løfte Disse dyrene skal få mer Og vi skal alle se på Vi skal se på til mørket er fullstendig Og vi? Vi ser på enda I 19 måneder I 600 døgn Har vi fått øynene brent Og om femti år skal våre barnebarn kjøre I hvite busser For at det aldri skal skje igjen»

Det er ein god del misforståingar ute og går, og eg vil jo seia at statsministeren og finansministeren òg bidreg til den misforståinga og tåkelegginga. Her får me igjen høyra om eksempelvis Coca-Cola og Airbnb, mens Historikere for Palestina i Aftenposten nettopp har gjort den gjennomgangen som Etikkrådet burde ha gjort, om at f.eks. oljefondet har investeringar i 64 israelske selskap til ein verdi av 22 mrd. kr, der 30 av dei burde ha vore ekskludert. På grunn av denne misforståinga har Aftenposten funne på ein ny tittel til den artikkelen: «Etikkrådet må gi Oljefondet ny instruks». Men Etikkrådet kan vel strengt teke ikkje gje oljefondet nokon instruks. Det er det finansministeren som kan. Nicolai Tangen innrømte jo i høyringa, på spørsmål om me kan selja oss ut av Israel, at det kan me. Eg lurer på om finansministeren kan beskriva kven som kan gje instruks om å selja oljefondet ut av Israel, og korleis det kan gjerast.

Apokalyptisk! Umenneskeleg! Barn som ber om å få døy – dei orkar ikkje meir. Dette er beskrivingar frå norske legar i Gaza, der barn svelt i hel akkurat no. Me står her for å diskutera forvaltinga av det som ofte vert omtala som folkets formue eller generasjonsfondet. Det er ikkje berre ein formue; det er makt. Det er eit moralsk spegelbilde av kven me er som nasjon. Likar me det me ser i spegelen no? Er det nokon i denne salen som står inne for det norske sparepengar bidreg til i verda akkurat no? Miljøpartiet Dei Grøne fremjar i dag det me meiner er heilt nødvendige og akutte forslag. Me ber om at fondet vert trekt ut av selskap som bidreg til folkemord, folkerettsbrot, brot på menneskerettane og miljøøydeleggingar. Men kva møter me? Ei regjering og eit stortingsfleirtal som klamrar seg til status quo, som bortforklarar, snakkar varmt om ansvarleg forvalting, men som i praksis lèt fondet investera i selskap som bidreg til okkupasjonen på Vestbreidda, drap på tusenvis av barn i Gaza, og som undergrev klimamåla me som nasjon har forplikta oss til. Det er ikkje radikalt å krevja at fondet, våre felles midlar, ikkje skal bidra til å drepa barn og svelta ut eit heilt folk. Det er ikkje radikalt å krevja at fondet ikkje skal vera investert i eit land som konsekvent gjennom tiår bryt folkeretten på aller grovaste vis. Det er heller ikkje radikalt å krevja at fondet skal brukast til å dra verda i ei meir berekraftig og rettferdig retning. Det burde ha vore sjølvsagt. Det er moralsk grunnleggjande. Eg vil sitera det Raymond Johansen, tidlegare partisekretær i Arbeidarpartiet og byrådsleiar i Oslo, no generalsekretær i Norsk folkehjelp, har skrive på Facebook: «Det gjentas stadig at Oljefondet ikke skal brukes som et utenrikspolitisk virkemiddel. Men dette er et forsvar som ikke holder – for investeringer i selskaper som bidrar til folkerettsbrudd, kan aldri være politisk nøytrale. For i det øyeblikket fondet investerer milliarder i selskaper som er direkte involvert i Israels ulovlige okkupasjon og i det som av en rekke FN-organer og internasjonale eksperter beskrives som et folkemord, da har fondet allerede tatt et politisk standpunkt. Ikke å handle er også et valg. Når Norges sparepenger flyter inn i selskaper som bidrar til alvorlige brudd på folkeretten, sender vi et klart signal: Vi aksepterer overgrep – så lenge det lønner seg. Det er ikke nøytralt. Det er ikke apolitisk. Det er en aktiv medvirkning til et system som bryter med alt Norge hevder å stå for internasjonalt. Det er på høy tid med opprydning. Historien vil ikke være nådig mot dem som valgte å se bort – som prioriterte finansielle rammeverk fremfor rettferdighet, folkerett og menneskeliv.» Massedrapa me no ser i dag, er ein forsmak på den krig og konflikt og menneskelege lidingar som vil utspela seg på alle kontinent om me ikkje lukkast i å avgrensa klimakrisa. Akkurat no kollapsar isbrear, folk døyr i kvelande heite, medan varmerekordar vert knuste over heile kloden. Sveitsiske landsbyar og norske bygder vert vaska bort av flaum og skred, og Amazonas brenn. Samtidig vert den norske befolkninga si felles formue investert i selskap som øydelegg natur og regnskog, aukar samfunnets fossile avhengnad og undergrev Parisavtalen. Ein ny studie publisert i anerkjende Nature viser at utslepp frå 111 av verdas største fossile selskap, som Equinor, allereie har påført verda klimaskadar tilsvarande 290 000 mrd. kr frå 1991 til 2020. Kor store skal skadane verta før me snur? Kor mange skal døy? Og kva er poenget med å spara til framtidige generasjonar når ein samtidig investerer i øydelegginga i dei same generasjonane sitt livsgrunnlag? Miljøpartiet Dei Grøne vil ha full stans i SPU sine investeringar i kol og fossil energi, og me vil at fondet vert ein motor for grøn omstilling, ikkje ein bremsekloss som i dag. Me har òg føreslått at Etikkrådet må styrkjast. I dag er det openbert for svakt, for lukka og for treigt. Miljøpartiet Dei Grøne vil ha eit fond som er i tråd med våre verdiar, som investerer i framtida, ikkje fortidas feil, som set menneske og miljø framføre kortsiktig profitt. Me veit at me utgjer eit mindretal i dag, men me veit òg at me har historia på vår side – for framtida vil ikkje døma oss etter kor mykje pengar me tente, men etter korleis me brukte vår makt. Med det vil eg ta opp Miljøpartiet Dei Grøne sine forslag.

Eg lurar på det oppslaget i dag, der Bernt Hagtvet sidestiller det angrepet Trump no driv med på amerikanske universitet og kunnskapsmiljø, med Goebbels og Tyskland på 1930-talet. Det har allereie f.eks. vorte forbode å bruka ordet klimaendringar, og no ser me altså dette angrepet på universitet og infrastruktur. Det er ikkje slik at Noreg kan vega opp for det at USA no ser ut til å gå i ei veldig autoritær og kunnskapsfiendtleg retning og sabotera internasjonale klimamål, men eg lurar på kva statsråden tenkjer om denne utviklinga, der forskings- og kunnskapsmiljø i USA rett og slett vert demonterte, særleg på det kritisk viktige feltet klima- og naturpolitikk, og kva slags tiltak ein kan gjera f.eks. i Europa, som Noreg kan bidra til, for å bøta på dette.

Statsråden seier at sidan ein per no ikkje er kjend med at det er teke ei avgjerd om å redusera drifta av observatoriet, ser ikkje regjeringa at det er «grunnlag for å ta et særskilt initiativ til å sørge for videre finansiering». Statsråden skriv vidare i svaret sitt: «Både Kunnskapsdepartementet, Klima- og miljødepartementet og Utenriksdepartementet følger utviklingen tett og vil løpende vurdere behovet for eventuelle tiltak.» Eg lurar på kva regjeringa vil føreta seg dersom det vert stadfesta at leigekontrakten ikkje vert vidareført, og heile kontoret må stengja.

Mauna Loa var eit historisk startpunkt for moderne klimaforsking og for FNs klimapanel. Det er verdas eldste målestasjon for kontinuerleg CO2-overvaking og er ein avgjerande referanse for målestasjonar over heile verda. Felles referansar og kunnskapsgrunnlag er ein føresetnad for å lukkast i arbeidet med å stoppa klimaendringane. Å oppretthalda denne måleserien er dermed essensielt for å forstå klimaendringar og for å utvikla effektive tiltak, men dette er no under angrep. I 2025 har Trump-administrasjonen føreslått å avslutta leigekontrakten for NOAA, National Oceanic and Atmospheric Administration-kontoret på Hilo, som støttar Mauna Loa-observatoriet. Leigekontrakten går ut 31. august, og avgjerda om fornying er framleis usikker. Éin ting er sikkert: Vert Hilo-kontoret stengt, kan dette forstyrra innsamlinga og analysen av desse kritisk viktige dataa. Å sikra framtida til Mauna Loa-observatoriet er ikkje berre eit spørsmål om vitskapleg interesse, men òg om å ta globalt ansvar. I ei tid då klimaendringane er ein av dei største truslane mot demokrati, mot sikkerheit, mot framtida til barna, er det avgjerande at me opprettheld og styrkjer dei verktøya som gjev oss nødvendig kunnskap til å handla. I ein situasjon der USA trekkjer seg tilbake og ønskjer å ta mindre ansvar for internasjonale fellesgode som klimaforsking, må andre land visa meir ansvar. Som vanleg i klimasaka vel regjeringa å sitja på gjerdet og venta. Statsråden sitt svar til komiteen er at sidan det er uvisst kva som skjer når leigekontrakten går ut, ser ikkje regjeringa at det er noko «grunnlag for å ta et særskilt initiativ til å sørge for videre finansiering». La meg minna om at dette ikkje er første gongen måleserien på Mauna Loa er trua. I 2022 vart observatoriet midlertidig stengt på grunn av lavautbrot. Då sikra NOAA i samarbeid med University of Hawaii at det vart oppretta eit midlertidig målesystem, og sørgde for å gjenoppretta delvis drift ved hjelp av solenergi og batterilagring. Dette tiltaket sikra at omtrent ein tredjedel av dei viktigaste målingane vart oppretthaldne. Det var avgjerande den gongen, men situasjonen no er betrakteleg meir kritisk. No trengst det endå større mobilisering for å sikra vidare drift av måleseriane. Som eit rikt fossilproduserande land og bidragsytar til store utslepp av klimagassar meiner Miljøpartiet Dei Grøne at Noreg bør ta på seg eit særleg ansvar for å bidra til at desse målingane kan fortsetja. Ikkje berre har me eit historisk og moralsk ansvar, men me har faktisk òg råd til det. Leigekontrakten på Hilo-kontoret er anslått til ca. 1,5 mill. kr årleg. Til samanlikning har regjeringa utbetalt omtrent 57,5 mrd. kr dei tre siste åra berre i straumstøtte til dei norske hushaldningane. Mens klimakrisa fortset å eskalera i styrke, vert kunnskap, rasjonell debatt og uavhengig forsking trua av følelsesstyrt nasjonalisme. Miljøpartiet Dei Grøne meiner at Noreg bør stå opp for Mauna Loa ved å bruka nokre kroner på det. Med det tek eg opp forslaget frå Miljøpartiet Dei Grøne.

Eg takkar for svaret. Det burde vera enkelt og billig å reise miljøvenleg. I staden vert det stadig vanskelegare, og no òg dyrare. Når tala for Oslo er så gode – det er kjempebra at rekordmange reiser grønt – er jo det resultatet av ein målretta politikk og knallharde prioriteringar med MDG i byråd i åtte år: tusenvis av nye bussavgangar, nye og betre trikkar og milevis med ny sykkelveg. Men statsråden svarar ikkje på spørsmålet mitt. Når det no vert kutta i buss- og båtruter over heile landet, er statsråden einig i at dette er ei krise i kollektivtrafikken? Og sidan fylket allereie har prioritert milliardar av kroner til kollektiv, meiner statsråden at fylka no skal kutta meir i vidaregåande skule, vedlikehald av fylkesvegar, tannhelse osv. for å finna desse pengane? Kor mange bussruter må leggjast ned før samferdselsministeren faktisk vil gjera noko proaktivt, og ikkje berre følgja situasjonen og vera bekymra?

Det er ekstremt viktig for natur, for klima og for kvardagen til folk at me klarer å byggja opp kollektivtransporten i Noreg. Det betyr å prioritera kollektiv opp og andre ting ned. Me ønskjer oss ein transportpolitikk der me kjem vekk frå bilavhengigheit, kø og nedbygging av natur, som gjer både byar og bygder kjipare og skulevegane farlegare, men det me snakkar om no, er altså innsats for å unngå kutt i kollektivtilbodet. Situasjonen er spesielt alvorleg i byregionane, som statsråden tek opp. Der vert me fleire folk, så me må prioritera enda hardare. I Oslo-regionen gjer regjeringa heller litt av alt. Ein vil f.eks. bruka over 60 mrd. kr på ny E18, som vil føra til auka biltrafikk i Drammen, Asker, Bærum og Oslo. Samtidig er altså bussar og tog så overfylte og forseinka at kollektivreiser vert mindre attraktivt. Er statsråden einig i at dette er krise, og at dette er ein uhaldbar situasjon? Og kva har skjedd med ambisjonane om at kollektivtransporten skal ta ein langt større marknadsandel?

«NRK rapporterte 14. mai 2025 om kollektivkrise i hele landet. Kraftig kostnadsvekst fører til kutt i ruter mange steder, stikk i strid med regjeringens mål om å løfte grønn transport. Hva vil statsråden si til innbyggerne i Rogaland, Vestfold, Telemark, Agder, Buskerud, Vestland, Trøndelag og andre steder som opplever eller risikerer store kutt i rutetilbudet?»

Noreg er ein perfekt stad å driva kapitalforvaltning frå, sa oljefondssjef Tangen på høyringa i Stortingets finanskomité 13. mai, for me er etiske, sa Tangen, me er skikkelege folk. Gjennom oljefondet han leiar, og finansministeren er ansvarleg for, er Noreg i dag Europas aller største investor i den ulovlege okkupasjonen av Palestina, og folkemordet som har gått føre seg i over eit år. Som Tangen sjølv sa på høyringa, kan me selja oss ut av Israel. Ja, det kan me. Han poengterte til og med at det ville vera ganske lett å gjera det. Miljøpartiet Dei Grønes krav om deinvestering og sanksjonar mot Israel har no vorte eit folkekrav i Noreg. Det kan ikkje lenger vera sånn at me skyver andre land framfor oss. Finansministeren kan instruera NBIM om å trekkja seg ut, han kan føreslå nye, strengare retningsliner, osv. Mitt spørsmål er: Er det noka grense for kva Israel kan gjera av krigsbrotsverk før regjeringa vil deinvestera frå Israel?

Miljøpartiet Dei Grøne er per i dag det einaste partiet på Stortinget som ikkje har teke imot milliongåver frå verken fagforeiningar eller rike investorar. Det er eg stolt av. Me er det partiet som talar på vegner av dei som ikkje har tjukke lommebøker. Me talar på vegner av dei unge og gamle som kjempar for å bevara naturen som me alle treng. Me talar for fisken i fjorden og fuglane i trea – dei få fuglane som enno er att. Me talar for alle dei grøne gründerane som slit med å koma i gang fordi systemet i Noreg er rigga til fordel for gamle, naturfiendtlege næringar, og fordi dei store subsidiane i Noreg framleis går til oljeselskapa og fossile næringar. Ikkje minst kjempar Miljøpartiet Dei Grøne for ungane, som går ei alvorleg klimakrise i møte, for dei som enno ikkje er fødde, for barna i Palestina og Sudan og Kongo. Ein må gjerne kalla meg idealist, men eg er i alle fall ikkje kjøpt og betalt. Det finst ikkje noko sånt som ein gratis lunsj. Sånn er det dessverre òg i partipolitikken. Det går ikkje an å tru at dei som donerer millionbeløp til politiske parti, ikkje forventar noko tilbake. Politikk kan ikkje vera fri når han er kjøpt og betalt. Verst er det openbert når det skjer med mørke pengar, altså pengar gjevne anonymt utan openheit om gjevaren. Dette er bl.a. tilfellet med Aksjon for borgerlig valgseier, som formidlar anonyme, store pengegåver til Framstegspartiet. Akkurat no driv Russland og andre utanlandske aktørar og trappar opp innsatsen for å påverka val i Europa. Me har sett alvorlege tilfelle det siste året. Elon Musks støtte til nazistane i AFD er ikkje eit enkeltståande tilfelle. Når Trump godtek eit flygande palass verdt 4 mrd. kr frå emiratet Qatar, er dette toppen av eit isfjell. Ytre høgre og antidemokratiske krefter over heile verda driv no og styrkjer kvarandre, styrkjer verdas aller rikaste oligarkar og vice versa. Det hastar med ny lovgjeving viss me skal unngå at òg norske val vert avgjorde av pengemakt og skjulte interesser. Ungane, naturen og dei som har minst å rutta med, har ingen pengar å putta i nokon sin valkamp. Vert det då meir freistande å prioritera interessene til andre i politikken? Svaret gjev seg sjølv. Difor er det positivt at regjeringa no føreslår innstrammingar i anonyme midlar. Forslaget frå Høgre om å tetta eit smotthol er bra, men desse forslaga er ikkje nok. Det er òg nødvendig å setja ei grense for kor mykje kvar enkelt kan gje. Helst bør dette kunna sporast tilbake til fysiske personar, sånn at regelen ikkje vert for enkel å omgå. På denne måten kan me både sikra oss mot utanlandsk påverking og kjøp av politisk innflytelse med mørke pengar. Med det vil eg ta opp forslaget frå Miljøpartiet Dei Grøne i saka.

Eg ser fram til dei to neste åra i Oslo bystyre, der me skal kjempa mot Høgre sine usosiale kutt i kommuneøkonomien. Når det er trong kommuneøkonomi, er det eit politisk val – som for meg er heilt uforståeleg – at Høgre i Oslo vel å gje skattelette i hundremillionarklassen til dei aller rikaste i Oslo. I størst grad går det til bydelane i Oslo vest, der folk eig villaer til 10, 20, 30 og 40 mill. kr. Dei får millionar i skattelette med dette byrådet, mens alle bydelane må kutta i velferda – i opningstidene til barnehagen, i fritidstilboda til dei unge, i tilskot til frivilligheita. Det er ei politisk prioritering å kutta i skattane til dei aller rikaste, og det er politiske prioriteringar som me i Miljøpartiet Dei Grøne vil fortsetja å kjempa mot, både i Oslo-politikken og her på Stortinget.

Eg er lokalpolitikar frå Oslo, og eg sat i bystyret i haust og veit godt kva som skjedde i budsjettprosessen då. Eg vil kommentera eit par ting. For det første er det sånn at viss Miljøpartiet Dei Grøne hadde fått styre den økonomiske politikken i Noreg, hadde Noreg vore godt i gang med den omstillinga me treng for å slutta å vera eit fossilavhengig land, som ligg etter med nyskaping, innovasjon og ein framtidsretta økonomi med arbeidsplassar som me kan leve av i tiår etter tiår. Når det gjeld årets val, trur eg det er veldig viktig å merka seg kva parti som faktisk ønskjer å omfordela i samfunnet og styrkja kommuneøkonomien. Miljøpartiet Dei Grøne går bl.a. til val på å dobla barnetrygda og skattleggja ho, for det er eit av dei mest treffsikre økonomiske grepa me kan ta for å halvera barnefattigdomen i Noreg og løfta dei familiane som treng det aller mest. Då er ikkje det å gje skattelette til dei aller rikaste – som Høgre og Framstegspartiet går inn for, og som vert gjennomført i Oslo med lettar i eigedomsskatten – oppskrifta på eit meir solidarisk samfunn. Det er oppskrifta på større forskjellar og mindre tillit mellom folk og kommunar som må kutta der ein har lov til å kutta, som f.eks. er i tilbod til barn og unge. Så håpar eg at årets val og årets budsjett vil gjera det sånn at me slepp å leggja ned fritidsklubbar, særleg i sårbare område som Oslo aust – men òg i veldig mange andre storbyar er dette eit akutt problem.

Takk for svaret. Eg er sjølvsagt for å styrkja kommuneøkonomien. Det går Miljøpartiet Dei Grøne til val på. Men det er òg svakheiter med lokaldemokratiet. Me ser f.eks. at norsk natur vert bygd ned i rekordfart fordi norske kommunepolitikarar er i eit «race to the bottom» om å byggja ned norsk natur. Når det gjeld tilbod til ungdom, som me snakkar om i dag, ser me at kommunar har val, men f.eks. i Oslo vel lokalpolitikarane å setja ned skattane for dei rikaste og ta frå dei fattigaste barna. Eg meiner då at det er eit nasjonalt ansvar, som me har føreslått i denne saka, å sikra at ikkje berre eldre har eit tilbod, at ikkje berre småbarn har eit tilbod, men at òg ungdom er sikra, gjennom lovpålegg, at dei ikkje vert salderte og kutta. Så eg spør igjen: Kva vil ein konkret gjera i år for at ikkje fritidsklubbar på Oslo aust får kutt når kommunen skal vedta budsjettet sitt til hausten?

I Sogndal legg dei no ut det tradisjonsrike ungdomshuset for sal. Det kan henda at det er like greitt at Solhov vert seld, det kan henda at det er andre tilbod i den kommunen som treffer ungdomen betre i dag, men eg lurar på storbyane våre. Der ser me ein eksplosiv auke i utanforskap, i fattigdom og i forskjellar, og me har òg eit aukande problem med kriminalitet. Eg lurar på: Kva konkret vil regjeringa gjera? Me kan forventa at etter alt sannsyn kjem Høgre og Framstegspartiet til å villa kutta endå meir i kommunebudsjetta til hausten og føreslå å leggja ned endå fleire fritidsklubbar. Våre lokalpolitikarar i Oslo aust vil sitja med kniven på strupen. Kva skal dei gjera? Kva vil regjeringa heilt konkret gjera for å sørgja for at ingen fritidsklubbar i Oslo aust eller andre utsette storbyområde blir lagde ned i år?

I Noreg vart dei fyrste fritidsklubbane etablerte på 1950-talet, for å førebyggja ungdomskriminalitet og styrkja ungdomskulturen. I dag er dei kommunale fritidsklubbane mykje forskjellig. Dei er bordtennisbord og fotballbane, dei er slitne musikkrom eller gamingrom med topp nytt utstyr, men dei er fyrst og fremst ein plass for å eta, for å gjera lekser og for berre å vera saman. Felles for fritidsklubbar er at dei er éin av få plassar norske ungdom har for å vera saman utan forpliktingar, utan betaling, og det trengst. Dei siste ti åra har over 100 fritidsklubbar forsvunne i Noreg. Éin av fem kommunar manglar eit sånt tilbod, og no står altså nesten halvparten av landets fritidsklubbar i fare for kutt eller nedlegging. No må noko gjerast. Fattigdom, ulikskap og utanforskap er eit stort og aukande samfunnsproblem i Noreg. Dei aukande levekårsforskjellane i byar som Oslo, Bergen, Trondheim, Stavanger, Sandnes, Drammen og Fredrikstad er urovekkjande. I Oslo har me lenge hatt problem med ein delt by, og i nokre utsette bydelar er det vanleg at barn og unge er så trongbudde at dei kallar seg utebarn. Dei får ikkje lov til å koma heim før småsøskena har lagt seg. Når kommunar som Oslo vert styrte av Høgre og Framstegspartiet, som gjev skattelette til dei rikaste og kuttar i budsjetta for fellesskapet, ser me fort resultatet: nedlagde skular, nedlagde fritidsklubbar, større forskjellar mellom folk, mindre tillit, meir kriminalitet. Gata kan ikkje vera det einaste alternativet for ungdomane våre. Det er å be om trøbbel. Ein fersk studie frå Storbritannia konkluderte med at kriminaliteten blant ungdom i London auka med 14 pst. etter at klubbnedleggingar vart gjennomførte mellom 2010 og 2019. I bydel Søndre Nordstrand, der det finst særleg levekårsutsette område, møtte tusenvis av innbyggjarar opp i vinter for å protestera mot politikken til byrådet. Det er fordi folk på Holmlia veit kva som er resultatet av slik usosial politikk. Det veit òg alle dei aktørane som faktisk jobbar med barn og unge i Noreg, og som tek denne gruppa på alvor. Eg vil takka alle dei som kom med høyringsinnspel til forslaget vårt: Norges Handikapforbunds Ungdom, Press – Redd Barna Ungdom, Redd Barna, Skuleleiarforbundet, Ungdom og Fritid og UNICEF Norge. Den store støtta til dette forslaget viser at det trengst ei skikkeleg satsing for å skaffa alle ungdomar i landet vårt ei trygg og inkluderande fritid. Mannsutvalet har anbefalt det, og me i Miljøpartiet Dei Grøne meiner at det er eit akutt behov for å sikra norske ungdomar ein trygg plass å vera. Det er synd at stortingsfleirtalet ikkje støttar oss i dag. Dei partia som snakkar fint, men handlar lite i dag, får ein ny sjanse til å styrkja kommuneøkonomien i revidert nasjonalbudsjett, og eg forventar at dei følgjer opp der.

No på laurdag sat litle Ahmed, ein blid og vilter baby på ni månader, og leikte med katten sin eit par timars flytur herifrå. I dag er ikkje Ahmed og katten hans meir. Endå ei bombe kom i natta, endå eit israelsk luftangrep, endå fleire palestinske liv er øydelagde. Om ein i Europa i dag protesterer mot denne nedslaktinga, risikerer ein arrestasjon. Om ein i land som Tyskland og Storbritannia i dag protesterer mot folkemord, risikerer ein å møta politi, vald og fordøming. No på laurdag gjekk tusenvis av menneske i tog i gatene i Oslo, men norske riksmedia skreiv ikkje om det. Barn, kvinner og menn fylte opp heile Karl Johan i protest mot det pågåande folkemordet i Palestina, med norske pengar, med amerikansk militær støtte og med politisk støtte frå Europa. Folkemordet får stadig mindre merksemd i media og i politikken. Tusenvis på tusenvis av vanlege norske folk ropte: La barna eta, la barna leva. Men regjeringa er tydeleg på at dei planlegg for at Noreg skal fortsetja å vera den største europeiske enkeltinvestoren i den ulovlege okkupasjonen i Palestina og den etniske reinsinga av Gaza og Vestbreidda som no går føre seg. Utanriksministeren har rett i at me er i ei tid med store geopolitiske endringar. Utanriksministeren beskreiv utfordringane godt, og Miljøpartiet Dei Grøne er einig i mykje av det han sa. Utanriksministeren siterer Jean Monnet, ein av arkitektane bak det moderne Europa. Eg vil velja eit anna sitat av Monnet, nemleg: «There is no future for the people of Europe other than in union.» Monnets ord beskriv òg vår tid, og det er på tide at regjeringa verkeleg tek tak og seier det som må seiast. I denne skjebnetida på vårt kontinent seier Miljøpartiet Dei Grøne at det er mogleg å forhindra folkemord, og det er mogleg å ta ansvar for vår felles framtid og vårt forhold til EU. Det som mangla i utgreiinga, er nemleg konklusjonen: Noreg bør trekkja alle investeringar i folkemord og okkupasjon og ta eit tydeleg initiativ til ein internasjonal boikott av Israel, og Noreg bør innleia forhandlingar om medlemskap i EU. I ei tid der stormaktspolitikken dominerer, er det avgjerande at me i Noreg står saman med våre nærmaste allierte. EU har klart å samla seg i møte med kriser. Russland har gode grunnar til å bruka fordekte metodar for å fremja motstand og mistru mot EU og mellom europeiske land. Utan EU ville Russlands ulovlege angrepskrig mot Ukraina ha møtt mindre motstand. Det er i norsk interesse å delta fullt ut i alle delar av EUs sikkerheitssamarbeid og forsvarspolitiske samarbeid. Klimakrisa og tap av naturmangfald er den viktigaste langsiktige utfordringa i vår generasjon. Der har EU vist leiarskap med sin grøne gjev, som set klare mål for reduksjon av klimagassutslepp og bevaring av natur. Noreg har mykje å læra her. For kvar dag Noreg heng etter, jo meir norsk natur forsvinn, jo meir energi sløser me på gamaldagse løysingar, og jo meir vert framtida til nordmenn skadelidande. Norsk økonomi er tett samanvoven med EU, og vår største handelspartnar er ikkje USA, det er Storbritannia, Tyskland og EU. Noreg sit på gangen når reglane som avgjer økonomien i Europa i framtida, vert diskuterte. Noreg må sitja ved bordet framover når avgjerder som avgjer vår framtid, skal takast, for å sikra våre interesser og for å ta ansvar. Det er langt frå alle utviklingar i Europa som går i riktig retning. Det høgreekstreme og rasistiske partiet AFD er no størst på målingane i Tyskland, og i land etter land ser me at framande og pengesterke interesser påverkar val. Anten dei heiter Putin eller Musk eller er meir ansiktslause grupperingar, er denne ekstremismen og destabiliseringa ekstremt farleg òg for oss. No vert ytre høgre i Europa samla i støtte for Israel, mens Netanyahus regime sveltar tusen på tusen til døde og er i gang med den endelege og fullstendige etniske reinsinga på Gaza og Vestbreidda. Noreg må bidra til ei samling for humanitære verdiar, for fellesskap og for rettferd. Det er store utfordringar me står overfor, og det krev at våre politikarar viser mot, prioriterer hardt og prioriterer riktig. Det er på tide at me i Noreg tek det neste steget i vårt forhold til Europa. Det er mogleg å koma seg av benken og inn på bana. Noreg må verta med i EU for å sikra vår sikkerheit, beskytta klima og natur og styrkja vår økonomi. Det er mogleg, og det er det som er det ansvarlege.

I dag vakna me nok ein gong opp til grufulle nyheiter frå Ukraina. Minst ni personar er drepne og over 70 er skadde etter massive angrep frå Putins Russland. Bustadblokker står i flammar, barn har vorte lemlesta. Når eit demokrati kjempar for å overleva, er det ikkje berre noko som handlar om utanrikspolitikk; det er òg ein verdikamp me alle er ein del av. Vår støtte er ikkje berre økonomisk; ho er òg moralsk, ideologisk og historisk forankra. Miljøpartiet Dei Grøne støttar denne auken av støtta, men me må òg tenkja lenger. Når Trump no står saman med Putin og forsøkjer å tvinga Ukraina i kne, som me har sett dei siste dagane, er det skakande og ekstremt farleg. Kva slags Europa vil me vakna opp til om 10, 20 eller 50 år? Det me gjer no, formar framtida ikkje berre for Ukraina, men òg for heile Europa og oss sjølve. Difor skulle Miljøpartiet Dei Grøne gjerne ha sett at støtta var endå høgare. Samtidig vil eg understreka kor viktig og verdifullt det er at alle partia på Stortinget no står samla om denne innsatsen. Det sender eit sterkt signal til både Ukraina, Putin og vår eigne borgarar om at når demokratiet er truga, stiller me opp saman. Noreg er i ein ekstremt privilegert situasjon, noko som set oss i stand til å hjelpa Ukraina så det monnar. Me kan ikkje ta det for gjeve at det alltid vil vera slik. Viss demokratiet forvitrar, i Ukraina eller her heime, hjelper det lite kor store fond me eig. Fridom, tryggleik og menneskerettar er verdiar som ikkje kan målast i kroner og øre, men dei må forsvarast, elles vert dei borte. Korleis kan me best utløysa både private og offentlege investeringar i Ukraina? Dei treng investeringar både i rein energi og til sikring av vassforsyninga i landbrukssektoren. Det er brei einigheit i næringslivet, Verdsbanken og blant ekspertar på bistand om at garantiar er eit av dei mest effektive verktøya for å utløysa store investeringar i land og prosjekt som vert oppfatta som risikable. Det er mogleg for Noreg å gjera meir her og å handla smartare. Noreg har allereie ei statsgarantiordning – la oss tilpassa ho til behova til Ukraina og utvida ordninga. Me har næringslivsordningar, men la oss tilpassa og utvida dei. Det er behova til Ukraina som må vera det styrande. Norsk næringsliv må oppmuntrast og hjelpast til å delta, men ordningane må innrettast etter behova til Ukraina, ikkje etter behova til norske bedrifter aleine. Denne saka handlar i botn og grunn om det same som miljøsaka: å ta ansvar for framtida og å gjera det rette òg når det kostar. Me støttar Ukraina av same grunn som me kjempar for natur og klima – fordi me trur på rettferd, på solidaritet, på å beskytta menneskeliv, og på at eit betre samfunn er mogleg viss me vel det og handlar deretter. Det handlar om kva slags verd me etterlet til dei som kjem etter oss. Med det vil eg ta opp forslaga til Miljøpartiet Dei Grøne i sak nr. 3.

Akkurat no i Australia er det eit område på størrelse med Frankrike som er under vatn. Det er ein flaum av heilt ufattelege proporsjonar. Me lever i ei tid med mange store og små utfordringar, men den største av desse er utan tvil klima- og naturkrisa. Det er inga nyheit – de veit det alle saman, og de har visst det lenge – denne eksistensielle trusselen mot heile vår framtid. Likevel snakkar fleirtalet her inne om budsjettbalanse og finansielle prognosar som om desse tala aleine avgjer framtida vår. I verdas rikaste land vil ein ha auka forbruk, men kva hjelper solide rekneskap viss planeten brenn? Målet om økonomisk vekst er jo galskap når veksten byggjer på ein modell som øydelegg livsgrunnlaget for den komande generasjonen. Perspektivmeldinga manglar perspektiv. Det illustrerer jo godt at det Noreg ikkje treng, er ein gamal statsminister som finansminister. Det trengst desperat ny tenking, ein ny måte å styra samfunnet på, der me set natur og menneske først. Det er ikkje mogleg å sikra norsk velferd fram mot 2060 utan at me klarar å redusera dei menneskeskapte klima- og naturendringane. Jo lenger me ventar, jo meir krevjande og kostbar vert omstillinga, og jo meir øydelegging av norsk natur, byar og bygder vil me sjå. Klimakampen er ein kamp for livet og for sosial rettferd. Det er dei fattigaste i verda som vert ramma hardast av miljøøydeleggingar og klimaendringar. Tusenvis døyr allereie. Flaumar, brannar og tørke truar no livsgrunnlaget for hundrevis av millionar av folk. I Noreg er mange foreløpig heldige, men òg her mistar ein del hus og heim i ekstremvêr, og me ser at høge straumprisar og dyrare mat treffer dei som allereie slit. Dette kan me ikkje akseptera på sikt. FNs generalsekretær har beskrive det som at ein har opna portane til helvete. Men òg når det er mørke skyer på himmelen, finst det håp. Som land har me eit val: Skal me fortsetja på den motorvegen der me gjev full gass fram mot stormen? Skal me – endå verre – gje ytre høgre ei hand på rattet og styra oss mot verre klimakriser, splitting, hat, krig og død? Eller skal me, mens me enno har tid, ta avkøyringa til den hyggjelege landevegen som har fornuftige trafikkreglar, låg fartsgrense og sykkelfelt, til eit samfunn der alle kan leva eit godt liv, men med litt lågare tempo og litt mindre forbruk, og i staden ha meir tid til kvarandre og ta vare på både menneske og miljø? Det er mogleg, men då må me først anerkjenna kvar me er på veg, og ta dei store grepa som trengst. Det har gått mange år sidan Arbeidarparti-nestor Torbjørn Berntsen så treffande sa: «Jeg har for lengst mistet trua på det derre ‘økonomisk-vekst-samfunnet’. Vi har drekki og eti nok! Kloden har ikke ressurser nok til at alle skal få det som oss!» Dessverre er sitatet frå Berntsen stadig meir aktuelt. Aldri har me forbrukt så mykje som no. Regjeringa har ikkje eingong oversikt over kor mykje Noreg brukar av ressursane me har fått av naturen. Norsk økonomi burde styrast etter planeten sine tolegrenser, ikkje etter ei snever målstyring som BNP-vekst aleine. Noreg anno 2025 er ei klimasinke som grev seg stadig lenger ned i fossilgrava. Omstilling vil krevja politisk vilje. Det krev investeringar, det krev ein stat som legg til rette for rettferdig omstilling, men det er mogleg – og det hastar. Då må norske politikarar begynna å tenkja annleis om kva som betyr noko. Me må anerkjenna at fritid, venskap, familie og natur er meir verdifullt enn stadig fleire dingsar. Det er ikkje rart at fleire er einsame, at fleire slit psykisk. Ungdomen sit og «doom-scrollar» på smarttelefonen og lagar barnearbeid mens dei kjenner på framtidsfrykt og meiningsløyse. Det må ikkje vera sånn, men dette er resultatet når evig materiell vekst skal vera utgangspunktet for all politikk. Klimakrisa er skapt av dei rikaste på kloden, og den økonomiske ulikskapen aukar òg her i Noreg. Det er på tide at forureinar betalar, at milliardærane vert skattlagde, og at multinasjonale selskap betaler skatt på inntekt og verdiar skapte i Noreg. Me må jobba for ein global formuesskatt og hindra skatteflukta over landegrensene. Det er heilt nødvendig å ta grep før det skjer ei større forskyving av makt til selskap og dei rikaste i samfunnet, slik me ser konsekvensane av i USA no. Den kollektive velferda og demokratiske institusjonar er under angrep, og det er folk og natur som ber kostnaden.

Netthandelplattforma Temu er alt verda ikkje treng: ting produserte med ekstremt høg risiko for tvangsarbeid, som vert laga med miljøskadelege metodar og råvarer, og som inneheld kjemikaliar som er så helsefarlege at dei har vore forbodne i Noreg i fleire tiår. Temu er òg under etterforsking for å bryte marknadsføringsreglane i EU. Temu har ting med elendig kvalitet, som går i stykke og vert kasta bort. Dette er bruk- og kastsamfunnet og bruk- og kastøkonomien på speed. Temu har aldri selt meir enn dei gjorde i fjor, og òg her i Noreg går tala opp, opp og opp. Nesten sju av ti nordmenn som handlar på Temu, meiner at det fører til unødvendig overforbruk. Fire av ti norske Temu-kundar får dårleg samvit av å handla på Temu. Likevel er det så rimeleg at kundane ikkje klarer å stoppa. Appen er nemleg designa for å få dei til å kjøpa for mykje. I tillegg spionerer appen på dei som brukar han. Stortinget har eit ansvar for å sikra helse og sikkerheit for norske innbyggjarar og å sikra rammevilkår som gjer at både forbrukarar og næringsliv kan fungera i eit samspel. Temu bryt med alt dette. Temu har to konkurransefortrinn: Dei gjev f i alle reglar, og dei får tollfritak på tekstilar. I ein fei har Temu teke 15 pst. av den norske netthandelmarknaden og veks så det luktar svidd. Det går ut over norske nettbutikkar, som i all hovudsak følgjer reglane for marknadsføring, kjemikaliebruk, forbrukarsikkerheit og miljø. Det er mange foreldre som no har stramme budsjett, og som ønskjer å gje ungane sine leiker utan å måtta tømma lommeboka, men det kan ikkje vera sånn at ein fordi ein har dårleg råd, må ta til takke med produkt som er farlege, som er giftige, og som er produserte av slavearbeid. Folk skal vera trygge på at det dei kjøper, er trygt, og at det finst nokre reglar for korleis arbeidsfolk skal ha det. Det er ikkje vanleg praksis å forby selskap i Noreg, men Temu er ein katastrofe for norsk næringsliv, for miljøet og for forbrukarsikkerheita. Eg trur dei fleste partia i denne salen ser det. Miljøministeren har vore ute og snakka om eit forbod. Høgre tok opp Temu i ein svært kritisk interpellasjon før jul. SV, Venstre, Kristeleg Folkeparti og Raudt støttar fleire av forslaga til Miljøpartiet Dei Grøne. Det er vanskeleg å stoppa Temu, men me bør gjera det likevel. Politisk handlingslamming hjelper verken forbrukarar, næringsliv eller miljø. Formuleringane i innstillinga om at det er viktig med ei heilskapleg tilnærming, og at fleire deler bekymringa forslagsstillarane har om at mange Temu-produkt inneheld ulovlege og farlege miljøgifter, hjelper lite så lenge fleirtalet stemmer imot regulering. Å akseptera at Temu får fortsetja som før, er å overlata ansvaret til forbrukarane. Det er uhaldbart, og det strir mot alminneleg rettsoppfatning at eit selskap får lov til å selja produkt i Noreg som eit europeisk selskap aldri ville kunne selt. Med det tek eg opp Miljøpartiet Dei Grøne sitt forslag.

Dei store truslane mot norske interesser er jo ikkje EØS, men heilt andre krefter og stormakter. Det er avgjerande viktig at Europa no byggjer opp eigen forsvarsevne samtidig som me forsterkar vårt politiske samarbeid og handlar saman for klimaet. Der er EU den naturlege arenaen. Miljøpartiet Dei Grøne føreslo i Stortinget i fjor at regjeringa skulle starta forhandlingar om EU-medlemskap. Det fekk ikkje støtte frå nokon andre parti den gongen, men me ser at ja-talet i folket aukar i takt med det internasjonale alvoret. Klima-, natur- og sikkerheitssituasjonen er dramatisk forverra sidan 1994. Det er lite som talar for at hovudmålet til nei-sida den gongen om å byggja eit grønare og annleis Noreg er oppnådd. Noreg pumpar olje som aldri før, talet på gardsbruk i Noreg er halvert, EUs fiskeripolitikk har vorte likare den norske, og det ligg an til å vera meir plast enn fisk i havet om få tiår. Eg lurer på om statsministeren har tru på at Noreg kan få ein annleis og betre avtale med EU om me startar forhandlingar om medlemskap no, og kva som skal til for at han vil starta sånne forhandlingar.

På vegner av meg sjølv og representantane Une Bastholm og Irene Ojala vil eg setja fram eit representantforslag om å gjeninnføra heistilskot for å sikra at fleire eldre og personar med funksjonsnedsetjingar kan bu i eigen bustad lenger.

På vegner av Une Bastholm, Rasmus Hansson og meg sjølv vil eg setja fram eit forslag om rettferdig straumstøtte som stimulerer til straumsparing.

Fire år etter at den originale rusreforma vart stemd ned i denne salen, står me her no og diskuterer ruspolitikk som ligg fleire tiår bak den politikken som opphavleg blei lagd fram. Det er faktisk både flautt og trist, synest eg, å stå her i dag og diskutera forslag som ikkje faktisk gjev større verdigheit for rusavhengige, og som ikkje faktisk gjev hjelp og støtte til rusbrukarar som treng det. Stortinget hadde ei reell moglegheit til å gjera ei skikkeleg endring i 2021, men denne stortingsperioden har vorte kasta bort. Samtidig held rusavhengigheit fram med å vera eit enormt problem i samfunnet, og stadig nye og farlege stoff hamnar i omløp. Stadig nye barndomar vert øydelagde av rus, og stadig fleire med psykiske sjukdomar fell mellom to stolar og sjølvmedisinerer seg inn i farleg rusmisbruk og sjukdom. La det ikkje vera nokon tvil: Sjølv om regjeringa har valt å kopiera namnet rusreform, er ikkje dette på nokon måte ei reform. Straffelinja, stigmaet og utanforskapet som dagens politikk medfører, vert vidareført. Det er ingen nemneverdige lovmessige endringar, ingen betydelege midlar som vert lagde på bordet, og meldinga frå regjeringa ber meir preg av å vera ein utgreiingsbonanza med mål om å trenera reell handling, enn ei melding som tek situasjonen for norske rusavhengige og rusbrukarar på alvor. Ingen som slit med tung avhengigheit, gjer det for moro skuld. Ingen får det betre av å verta oversette, ingen vert motiverte til å ta tak i eigen situasjon av å stå i ein endelaus kø, og ingen vert friskare av å verta kriminaliserte. Det er berre hjelp som hjelper. Om me ser til andre land, ser me at det er fullt mogleg med ei anna utvikling. Tyskland har f.eks. forstått at det er meiningslaust å stå i stampe med ein avkriminaliseringsdebatt der det ikkje vert gjort noko for å regulera og fjerna den kriminelle marknaden. Difor har dei legalisert cannabis, noko stadig fleire land kjem til å gjera. Ruspolitikk handlar ikkje om oss og dei. Rus er eit samfunnsomfattande problem, og det er knapt nokon av oss som ikkje synest rusmiddel er vanskeleg å forhalda seg til. Det finst knapt ein nordmann som ikkje har rusavhengigheit tett på, gjennom nær familie, venekretsen eller seg sjølv. Alle folka våre som slit, fortener hjelp, uansett om dei bur på austkanten i Oslo, på beste vestkant eller i indre Sogn. Å ikkje få hjelp i tide øydelegg liv, det forkortar liv, det tek liv, og me har ingen fleire å mista. I dag vert det lagd ned behandlingstilbod i heile landet, og det er knapt mogleg å få hjelp for rusproblema sine når ein faktisk treng det. Om du som rusavhengig faktisk klarer å koma deg til fastlegen, innsjå at du treng hjelp, be om den hjelpa, kva skjer då? Du må venta i vekevis, månadsvis, i kø. Korleis i hulaste kan ein forventa at du som rusavhengig skal klara å vera like sterk og klar for å ta imot den hjelpa den tilfeldige dagen i framtida du skulle få eit tilbod? Alle skjønar at dette systemet ikkje funkar. Denne perioden har òg bore preg av enormt uføreseielege vilkår for mange tenestetilbydarar i russektoren. Regjeringa har behandla særleg den ideelle sektoren på ein slett måte, og viktige fagmiljø har vorte bygde ned fordi me har ei vinglete regjering utan tydelege visjonar. Det som likevel bekymrar meg mest med utviklinga i Noreg dei siste åra, er syna til dei andre partia. Høgre, som torde å gå inn for den nye ruspolitikken, har fjerna rusreform frå sitt nye programutkast. Dei siste fire åra har dei vore langt mindre tydelege enn dei var i regjering. Arbeidarpartiet tør ikkje ta nokon reelle val i frykt for å opprøra enkelte delar av partiet sitt. Senterpartiet og Framstegspartiet kjempar om å vera hardast i klypa og mest fordomsfulle, i håp om å henta inn nokre populiststemmer. Dei som må lida for dette kappløpet mot botnen, er nokre av dei aller mest sårbare folka i samfunnet. Eg kan varsla her og no om at me i Miljøpartiet Dei Grøne nektar å delta i eit sånt uverdig kappløp. Der andre vil nedprioritera dei svakaste i samfunnet til fordel for alt frå kulturkrig til skattekutt for dei rikaste, kjem me til å stå støtt på vitskapen, på menneskeverdet og på helsehjelp, noko alle menneske fortener i vanskelege situasjonar. Difor kjem me til å fortsetja kampen for ein kunnskapsbasert ruspolitikk i Noreg, uavhengig av kor mange parti som vel å gå i den heilt motsette retninga dei neste fire åra.

Det vert lagt til grunn i denne og andre handelsavtalar at økonomisk vekst er eit udelt gode. Samtidig ser me at økonomisk vekst, i alle tilfelle som eg veit om, er følgt av vekst i forbruk. No er det slik at Noreg har ca. firedobbelt så høgt CO2- eller klimagassutslepp per innbyggjar som det India har. Eg lurer på om det er mogleg for regjeringa å seia noko om korleis dei tenkjer at denne avtalen skal kunna bidra til at Noreg og verda når ikkje berre klimamåla sine, men ressursmåla sine. Eg vil leggja til at det nyleg er gjort studiar som viser at mengda plastforureining i verda kan gjera at opptil 400 millionar fleire vil svelta i bl.a. India dei neste ti åra, på grunn av at plast i jordsmonnet vårt hindrar fotosyntesen.

Det er urolege, uoversiktlege og til dels uforståelege tider me lever i. Det er all grunn til å frykta resultatet av Trumps handelskrig, anten du driv eiga bedrift eller ikkje, og uansett om du lever i Oslo, Brussel, Finnmark eller Årdal i Sogn. Hundretusenvis av norske arbeidsplassar er eksportretta, men i praksis er me alle heilt avhengige av at dei internasjonale handelssystema fungerer. Eg forstår at mange i Noreg no lurer på: Vil me verta ramma av auka toll, auka prisar og auka rente? Korleis vert omsetninga i familiebedrifta mi i år? Har eg råd til å betala løningane til dei tilsette? Vil eg ha råd til å betala huslånet mitt i år? Den aller største klumpen me har i magen, har me likevel av ein veldig god grunn. I ei tid då klimaet på jorda er i ferd med å nå ei rekkje vippepunkt, burde alt me fokuserer på som politikarar, som næringsliv, som sivilsamfunn og som enkeltmenneske, vera å stoppa naturtapet, å sikra nok mat og ei leveleg verd til barna og naboane våre i tiåra som kjem, å endra den enorme sløsinga med naturressursane som no skjer, og å få til overgangen til eit lågutsleppssamfunn der livskvalitet og ikkje forbruksvekst står i sentrum. I staden går no krefter og pengar i alle land i verda i aukande grad til krig, til handelskrig og til opprusting. Verdssamfunnet har ikkje klart å samla seg til ein skikkeleg dugnad for klima, natur og menneskeleg sikkerheit. I staden får Israel gjennomføra folkemord for open scene, Putin kan invadera demokratiske naboland, mens Trump trugar med å annektera nye landområde omtrent annankvar dag. Det rasar no over 100 krigar og væpna konfliktar i verda, og dei varer stadig lenger. Som det vert sagt: Småstatar som Noreg tapar på trumpismen og på at jungelens lov får gjennomslag. Difor er det presserande at Noreg no sluttar opp om dei demokratiske systema me har, og står saman med våre vener og allierte naboar for stabilitet og sikkerheit. Regjeringa må kraftig trappa opp arbeidet for at nye handelsavtalar stiller bindande klima-, natur- og miljøkrav i tråd med Parisavtalen og tilrådingane frå FNs naturpanel at Noreg vert ein pådrivar for at eksisterande og nye handelsavtalar respekterer og støttar menneskerettar og demokrati og ikkje undergrev moglegheitene utviklingsland har til å byggja opp eigen industri og matproduksjon at me får til avtalar som legg til rette for auka norske investeringar i utviklingsland, føreset at det skjer på premissane til lokalbefolkninga, og at openheitslova må gjelda at ein støttar EUs arbeid for å sikra eigen produksjon og foredling av kritiske råmateriale, og at denne produksjonen opprettheld miljøkrav Sist, men absolutt ikkje minst: Noreg må starta forhandlingar om fullt EU-medlemskap. Demokratiske krefter i EU er det viktigaste forsvarsverket me har mot høgrepopulismens frammarsj og mot dei største truslane me står overfor. I kampen for å regulera verdshandelen, for å få bukt med dei mektige tekgigantane og oligarkane som no styrer uhindra i både USA og Russland, og for å få til regulering av ny teknologi som KI og autonome våpen, er EU vår aller viktigaste arena. Ikkje minst er EU den fremste krafta i verda for ein betre klimapolitikk som kan redda livsgrunnlaget vårt. Ein ny handelsavtale med India skal behandlast her i salen i dag, og la meg vera litt mørk og litt personleg, for la oss ikkje innbilla oss at India er eit velfungerande demokrati. Eg studerte sjølv på den kanskje siste liberale institusjonen som fantest i India, og den gongen, på JNU Delhi, kom det på natta inn væpna styrker og kidnappa medstudentane mine. Muslimar forsvann, og me såg dei aldri igjen. Det hindunasjonalistiske styret til Modi er ekstremt skremmande og har gjort, og gjer, veldig mykje av det same som Trump no får til i USA. Tyskland har nettopp vore gjennom eit parlamentsval der populistar på ytre høgre, direkte og indirekte støtta av oligarkane i Det kvite huset, har vakse kraftig. I andre europeiske land raslar òg ytre høgre med sablane, slik som dei gjer her i Noreg, og miljø- og fredsaktivistar vert no fengsla i land der me inntil for kort tid sidan ikkje trudde at slikt var mogleg. Heldigvis er biletet samansett. I mange europeiske land har grøne EU-positive parti auka oppslutninga si, og dei demokratiske kreftene i EU held førebels stand. Fellesskapet mellom europeiske naboar og allierte treng å styrkjast, ikkje svekkjast. Eg registrerer at Senterpartiet, Raudt og SV sit fast i argumenta frå 1994, men det mest urovekkjande er at dei store partia, Arbeidarpartiet og Høgre, ikkje tør å ta EU-debatten. Det er uansvarleg ikkje å ta leiarskap i den alvorlege situasjonen Noreg og verda står i no.

Takk til statsministeren for ei god utgreiing. Eg og Miljøpartiet Dei Grøne er einige i at me må gjera meir, men eg er diverre bekymra for at det regjeringa legg på bordet, ikkje er nok. Russland har no fått fornya sjølvtillit i sitt brutale forsøk på å knusa eit demokratisk naboland. Som statsministeren sa: Noreg har stilt 155 mrd. kr til rådigheit over fleire år. Det er mykje pengar, men det er ikkje meir enn at det er cirka like mykje som Helsedirektoratet seier Noreg vil spara kvart år dersom den norske befolkninga følgde kosthaldsråda. Noreg kan gjera meir. Ingen andre land i Europa har den same moglegheita som oss til å tetta det hòlet Trump har laga i den ukrainske økonomien. Dei neste dagane vil vera avgjerande for om Noreg vil evna å gripa det som kanskje er vår siste sjanse til å ta vår del av ansvaret for å stoppa Russland mens me enno kan. Det er på tide å prioritera hardt. Grunnsynet til Miljøpartiet Dei Grøne er tydeleg: Me trur på ein verdsorden som er basert på folkeretten og respekt for menneskeliv. Me vil prioritera det viktigaste – no og på lang sikt. Me trur på internasjonalt samarbeid og rettferd, me står fast på medlemskapet i NATO – som trass alt er meir enn USA – og me meiner at Noreg høyrer heime i EU. Her er me og Støre einige, trur eg, sjølv om statsministeren, av uforståelege grunnar, meiner at tida ikkje er inne for ein EU-debatt i Noreg. Om tida ikkje er inne no – når? Dersom Noreg no hadde signalisert tydeleg at me ønskjer å inngå for fullt i både det europeiske forsvarssamarbeidet og EU, ville det senda eit kraftig og positivt signal. For å ha gode vener, må ein òg vera ein god ven – ein må stilla opp. I dag vel Noreg i for stor grad å stå på utsida, mens me håpar at nokon andre skal ta ansvar. Folk der ute får det med seg: Noreg har tent seg søkkrike på å øydeleggja klimaet, og no tener me oss endå rikare på krigen i Ukraina. Mens ukrainarane døyr på slagmarka, mens Europa rustar opp, og mens fattige land vert tvinga til å bera den tyngste børa, lèt me pengane våre liggja trygt i oljefondet. Kor trygt er det eigentleg? Me i Miljøpartiet Dei Grøne har føreslått å oppretta eit solidaritetsfond for Ukraina på 1 000 mrd. kr. Til samanlikning tente Noreg 1 270 mrd. kr ekstra på høge gass- og oljeprisar som følgje av krigen i Ukraina i 2022 og 2023. No er tida inne for å betala krigsprofitten tilbake. For andre land ville eit slikt beløp føra til ekstreme budsjettkutt og vera vanskeleg å gjennomføra, men Noreg kan gjera dette utan at nokon eigentleg treng å merka forskjellen, bortsett frå forvaltarane i Noregs Bank. Likevel seier dei andre partia at forslaget frå Miljøpartiet Dei Grøne om 1 000 mrd. kr er altfor mykje. Når historia om denne tida skal skrivast, kva vil det då stå om Noreg? At me såg ein sivilisasjonskamp spela seg ut, men valde å spara? At fascismen vann fordi me forsvarte bankkontoen vår med større iver enn me forsvarte fridom og demokrati? La meg understreka: Det er ikkje nok at Ukraina berre får akkurat nok hjelp til å forsvara Kyiv og hindra at dei fell i morgon. Ukraina må ha styrke til å ha reelle moglegheiter til å driva okkupantane ut. Utan ein slik styrke på slagmarka vil dei heller ikkje ha styrke i forhandlingsrommet, og resultatet vil verta eit nederlag for demokratiet og ein siger for diktaturet til Putin. Det sender ein bodskap til despotar over heile verda om at stormakter kan sleppa unna med militær aggresjon. Difor må me gje Ukraina det dei treng. Eg registrerer at regjeringa dekkjer seg bak handlingsregelen for at me ikkje skal gje så det monnar til Ukraina. Regjeringa dekkjer seg altså bak ein formalitet, mens ukrainske soldatar manglar våpen og vert drepne på slagmarka – ein formalitet som både ein tidlegare oljefondssjef og 46 andre samfunnsøkonomar tydeleg seier ikkje bryt med intensjonen i handlingsregelen, nemleg å bidra til gode liv for etterkommarane våre. La meg til slutt vera heilt klar til Høgre og ytre høgre, som meiner at ein no hovudlaust skal byggja ned natur, ofra matjord og pumpa opp meir olje: Det er ikkje naturvern som har sett oss i denne situasjonen. Det finst ingen nasjonal tryggleik på ein klode som vert varma opp med tre grader, der milliardar av menneske vert tvinga på flukt, og der matsystema kollapsar. Det er den kursen dei har sett oss på. Tryggingspolitikk handlar om å rusta oss for framtida, ikkje om å øydeleggja ho. Noreg har råd til å handla, Noreg har råd til å gje meir, og me har ikkje råd til å la vera.

I morgon møtest EUs 27 toppleiarar i Brussel for å diskutere Ukraina og forsvar av Europa. Sidan Noreg ikkje er med i EU, får me ikkje delta på det møtet. Me i Miljøpartiet Dei Grøne har lenge meint at me bør knyta oss tettare til Europa og har føreslått her i Stortinget å starta forhandlingar om EU-medlemskap, og no ser me jo tydeleg at vår mektigaste allierte sviktar. Statsminister Mette Fredriksen sa tidlegare i Folketinget, då ho vart utfordra på Danmark sitt forhold til EU, at førestillinga om at Danmark vil stå sterkare i den verda som teiknar seg i dag, viss ein står aleine, ikkje berre er feil, men djupt skadeleg for Danmark. Danmark er, som Noreg, òg med i NATO, men medan Arbeidarpartiet i Noreg ikkje vil ta debatten om EU-medlemskap, meiner altså søsterpartiet deira i Danmark at det ikkje å vera med i EU ville vera djupt skadeleg for Danmark. Kan utanriksministeren forklara oss kvar han meiner Fredriksen tek feil?

Mitt spørsmål handla om når det kjem tiltak for straumsparing. Regjeringa vil no innføra noregsprisen på 40 øre per kWh. Ekspertar og svenske politikarar meiner at dette vil redusera straumsparinga og driva opp prisane. I ei sak i Nettavisen no nyleg avviste Støre at noregsprisen vil svekkja energisparinga. Han sa: «Jeg er uenig i at en kan trekke en så klar konklusjon på det, for en strømpris på 50 øre – det er ikke billig. Det er fortsatt et insentiv til å spare strøm.» I eit svar til oss i Miljøpartiet Dei Grøne på Stortinget skriv energiministeren det motsette: «Isolert sett trekker imidlertid fastprisordninger for strøm i retning av svakere prissignaler for strømkundene, som kan svekke insentivene til å redusere strømbruken og energieffektiviseringstiltak.» Så mitt spørsmål er: Er det Aasland eller Støre som representerer regjeringa sitt syn på om noregspris svekkjer insentiva til straumsparing?

Det går no føre seg tøffe debattar om både verna vassdrag og straumprisar. Det som ikkje vert snakka så mykje om, er at dette heng tett saman, og at mykje handlar om sløsing. Regjeringa gjer no nesten ingenting for å gjera det lettare for folk å spara på straumen. Det vert i staden føreslått ein noregspris, som i praksis er å bruka fellesskapets midlar på å subsidiera straumforbruk, inkludert unødvendig luksusforbruk, som svenskane hissar seg opp over for tida. Samtidig vert det opna for utbygging i verna vassdrag og av vindkraft i urørt natur. Summen av denne politikken er enorm sløsing. Den vakraste og viktigaste naturen me har, skal ofrast for kortsiktig forbruk, populisme og valflesk. Mitt spørsmål til statsråden vert difor: Når kjem det ei skikkeleg satsing frå regjeringa på dei tiltaka som faktisk går til rota av problemet: å gjera det enkelt og billeg for folk flest og for norsk næringsliv å investera i energisparing?

Tusen takk, det er stas å få gjera dette for første gong. Eg skal på vegner av Kari Elisabeth Kaski og meg sjølv framsetja eit representantforslag om utbetring av området på Oslo sentralstasjons nordside, Vaterland og Grønland.

Fyrst vil eg starta mitt innlegg med å takka Raudt og SV for representantforslaget. Det er ingen tvil om at me treng ei skikkeleg regulering av korttidsutleige, og Miljøpartiet Dei Grøne vil stemma for alle forslaga. Å gjera vanlege bustadar om til feriebustadar er ikkje den delingsøkonomien Miljøpartiet Dei Grøne jobbar for, for her vert heile logikken snudd på hovudet. I delingsøkonomien skal me dela på goda me har overskot av, så me slepp å byggja og kjøpa nytt og forbruka unødvendig mykje. No er utviklinga med Airbnb-utleige med på å auka bustadkrisa. Færre bustadar vert tilgjengelege for folk som treng hus, og behovet for å byggja meir i natur og grøne lunger aukar. Sånn treng me ikkje å ha det. Noreg kan ta grep, som alle andre land rundt oss har gjort, og ta politisk kontroll over korttidsutleige i byane. Med aktive grep kan Stortinget sørgja for at me i alle fall reduserer køen av bustadlause studentar til hausten, som følgje av at altfor mykje av bustadmassen er teken av langtidsleigemarknaden for heller å verta tilbydd rike turistar, turistar som burde bu på hotell og bidrege til det lokale næringslivet i hotellbransjen. Me har ikkje stort overskot av bustadar i byane. Difor burde me prioritera plassen til dei som skal bu her. Me i Miljøpartiet Dei Grøne vil sikra fleire leigebustadar til dei som treng det, og heller dela meir på det me faktisk har eit kjempeoverskot av i Noreg, nemleg hytter i norsk natur. I landet med flest hytter per innbyggjar, står dei fleste av dei tomme nesten heile året, som eit symbol på massiv sløsing med natur og knappe ressursar. Likevel er det sett av enorme område til hyttebygging i åra framover. I Oslo har me i dag landets største press på bustadprisar, og det vert planlagt stadig meir nedbygging av skogane våre og dei grøne lungene i byane. Samtidig står altså tusenvis av bustadar tomme i Oslo, f.eks. som feriebustadar. Det er absurd. Nøyaktig kor mange bustadar dette gjeld, kan me ikkje veta, fordi det ikkje finst skikkelege data. Det er eit stort problem at gode data for bustadmassen rett og slett ikkje finst. Det er eit politisk ansvar å prioritera det viktigaste. No må Noreg slutta å byggja ned naturen vår på fjellet til unødvendige hytter, me må slutta å byggja ned naturen vår i byane, og me må slutta med unødvendig forbruksvekst. Me må heller skaffa folk det dei faktisk treng, det me alle faktisk treng: ei trygg framtid og ein trygg og god plass å bu.

Me i Miljøpartiet Dei Grøne er glade for at regjeringa, med dytt frå SV, følgjer opp nokre av dei tinga me har føreslått. Blant anna vert det ein skogmilliard i 2024, heldigvis. Det burde vore heilt sjølvsagt, og det trengst mykje, mykje meir. Noreg treng no ein naturpolitikk som monnar, der ein sluttar å byggja nye motorvegar og hyttefelt og sluttar med unødvendig naturnedbygging. Me treng ei stor satsing på kutt i klimagassutslepp. Det får me ikkje no. Me treng å verna og byggja opp att biologisk mangfald, og det betyr endring av både måten ein driv landbruk på, og måten ein driftar produktiv skog på. Det betyr å verna dei ekstremt viktige naturskogane som er igjen, og den urørte naturen – for å redda både dyr og plantar og for å binda karbon. Den beste investeringa Noreg kan gjera no, er å redda livsgrunnlaget vårt. Den mest kostnadseffektive beredskapen er å verna natur og matjord. Det er til beste for alle oss som får tryggare mat og natur rundt oss, og til beste for dei som kjem etter oss, som kan få noko å leva av. Grøn politikk er vinn-vinn. Diverre var det ikkje grøn politikk Noreg fekk i 2024, og det får me heller ikkje neste år, med mindre det vert regjeringsbyte til hausten. Miljøpartiet Dei Grøne er veldig glad for auka midlar til humanitær naudhjelp til Gaza, Somalia og Sudan. Me meiner at det er heilt sjølvsagt i ei verd der krig rasar på fleire kontinent, der millionar av menneske i verda svelt, mens oljestaten Noreg håvar inn tusenvis av ekstra milliardar kroner. Det er òg sånn at staten Noreg og dei rikaste nordmennene vassar i pengar, og likevel blir det stadig fleire fattige ungar her i byen og i Noreg, og kommunane slit med å levera dei mest basale tenestene. Kvifor er det sånn? Kvifor vert fritidsklubbane til våre mest sårbare ungdomar lagde ned, mens champagnen og kokainen aldri har flote så fritt i villaene på vestkanten? Det kan ein jo lura på. I dag støttar Miljøpartiet Dei Grøne fleire forslag frå Raudt og Kristeleg Folkeparti, bl.a. om å dobla den auka løyvinga til kommunane. Det er kommunane som sit igjen med veldig mange av dei samfunnsproblema som vert skapte av manglande politisk leiarskap nasjonalt. Det gjeld klimaberedskap, naturtap, omsorgsoppgåver og mykje meir. Miljøpartiet Dei Grøne vil løfta vårt forslag om 50 mill. kr ekstra for å sikra fritidstilboda i Oslo aust. Med det vil eg ta opp forslaget frå Miljøpartiet Dei Grøne og ønskje presidenten og Stortinget ei god og fredeleg jul. Eg vil avslutte med eit lite dikt, «Treet», av Øystein Hauge: Kva eg ønsker meg under juletreet Aller mest ønsker eg meg sjølve treet og skogen og lufta og havet og elvene i tusenvis av år framover

Kommuneøkonomien er trong over heile landet, og tenester og fritidstilbod vert lagde ned over ein låg sko. Desperate kommunepolitikarar seier ja til stadig meir absurde naturraserande prosjekt i håp om eit par nye arbeidsplassar. Men det er ingen naturlov at kommunane og fellesskapet skal vera fattige, mens forskjellane mellom folk aukar og det aldri har vore fleire norske milliardærar. Det er politiske val å betala så lite til folk i sosialhjelp. Det er politiske val å gjeva så store skattelettar til den øvre middelklassen og til dei superrike. Det er politiske val at me har rekordmange private svømmebasseng i Noreg og rekordmange luksushytter på fjellet, mens me ikkje har råd til vatn i dei kommunale bassenga eller pengar til å driva fritidsklubbar for dei mest utsette ungane. Eit sosialt urettferdig samfunn er eit dårlegare samfunn. Jo større forskjellar mellom fattig og rik, jo meir mistillit og meir kriminalitet får me. Det som skjer i byar som Oslo no, der Høgre styrer med hard hand for å gjeva skattelette til dei rikaste og bevisst aukar forskjellane mellom folk, er ei oppskrift på utanforskap, gylne gettoar på vestkanten og reelle gettoar på austkanten, mindre tillit over heile linja og auka kriminalitet. Det vil heilt garantert verta veldig dyrt i det lange løp i form av øydelagde liv og i form av auka utgifter for både kommunen og det norske samfunnet. Det Noreg treng, er systemendring, modige grep som set oss på ein ny kurs med politikarar som faktisk vågar å prioritera det me veit fungerer, og det som er viktig. I Søndre Nordstrand her i Oslo lever eit av tre barn i fattigdom, og som fleire andre bydelar i Oslo har dei særleg store sosialutgifter, bl.a. på grunn av ein fullstendig feilslått eller skal eg seia manglande bustadpolitikk, som pressar folk med ulike sosiale og økonomiske problem ut i ytterkantane. Denne bydelen måtte kutta aller mest av Oslos bydelar i årets budsjett, og Miljøpartiet Dei Grøne meiner at regjeringa og me i Stortinget har ansvar for å stilla opp for dei mest utsette i landet. Det finst eit statleg kommunalt spleiselag i ein del bydelar som Søndre Nordstrand i form av områdeløft. Me føreslår difor å sikra ungdomane, barna og dei utsette gruppene i Søndre Nordstrand dei mest nødvendige tilboda i året som kjem, ved å setja av ekstra midlar til områdeløft. Med det vil eg ta opp Miljøpartiet Dei Grøne sitt forslag.

Miljøpartiet Dei Grøne vil uttrykkja støtte til forslaget om ei særskilt kompensasjonsordning for oljepionerane, og me ønskjer å bidra til ein verdig debatt, ikkje driva populistisk splid, som enkelte har gjort her i dag. Forslaget er eit viktig skritt mot å anerkjenna og kompensera dei som har bidratt betydeleg til oppbygging av Noregs oljeindustri, ofte under krevjande og veldig risikofylte forhold. Det er ikkje så ofte Miljøpartiet Dei Grøne stemmer saman med Framstegspartiet i saker som handlar om olje, men så handlar heller ikkje denne saka om olje, ho handlar om at arbeidsfolk i Noreg skal ha rettar, tryggleik og verdigheit. Det handlar om at Miljøpartiet Dei Grøne er klokkeklare på at folk som skal ha blitt utsette for miljøgifter og skade på jobb, for fellesskapet, sjølvsagt skal kompenserast – før dei døyr. Difor støttar me forslaget om raskt å få på plass ein kompensasjon for dei folka som har blitt direkte skada av oljeindustrien. NRK har avdekt at mange oljepionerar lid av alvorlege helseplager som følgje av eksponering for oljeslam og giftige gassar, og eg vil takka landsforeininga ALF Offshore og alle dei som har kjempa for sine rettar. Takk til dei som har fortalt sine personlege historier. Takk til Øyvind Myrene, Jan Birger Årsland, Jan Terje Birktjørn, Hans Marwoll, Tord Lillehavn, Bjarne Kapstad og mange, mange fleire – alle dei som har fått fram dei alvorlege følgjene oljeindustrien har hatt på kroppen deira, på livet deira, fordi dei har jobba utan verneutstyr mot giftige gassar, olje og damp i ein farleg bransje. Beinmergskreft, nerveskadar, nyresvikt, kroppsorgan som forvitrar, bein som smuldrar bort – oljepionerane tok stor personleg risiko i ein farleg bransje. Miljøpartiet Dei Grøne meiner det er på høg tid at me gjev dei den anerkjenninga og støtta dei fortener. Om me jobbar raskt, kan nødvendige løyvingar inkluderast i revidert nasjonalbudsjett for 2025. Eg vil minna salen om det ansvaret Stortinget har for å ta lærdom og forhindra at fleire blir ramma av skadeverknadene av oljeindustrien. Historia viser at oljeselskapa ikkje tek det ansvaret som krevst for menneske eller miljø, og denne salen må ta ansvar for utfordringar både i fortida og i framtida. Miljøpartiet Dei Grøne vil at dette òg skal vera ei påminning om ansvaret denne salen har for så raskt som mogleg å sørgja for ei ordna og trygg utfasing av olje og overgang til fornybare jobbar, til beste for arbeidsfolk i heile Noreg og for alle barn overalt. Miljøpartiet Dei Grøne vil understreka at mange av dei skadde no lever med livstruande tilstandar. Dei treng hjelp no. Veldig mange av oljepionerane er allereie døde. Dei gjenlevande har ikkje tid til å venta på fleire rapportar og utgreiingar. Mange har ikkje krefter til å kjempa for den hjelpa dei treng. Miljøpartiet Dei Grøne ønskjer ein rask og verdig kompensasjon for oljepionerane og ber regjeringa få fortgang i byråkratiske prosessar og gjera det som skal til – omgåande, med ein gong, no.

Nylandsvegen og Nylandsbrua var første del av eit stort motorvegnett som skulle gå gjennom Oslo. Det var heldigvis eit motorvegnett det ikkje heilt vart noko av, men på Grønland er brua der framleis, og ho er til hinder for god byutvikling. Ei tidlegare konseptvalutgreiing frå byrådet har slått fast at det vil vera mogleg med ei betre byutvikling, ein attraktiv by, om brua vert riven. Bystyret har vedteke dette i fleire år. I 20 år med politisk ønske om å få det til har både Bane NOR, Jernbaneverket og Statens vegvesen delteke i det uformelle plansamarbeidet, men det har vist seg vanskeleg utan ei tydeleg bestilling frå Samferdselsdepartementet om at dette skal få fart. Er det mogleg å håpa på at det vil skje noko med Nylandsbrua i tida framover?

Året er 2024, snart 2025. Det skulle ein ikkje tru når ein høyrer denne debatten. Dei fleste av oss i Noreg bur i ganske vanlege byar og tettstader, ca. 80 pst. av oss. Slike plassar er det fullt mogleg å klara seg fint i kvardagen med kollektivtrafikk, sykling og gonge dersom det vert lagt til rette for det. Sjølv om me bur stadig meir sentralt i Noreg, køyrer nordmenn stadig meir bil. Kvifor er det slik? Jo, det er fordi ein fører den politikken ein fører. Det er fordi norske politikarar og regjeringar dei siste tiåra har brukt milliardar av skattekroner på å byggja ned natur og å leggja asfalt. Nye vegar har vore ein kjempesuksess, står Høgre og Framstegspartiet og skryter av her i dag. Om ein måler suksess i mest mogleg nedbygd natur, flest mogleg daude bysentrum langs sørlandskysten, flest mogleg nye bilbaserte kjøpesenter, mest mogleg unødvendig bilkøyring, ja, då har Nye vegar vore ein kjempesuksess. Kva er det ein held på med? Artsrik gamalskog der utryddingstrua fuglar hekkar, er hogd ned. Uerstattelege våtmarker med stort artsmangfald er asfalterte. Små dammar med sjeldne salamandrar er sprengde bort. Og dette skal ein fortsetja med. For samfunnet vårt, for naturen og for barna våre er Nye vegar ein tragedie. I staden for å satsa på tog, bane og buss har Noreg satsa stort på motorvegutbygging dei siste åra. Folk er så avhengige av bilen, seier eksospopulistane i Senterpartiet og Framstegspartiet mens dei pressar gjennom nye milliardar til unødvendige motorvegprosjekt som gjer folk stadig meir avhengige av bil. Kven er det som eigentleg køyrer mest bil her i landet? Jo, det er folk på det sentrale austlandsområdet, ifølgje Statistisk sentralbyrå, SSB. Asker og Bærum ligg over landsgjennomsnittet, med høvesvis 11 928 og 11 446 km per personbil årleg. I Oslo køyrde ein personbil i snitt 11 704 km i fjor. Til samanlikning køyrde ein personbil i Alta 10 169 km og i Hammerfest litt mindre – altså langt under landsgjennomsnittet. Det er eit politisk val å tvinga folk til å køyra bil. Den gjennomsnittlege bilturen i Noreg er under 5 km og kunne lett vore erstatta av gonge, sykling eller kollektivtrafikk om det var lagt til rette for det. Som regel er det ikkje trygt å gå eller sykle her i landet. Kvifor ikkje? Det er for mange bilar, det er for mykje trafikk. Det er freistande å spørja eksoskameratane i Senterpartiet, Høgre og Framstegspartiet: Kor mykje asfalt er nok asfalt? Når er det nok bilkøyring i Noreg? Når har de øydelagt nok natur? Dei fleste reiser kunne enkelt vore erstatta med kollektivreiser dersom det hadde gått ein buss eller eit tog. I praksis er det ikkje bygd ut tog i Noreg dei siste hundre åra. I dag går det knapt ein dag utan at ein ser overskrifter om tog som er forseinka. Kollektivprisane aukar òg. Alt dette rammar vanlege barnefamiliar, studentar og pendlarar. Kort sagt er det krise i kollektivtilbodet, som betyr meir krise i klimapolitikken, meir biltrafikk, utrygge skulevegar og helsefarleg luft i byane våre, særleg der dei fattigaste ungane bur. Dette vil me i Miljøpartiet De Grøne gjera noko med. I vårt alternative budsjett viser me at det er enkelt å få på plass eit gigantisk kollektivløft over heile landet. Me ønskjer nasjonalt månadskort til 499 kr for alle. Då kunne ein ha pendla til jobb, dratt på helgetur, besøkt bestemor – alt med det same billege månadskortet i eit kollektivtilbod som faktisk går. Løysinga til regjeringa, Høgre og Framstegspartiet er meir av det som skapar problema – meir bil, meir fly, dyrare og dårlegare kollektivtrafikk. For å setja flyginga til nordmenn i perspektiv: Nordmenn flyg ti gonger meir enn den jamne europear, dobbelt så mykje som svenskane og danskane. Det går rundt 50 fly kvar dag mellom Oslo og Trondheim. I Frankrike har dei forbode korte flyturar der det finst tog som alternativ. I Noreg går me i heilt motsett retning. Ein ny rapport frå NTNU i fjor viser at luftfarten har 50 pst. høgare klimagassutslepp enn tidlegare berekna. Nordmenn er altså heilt i verdstoppen. Det er berre amerikanarar og australiarar som flyg meir enn oss. Kva er løysinga til dei største partia? Meir av det same. Og mens tusenvis av folk allereie døyr av klimakrisa i Asia, i Afrika og på vårt eige kontinent, mens norske bønder får øydelagt avlingane sine av ekstremvêr, mens norske bygder vert skylte bort av ekstremvêr, er planen til dei store partia å fortsetja å byggja meir veg, fortsetja å auka flytrafikken. Det er heilt sjukt, det som går føre seg i denne salen, og det som går føre seg i norsk transportpolitikk.

Skattesystemet er eit av våre viktigaste økonomiske styringsverktøy for å omstilla samfunnet. Miljøpartiet Dei Grøne sitt alternative statsbudsjett for 2025 viser nødvendige skatte- og avgiftsgrep for å få til vår tids viktigaste samfunnsmål: å skapa velferd for alle folka i landet vårt utan å øydeleggja livsgrunnlaget for framtidige generasjonar, slik ein gjer i dag. Miljøpartiet Dei Grøne meiner at ei grøn og solidarisk skatteomlegging må vera høgaste prioritet for regjeringa. Skattepolitikken må beskytta natur, avgrensa utslepp av klimagassar og forureining og sørgja for ei solidarisk og ansvarleg forvalting av ressursane på planeten. Det krev mykje meir enn små justeringar i skattar og avgifter. Det hastar å skapa ein økonomi der dei langsiktige, miljømessige og sosiale kostnadene vert reflekterte i prisen på ei vare eller teneste. Skattesystemet må vera meir omfordelande, og me skal ha ei rettferdig omstilling. Ein vellykka miljøpolitikk heng uløyseleg saman med ein rettferdig skattepolitikk som reduserer økonomiske ulikskapar. Me treng ein offensiv næringspolitikk som mobiliserer skaparkrafta i samfunnet for å byggja eit meir miljøvenleg samfunn og eit nytt grønt næringsliv. Difor føreslo Miljøpartiet Dei Grøne omfattande endringar i skatte- og avgiftspolitikken for 2025 i vårt innspel til statsbudsjettet. Når eg kan bestilla ein genser frå Temu som kostar mindre enn lokalproduserte poteter, viser det kor feilslått avgiftspolitikken i dag er. Kostnadene ved miljø- og menneskeskadeleg produksjon og forbruk vert ikkje reflekterte i prisane. Når omfordelingseffekten i skattesystemet sviktar og forskjellane aukar, vert bildet enda grellare. Fattige barnefamiliar må ta til takke med varer som er dårlegare for helsa deira og for naturen. Me er nøydde til å omstilla oss bort frå ein bruk-og-kast-økonomi til ein økonomi som forbrukar mindre, og der ressursar vert gjenbrukte. Skatte- og avgiftspolitikken må sørgja for at det kostar meir å forureina, og at det vert billegare å velja miljøvenleg. Alt som kostar pengar, er dyrare for dei som har lite pengar. Høge avgifter rammar skeivt. Dei med dårlegast råd brukar meir av inntekta si på nødvendig konsum og transport og vert difor ramma ekstra hardt av høge prisar, særleg når alternativa er utilgjengelege. Omfordeling over skattesetelen er det viktigaste, men det er ikkje nok. Difor vil Miljøpartiet Dei Grøne innføra klimapåskjøning til alle, der det vert innført ekstra avgifter på forureinande forbruk, og der inntektene vert delte ut att til befolkninga. Det vil dei fattigaste og dei som forbrukar minst, tena mest på. Størsteparten av inntekta frå flyseteavgift og auka vegbruksavgifter på bensin og diesel vert delte ut som flate kontantoverføringar i skatteoppgjeret til alle som bur i Noreg. Det er anteke at barnefamiliar vil betala ein større andel av avgiftene, og difor skal ungar ha den same utbetalinga og få sin del av klimapåskjøninga. Dei som bur usentralt med færre transport- og konsumalternativ, får eit høgare beløp. I vårt forslag får folk med inntekt lågare enn 800 000 kr redusert skatterekning, mens dei med inntekt over 800 000 kr vil få auka inntektsskatt. Omfordelingseffekten vert styrkt av fleire andre skatteforslag, bl.a. ei meir solidarisk innretning av barnetrygda. Ho må aukast kraftig, og ein må skattleggja ho sånn at dei med god nok råd bidreg til å få ned antalet fattige barnefamiliar i dette landet. Aukande forskjellar viser at det er behov for formuesskatten i Noreg, men me veit òg at skatten kan slå uheldig ut og vera til hinder i etablerings- og oppskaleringsfasen for oppstartsbedrifter. Miljøpartiet Dei Grøne føreslår difor eit betydeleg auka botnfrådrag, frå 1,7 mill. kr til 5 mill. kr, som vil gjera at om lag fire av fem formuesskattebetalarar vil sleppa skatten. Skattesystemet må bidra til å skapa plass til mange nye bedrifter når me no skal omstilla økonomien bort frå fossil energiutvinning og til nye, grøne næringar. Staten må utforma rammevilkår for både dei etablerte og dei nye, små, lokale bedriftene – ikkje berre dei multinasjonale gigantane som systematisk kan planleggja for minst mogleg skatterekning. Miljøpartiet Dei Grøne føreslår å innføra redusert arbeidsgjevaravgift for oppstartsbedrifter i ein avgrensa periode og eit standardisert frådrag for sjølvstendig næringsdrivande. Me vil ha skattelette i form av auka jordbruksfrådrag og fiskarfrådrag for å støtta opp om heilt sentrale, naturbaserte primærnæringar. For å senka utsleppa i tråd med Parisavtalen, slik me skal og må, er det ingen veg utanom å auka prisen på utslepp. Det trengst omstillingsavgift på utvinning av olje og gass og næringsretta miljøskattegrep som fremjar bruk og teknologiutvikling av utsleppsfrie maskiner. I tillegg er det på tide med ei avgift på uttak av torv og toll på soya til husdyr- og fiskefôr. Til slutt vil Miljøpartiet Dei Grøne vera tydelege på at meirverdiavgiftssystemet kan og bør brukast aktivt for å fremja berekraft. Me føreslår å fjerna moms på frukt, grønt og økologiske matvarer for å fremja større sal og produksjon. For å bevara og styrkja eit levande uteliv i både byen og naturen føreslår me å senka momsen på all servering av mat og drikke.

Eg vil takka for ein god debatt, men eg merkar meg at statsråden framleis ikkje har svart på når lovforslaget skal leggjast fram for Stortinget. Som mange har vore inne på, har heile éi av fem kvinner vorte utsette for valdtekt. Sjølv om det er så mange som vert utsette for valdtekt i Noreg, er det svært få overgriparar som vert tiltalte og dømde. Ifølgje Riksadvokaten legg politiet bort meir enn åtte av ti valdtektsmeldingar, mens kvar tredje valdtektssak endar med frifinning i retten. Samtidig veit me at veldig mange valdtekter aldri vert melde i det heile teke. Det hastar å gjera noko med dette samfunnsproblemet, og eg håpar verkeleg at statsråden no vil setja fart i dette. No er det fleirtal på Stortinget for ein samtykkelov – la oss få den loven på plass. Sverige innførte samtykkelov i 2018. Ei evaluering av loven i 2020 viser at han har resultert i at fleire vart tiltalte og dømde for valdtekt. Ein samtykkelov vil altså føra til at fleire valdtektsmeldingar kan etterforskast, og – om bevisa held – enda med ei rettferdig behandling i domstolane. Juristforbundet skriv i resolusjonen sin frå deira landsmøte i år at forslaget frå Straffelovrådet «går ikke langt nok i å beskytte de som forholder seg passive i frykt, traumer eller andre handlingslammende situasjoner». Juristforbundet meiner at det alternative «ja er ja»-forslaget, der samtykke må gjevast aktivt, er ei betre løysing. Då vil ansvaret for å innhenta samtykke leggjast på initiativtakaren og ikkje på offeret. Denne debatten har vist at det hastar å få på plass ein reell samtykkelov. For kvar dag som går, risikerer ein ny person ikkje å få si overgrepssak behandla etter prinsippet om at berre ja er ja. Sånn skal det ikkje vera. Me treng ei lovendring i Noreg, og me treng ei haldningsendring. Avslutningsvis vil eg takka alle organisasjonar og enkeltpersonar som pusher på i denne saka, og eg vil takka representantane for ein god debatt og ønskja statsråden lykke til med å leggja fram eit lovforslag på nyåret.

Takk til statsråden for svaret. Statsråden har seinast i oktober i år, i TV 2, vore ute og sådd tvil om det vert ein straffelov med utgangspunkt i prinsippet om at berre ja er ja. Det har bekymra fleire, bl.a. meg. Justisdepartementet har tidlegare uttrykt bekymring for at innføringa av ei samtykkebasert valdtektsbestemming vil kunna medføra auka fokus på korleis offeret har opptredd, og at det vil kunna svekkja vernet mot valdtekt eller gjera prosessen meir belastande for fornærma. Det er ei legitim bekymring, men òg i eit nytt straffebod basert på ein «nei er nei»-modell vert søkjelyset retta på om den valdtektsutsette har uttrykt motvilje mot den seksuelle omgangen. Straffelovrådet gjev inntrykk av at modellane «berre ja betyr ja» og «nei betyr nei» ikkje er så ulike, men premissane desse to modellane byggjer på, er faktisk vidt forskjellige. Det er rett og slett misvisande å antyda at det ikkje har store praktiske konsekvensar å leggja den eine eller den andre modellen til grunn, f.eks. i saker der offeret ikkje uttrykkjer motstand på grunn av passivitet, at hen frys til, at det er ei personforveksling, eller at den seksuelle omgangen skjer i ruspåverka tilstand. Om den eine eller andre modellen vert lagd til grunn, kan gje eit vesentleg forskjellig utgangspunkt for den vidare strafferettslege forfølginga. Ein samtykkelov vil òg kunna føra til ei omfattande haldningsendring i samfunnet. Ifølgje Ipsos’ haldningsundersøking frå 2013 meinte kvar fjerde person i Noreg at ei kvinne er heilt eller delvis ansvarleg for å ha vorte valdteke viss ho frivillig har vorte med ein mann på nachspiel. Det er ganske skremmande. Ein lov som seier at sex utan samtykke er valdtekt, sender eit tydeleg signal om kvar ansvaret ligg, og det treng me i det norske samfunnet i dag. Dette kan føra til færre valdtekter, men òg til at fleire tør å seia frå for det å ha sex med ein person som ikkje har gjeve samtykke, er valdtekt.

Det er altså tre år sidan regjeringa fyrst varsla om ein samtykkelov. To år har gått sidan Straffelovrådet la fram sitt forslag, men sidan har saka lege og støva ned hos Justisdepartementet. No byrjar det å verta kritisk å få ein reell samtykkelov på plass viss det skal skje i denne stortingsperioden. For kvar dag som går, risikerer me at ein ny person ikkje får si overgrepssak behandla etter prinsippet om at berre ja er ja. Nasjonalt kunnskapssenter om vold og traumatisk stress, forkorta NKVTS, har vist at éi av fem kvinner i Noreg har vore utsett for valdtekt minst éin gong i livet – éi av fem. Ein, to, tre, fire, fem – alle kjenner me nokon som har vorte utsett for valdtekt, eller me er sjølve ein som har vorte utsett for valdtekt. I tillegg har 3 pst. av menn i Noreg vore utsette for valdtekt. Ifølgje rapporten til NKVTS er det ingenting som tyder på at førekomsten av valdtekt har gått ned over tid. Yngre kvinner rapporterer ikkje om færre tilfelle av valdtekt før fylte 18 år samanlikna med eldre kvinner. FNs menneskerettskomité har uttrykt bekymring for den høge førekomsten av valdtekt i Noreg og har bl.a. anbefalt at definisjonen av valdtekt vert endra. Det haster difor å få på plass ein reell samtykkelov i Noreg, og når eg seier «reell samtykkelov», meiner eg reell. Eg vert bekymra av det som ligg i bordet frå Straffelovrådet, og eg vert bekymra av at justisministeren ikkje kan vera tydelegare på at det vert ein lov etter prinsippet om at berre ja er ja. Etter dagens straffelov er valdtekt definert som det å skaffa seg seksuell omgang «ved vold eller truende atferd», eller ved å ha seksuell omgang med nokon som er «bevisstløs eller av andre grunner ute av stand til å motsette seg handlingen». Dersom overgripar ikkje har brukt vald eller truande åtferd for å oppnå den seksuelle omgangen, og overgripar heller ikkje har utnytta at den utsette var i ein svekt tilstand, eller at overgripar sjølv var i eit overmaktsforhold, vil det ikkje omfattast av valdtektsbestemminga, sjølv om det ikkje var frivillig samtykkande sex. Lagmannsretten har f.eks. uttalt om valdtektsbestemminga: «Det er ikke tilstrekkelig for domfellelse etter bestemmelsen at fornærmede ikke har samtykket, vridde seg unna, eller sa stopp.» Dette held ikkje. All sex skal vera frivillig. Å bestemma over sin eigen kropp og seksualitet er ein menneskerett, og det vert ikkje gjenspegla i dagens straffelov. Noregs definisjon av valdtekt harmonerer i tillegg dårleg med Europarådets Istanbul-konvensjon, som Noreg har signert og forplikta seg til. Etter konvensjonen skal straffeloven definera seksuelle overgrep, inkludert valdtekt, gjennom mangel på samtykke. Det bør òg følgja av Noreg sin straffelov. No fryktar eg at prosessen for ein ny samtykkelov vert trenert, og at forslaget kjem for seint til at det vert ei skikkeleg realitetsbehandling. Det er difor eg no vil spørja justis- og beredskapsministeren: Når kjem statsråden til å leggja fram ein reell samtykkelov som er i samsvar med Noregs menneskerettslege forpliktingar og anbefalingar frå GREVIO, Europarådets ekspertkomité for Istanbul-konvensjonen? Korleis kan statsråden garantera at den nye valdtektsbestemminga faktisk legg mangel på eit fritt gjeve samtykke til grunn?

Det er uventa, dette, det er min første interpellasjon, så takk til helseministeren og til alle for moglegheita. Som helseministeren er inne på, er det veldig leitt at det endå ikkje har kome på plass ein internasjonal plastavtale, og det er veldig mykje som gjenstår. Ein av dei største farane er om verda endar med eit rammeverk som eigentleg ikkje forpliktar land til å gjera noko som helst. Ein Parisavtale for plastforsøpling kan kanskje høyrast positivt ut, men viss ein spolar tilbake og hugsar på at det tok 23 år frå rammekonvensjonen vart vedteken, til Parisavtalen kom, så er det ganske skremmande. Endå viktigare er det at me ikkje endar opp med endå ein internasjonal miljøavtale som berre forpliktar land til å gjera det dei sjølve trur er lurt og har lyst til. Det er ikkje sånn me løyser problema til kloden. Som eg var inne på i stad: I løpet av den tida vil plastproblemet på kloden vera fordobla. Allereie er det strender i Ghana, t.d., der ein ikkje lenger ser sanden fordi han er dekt av plastklede, eksporterte frå vestlege land – heilt unødvendig produksjon av plastklede som knapt vert brukte før dei vert sende verda rundt og endar som eit enormt miljøproblem på strender i u-land. Til slutt: Noreg er nøydd til å bidra med ressursar og pengar til det internasjonale arbeidet med ein global plastavtale, ikkje berre til forhandlingane, som ein i stor grad har gjort til no, men til framtidig implementering. Sjølv om fokuset bør vera på å finna kostnadseffektive løysingar, vil det kosta pengar å dreia den globale økonomien bort frå eit vanvitig overforbruk og ein avhengnad av eingongsprodukt og andre varer som genererer forsøpling, og det spleiselaget må Noreg vera med på. Det er i vår eigeninteresse, og det er heilt vesentleg viss me skal klara ikkje å drepa både hava og våre eigne kroppar i åra som kjem.

Takk til helseministeren for responsen. Det er bra at regjeringa er oppmerksam på problemstillinga, og at dei jobbar internasjonalt. Eg er likevel bekymra for om dette vil verta følgt opp raskt nok og med stor nok kraft. Det skjer for lite, og det skjer for seint. Eg er glad helseministeren i dag er tydeleg på at han er einig med oss i at me må gjera alt det me kan for å redusera plastforureininga. Me i Miljøpartiet Dei Grøne har ein del forslag som eg håpar statsråden vil vurdera. For det første trengst det openbert forbod mot unødvendig eingongsplast og å gjera alternativa tilgjengelege og rimelege gjennom f.eks. å prissetja den fossile plasten riktig. Det trengst eit oppgjer med den skadelege fossilbransjen. I dag tener oljebransjen store pengar, ikkje berre på å koka kloden, men gjennom å laga enorme mengder unødvendig plast som kveler hava våre og forureinar kroppane våre. Når det gjeld den største utsleppskjelda, nemleg biltrafikken, må ein slutta å leggja til rette for meir og meir biltrafikk, slik regjeringa dessverre framleis gjer. Overgangen til elbilar kjem ikkje til å løysa problemet med mikroplastutslepp, snarare tvert imot. Tunge batteripakkar gjev meir slitasje på dekk og auka utslepp. Her treng me både ei stor satsing på betre dekk med lågare utslepp eller nedbrytbare materiale, og ikkje minst treng me ein ny samferdselspolitikk som erkjenner at miljøbelastninga av dagens vegtrafikk er heilt uakseptabel, og som faktisk får ned trafikken. Det vil løysa mange folkehelseproblem på ein gong. I byane våre veks no tusenvis av barn opp i område med skadeleg luft og støy på grunn av trafikken. På bygda har barn dobbelt så stor fare for overvekt fordi det er ein bilkultur der, og det er vanskeleg å sykla og gå trygt dit ein skal. Når det gjeld utsleppa frå kunstgrasbaner, har Miljøpartiet Dei Grøne jobba nasjonalt og lokalt i mange år for å stansa utbygging av sånne baner. Utsleppa frå banene er enorme, og ungane som spelar på dei, vert eksponerte for vanvitige mengder usunn plast. Dei rullar seg bokstaveleg talt i miljøgifter. Regjeringa bør snarast mogleg få på plass ei raus tilskotsordning for overgang til andre løysingar enn kunstgras. Etablering av nye baner må omgåande verta forbode. Me ser det her i Oslo, at ein stadig vekk lagar politiske fleirtal som vedtek å byggja nye sånne baner, stikk i strid med all kunnskap. I tillegg treng me tiltak som treffer dei mest helseskadelege mikroplastutsleppa direkte, og då tenkjer eg særleg på ungane våre. Me må få vekk produkt i plast som er retta mot barn, anten det er matemballasje som vert varma opp i mikroen, og som lek store mengder miljøgifter rett ut i maten, eller det er leiker ungane puttar i munnen, eller produkt dei drikk frå. Eg og Miljøpartiet Dei Grøne har erklært krig mot plast, og me inviterer med dette regjeringa til å verta med i kampen.

Eg er ei ganske vanleg norsk dame som er veldig heldig å få vera på Stortinget akkurat no, så eg vil bruka denne anledninga. Eg har riktig nok to barn, noko som er litt meir enn gjennomsnittet i Noreg, men som dei fleste nordmenn bur eg i by, eg prøver å halda meg sunn og frisk, eg prøver å velja miljøvenleg når eg kan, eg prøver å laga ordentleg, norsk, sunn mat til ungane mine, og eg prøver å unngå miljøgifter. Som alle andre norske menn og kvinner klarer eg likevel ikkje å unngå miljøgiftene, for forureininga er overalt. Min hjerne er om lag 0,5 pst. rein plast. Det er nok òg hjernen til helseministeren og hjernen til alle andre representantar her inne, viss dei er sånn cirka gjennomsnittlege. Eg ammar framleis dottera mi på eitt år, men det burde eg kanskje ikkje gjera, for forsking viser at miljøgifter hopar seg opp i kroppane våre, og ein del kvinner har så mykje miljøgifter og giftstoff i mjølka si at dei antakeleg ikkje burde amma barna. Nokre optimistar trudde kanskje at me hadde løyst miljøproblema då plastskeia på Go' Morgen-yoghurten vart bytta ut med ein irriterande trepinne. Dessverre er det ikkje heilt sånn verda fungerer. Plastproblemet er i full eksplosjon. Mesteparten av all plast som nokon sinne er produsert, er laga i mi levetid, og produksjonen ligg an til å doblast innan 2050, lenge før dottera mi er like gamal som eg er no. Mikroplastutfordringane gjer inntrykk på meg som både politikar, miljøaktivist og mor. Dette er eit veldig sterkt undervurdert helseproblem og fortener ein langt meir målretta politisk innsats enn i dag. Difor er eg glad for å kunna ta opp dette med helseministeren i dag. Eg håpar på breitt engasjement i salen, og eg håpar på eit sterkt engasjement frå helseministeren i tida framover. Framtidas folkehelse er avhengig av at myndigheitene ikkje berre fokuserer på behandling av helseproblem som allereie har oppstått, men at ein tek store grep for å førebyggja dei nye store helseutfordringane. Mikroplast og andre miljøgifter er på lang sikt ein kritisk trussel mot liv og helse som krev kanskje like stor merksemd og handlekraft som akutte problem knytt til helsekøar og sjukehusstruktur. Om me greier å førebyggja skikkeleg, sparar me ikkje berre milliardar av kroner, men me gjev òg veldig mange menneske betre, lengre og rikare liv, noko som er endå viktigare. Mikroplast er dessverre overalt. I går kunne Miljødirektoratet melda at resultat frå norsk miljøovervaking viser overraskande funn av partiklar frå bl.a. bildekk i regnvatn på Svalbard. Forskarar meiner at dette ikkje stammar frå bilkøyring på Svalbard, noko det er veldig lite av, men at det kjem langvegsfrå med lufta, før det fell ned med regnet. Det betyr at det ikkje finst nokon plassar å gøyma seg frå plasten – ikkje for dyr, ikkje for menneske. Partiklane er så små at dei trengjer inn over alt: i hjernen, i morkaka, i blodårer, i alle organ. Desse ørsmå partiklane inneheld skadelege stoff og vert verande lenge i miljøet utan å verta brotne ned. Mikroplast frå bildekk inneheld mange forskjellige organiske stoff og tungmetall, og det har vist seg at dekk kan innehalda så mykje som 800 ulike kjemikaliar. Det er usikkert kva slags effekt desse har på helsa vår, men forskarar er bekymra for at det kan påverka f.eks. lunge og hjarte negativt. Likevel vert det gjort lite for å beskytta nordmenn, særleg dei yngste. Myndigheitene har ansvar for å verna oss, men i dag er ansvaret i praksis opp til kvar enkelt innbyggjar, fordi myndigheitene ikkje tek grep. Vanlegvis er det sånn at når ein har eit alvorleg problem, set ein seg ned og lagar ein plan for å løysa det. I denne saka må me ta for oss kjeldene til mikroplastforureining, og me må sørgja for å redusera og helst stansa den forureininga. Den største kjelda til mikroplast her i landet er bildekk. Dekka står for 41 pst. av dei utsleppa av mikroplast som skjer på land. Den nest største kjelda er gummigranulat frå kunstgrasbaner, som står for 29 pst. av utsleppa. I tillegg kjem forsøpling, slitasje frå skip, oljeplattformar og oppdrettsnæring, som er store kjelder. For helsa vår og barna våre er ofte kjøkkenutstyr, klede og leiker nokre av dei største trugslane. Det hastar å beskytta naturen og helsa vår. Det krev handlekraft, nytenking og tydelege politiske grep. Eg ser fram til å høyra om regjeringa har ein plan for dette.

Det var representantane frå SV og Venstre som fekk meg til å teikna meg. Det er Riksrevisjonen som her har lagt fram sin rapport, som i realiteten er slakt av regjeringa si klimastyring, manglande leiing, koordinering, samordning og verktøy. Miljøpartiet Dei Grøne meiner at det Riksrevisjonen viser, fortener sterk kritikk, ikkje berre kritikk. Me er det partiet som er tydelegast på det, og me hadde håpa å få med oss fleire andre parti. Eg vil minna om at det er Stortinget som fører kontroll over regjeringa, ikkje Riksrevisjonen. Dei har gjort ein uhilda gjennomgang. Miljøpartiet Dei Grøne tek jobben vår på Stortinget på alvor og klimakrisa på høgste alvor. Difor er det svært kritikkverdig at regjeringa ikkje leverer på det som er deira absolutte kjerneoppgåve, og på Stortingets veldig tydelege vedtak. Eg vil minna om at det ikkje er fyrste gongen ein føreslår denne typen vedtak i Stortinget. I 2018 vart det fremja mistillitsforslag frå Arbeidarpartiet, Senterpartiet og SV mot Solberg-regjeringa. I 2018 vart det gjort kritikkvedtak i samband med behandling av den same saka, Riksrevisjonens rapport om objektsikring. I 2005 vart det gjort kritikkvedtak frå Arbeidarpartiet, Framstegspartiet og SV. Dette kan ein gjera. Me meiner det burde verta gjort i denne saka, og så får dei andre partia gjera som dei vil – og det har dei jo gjort. Eg vil òg minna om at det Riksrevisjonen her har vurdert, er eit systemproblem. Det at regjeringa Støre har sagt at klima og natur skal leggja ramma for all politikk, har dei openbert ikkje følgt opp godt nok, men det har heller inga tidlegare regjering gjort. Det er det som gjer at Noreg no står i denne veldig alvorlege situasjonen. Me håpar på ei ny regjering snart som kan ta klimaproblemet meir på alvor.

I sin rapport viser Riksrevisjonen til kjernegruppa for klima og grøn omstilling og deira arbeid, og dei skriv at arbeidet med strategien for denne gruppa har teke tid fordi «gruppen har brukt mye av tiden på å skape en felles forståelse blant departementsrådene om hva som er norsk klimapolitikk». Det er ikkje så rart at ein ikkje får framdrift i klimapolitikken dersom ikkje eingong kjernegruppa som er nedsett for å setja i verk klimapolitikken og sørgja for at han vert meir samordna og effektiv, sjølv veit eller forstår kva som er norsk klimapolitikk, og kva dei skal jobba mot. Spørsmålet mitt til statsråden er difor: Kva er eigentleg norsk klimapolitikk? Eg lurer også på om statsråden med heilt konkrete eksempel kan gjera greie for kva som er vorte gjort i dei ulike departementa etter rapporten frå Riksrevisjonen for å imøtekoma den kritikken som har kome, og for å oppfylla måla regjeringa har sett seg i Hurdalsplattforma.

Utsleppskutt på 9 pst. sidan 1990, utilstrekkelege og vage klimatiltak, usikkerheit og dårleg samordning og manglande styring – dette er norsk klimapolitikk oppsummert, og Riksrevisjonen slår fast at det er kritikkverdig. I dag hadde me moglegheita til å tvinga fram reell endring. Det er så fortvilande å stå her og konstatera endå ein gong at Miljøpartiet Dei Grøne framleis står heilt aleine om å ønskja ein ansvarleg klimapolitikk i Noreg. Klimakrisa må behandlast som akkurat det – ei krise. Det krev leiarskap, det krev mot, men så langt har me berre fått ansvarsfråskriving frå alle norske regjeringar. Når me treng handling, får me rapportar. Når me treng samordning, får me fragmentering. Når me treng reell omstilling i Noreg, får me usikre kvotar og fleksibilitetsmekanismar. Og Støre-regjeringa fortset propagandaen om at det finst rein olje og gass og skryter av Grøn bok. Olje og gass er gift for planeten vår uansett kven som pumpar det opp, og Grøn bok er eit rapporteringsverktøy, ikkje eit styringssystem. Grøn bok oppgjev ikkje den totale klimaeffekten av statsbudsjettet. Ho viser ikkje kva slags usikkerheit og vegval me står overfor. Ho gjev ikkje nok tiltak for å nå klimamåla, og er ikkje tydeleg nok på kva departement som har ansvar for å følgja opp dei ulike klimatiltaka. Støre-regjeringas svar på å løysa klimakrisa er redusert til eit mangelfullt vedlegg til statsbudsjettet, som ikkje ein gong vert politisk behandla her i denne salen. Det er som å skulla styra landet under koronapandemien og berre rapportera om kapasiteten på sjukehusa utan faktisk å gjera noko for å stansa smitten eller behandla sjukdomen. Det er uakseptabelt, og konsekvensane er enorme. Me i Miljøpartiet Dei Grøne tek inn over oss dei harde faktuma som forskinga og naturen sjølv viser oss. Klimakrisa me står oppe i, er ein eksistensiell trugsel. Naturkollapsen vil få katastrofale konsekvensar – for enkeltmenneske, for samfunnet – om nokre få korte år. Det døyr allereie tusenvis av menneske kvart einaste år, uskuldige barn svelt, tørstar, druknar og døyr på flukt frå klimakrisa. Det er trass alt ikkje noko hokuspokus å kutta utsleppa. Ein har kunnskapen som trengst; det handlar om å vera villig til å endra på ting. Å koma til nesten null i utslepp i 2050 skjer ikkje av seg sjølv. Det krev reell endring. Det krev ikkje berre kvotekjøp, men reell endring. Fleire land vi liker å samanlikna oss med, har starta omstillinga – Sverige, Danmark, Finland, Storbritannia og EU, for ikkje å gløyma Oslo. Det er ingen grunn til at Noreg ikkje kan henta inspirasjon herifrå og innføra betre klimastyring og samordning om berre viljen er der. Difor meiner me i Miljøpartiet Dei Grøne at det er sterkt kritikkverdig at regjeringa ikkje har etablert ei styring og samordning av klimapolitikken som er tilpassa vår tids aller største sektorovergripande samfunnsutfordring. At det finst representantar i Stortinget som ikkje trur på klimakrisa, altså ikkje trur på grunnleggjande fakta om korleis naturen vår fungerer, er sjølvsagt skremmande, men endå meir skremmande er det at me har regjeringar som fører politikk som om dei ikkje trur på fakta – som seier at klimapolitikken er viktig, men som i praksis fører klimafornektarane sin politikk. Regjeringa behandlar norsk næringsliv som om klimakrisa ikkje finst og lét som om oljealderen skal vara evig. Mens resten av Europa kjem nærmare nullutsleppssamfunnet, held Noreg stø kurs mot å verta ein akterutsegla, grå fossiløkonomi utan innovasjon og utan framtidstru: Europas forlatne bensinstasjon. Klimakrisa krev eit styringssystem med tydelege forpliktingar for alle sektorar og departement. Miljøpartiet Dei Grøne har fremja mange forslag til korleis Noreg kan samordna klimapolitikken betre, men har vorte ignorert og stemt ned. Det er tydeleg at klima ikkje er ei reell prioritering for Støre-regjeringa. Det er ekstremt bekymringsfullt at det tydelegvis heller ikkje vert prioritert høgt nok av andre parti i denne salen. Nok ein gong står Miljøpartiet Dei Grøne aleine om å ta kampen for å prioritera eit leveleg klima for barna våre. Med det tek eg opp forslaget frå Miljøpartiet Dei Grøne.

Det er snart jul. Alle barn i Noreg burde kunne gleda seg til jul, men dessverre er det fleire og fleire barn som ser mot jula med ein stor klump i magen. Ifølgje UNICEF er det rundt 600 000 nordmenn som gruar seg til jul, og det gjeld særleg dei med låg inntekt og barnefamiliar. Me går no inn i den tredje jula med dyrtid, og i løpet av dei siste åra har kostnader til livsviktige ting som bustad og mat auka kraftig. Mens dei aller rikaste vert stadig rikare, slit barnefamiliar over heile landet med å få mat på bordet. Her i Oslo veks matkøane urovekkjande, og i mange av våre bydelar veks eitt av tre barn opp i fattigdom. Vårt viktigaste samfunnsoppdrag som stortingspolitikarar er å sørgja for at alle barn får ein god og trygg oppvekst. Å veksa opp i ein familie med dårleg råd påverkar ikkje berre barndomen din – det påverkar resten av livet. Ein av tre fattige barnefamiliar melder at barna ikkje får delta i fritidsaktivitetar. Dei får ikkje delta. Det er definisjonen på utanforskap. Difor synest eg det er veldig vanskeleg å forstå at ikkje Venstre vil verta med på å gjera noko med dei underliggjande problema, som å ta tak i den enormt problematiske bustadmarknaden, som skapar større og større økonomiske og sosiale forskjellar, og at Venstre i byrådet i Oslo ikkje gjer meir for hovudstadsbarna. Akkurat no pågår det desperate forhandlingar mellom Oslo Venstre og Oslo Høgre for å få Framstegspartiet med på eit rekordusosialt og destruktivt budsjett for Oslo, som vil leggja ned velferd for dei som treng det mest, og stengja fritidsklubbane for dei mest sårbare barna og unge i Oslo. Det er ein prekær situasjon me står i akkurat no, i dei mest sårbare delane av byane våre. Dette representantforslaget er heilt på sin plass, og eg vil takka representantane for å ha fremja det. Ei meir omfordelande innretning av barnetrygda er noko av det viktigaste me kan gjera for å løfta barn ut av fattigdom. Difor har me i Miljøpartiet Dei Grøne føreslått å auka barnetrygda til 31 535 kr for alle barn i vårt alternative statsbudsjett, samtidig som me innfører skattlegging av barnetrygda og fjernar foreldrefrådraget i skatten. Det er samtidig viktig at alle ytingar er føreseielege for familiane som treng dei, slik ekspertgruppa anbefaler. Eg vil òg melda at me kjem til å støtta forslaga nr. 2, 3 og 5 i saka. Me har ingen eigne forslag.

Valet i USA viser at Europa må ta større ansvar for å hjelpa Ukraina med å stå imot Putin og kreftene i vårt mektige naboland. Utfallet av krigen i Ukraina vil påverka tryggleiken til framtidige generasjonar i Noreg i langt større grad enn nokre milliardar til eller frå på ein konto i London. Staten har i mellomtida tent tusenvis av milliardar kroner på ekstraordinært høge gassprisar som følgje av krigen. Samtidig skjer klimaendringane og dei rekordstore naturøydeleggingane akkurat no. Me er framleis milevis unna å nå klimamåla og langt unna målet om å beskytta og verna natur og omstilla forbruk, infrastruktur og energisystem i Noreg til ein fossilfri økonomi og til eit robust miljø- og menneskevenleg samfunn. I innlegget mitt etterlyste eg trygge vaksne i politikken, som kan ta ansvar. Kan finansministeren gjera greie for korleis han meiner at eit budsjett utan tilstrekkelege midlar til Ukraina og utan nok midlar til å redusera klimagassutslepp og naturøydeleggingar er eit ansvarleg budsjett?

Representanten skal tolka svaret mitt dit hen at eg meiner at ingen norske regjeringar har ført ein ansvarleg klima- og naturpolitikk. Det som skjedde under Solberg-regjeringa, var òg ein stor auke i dei sosiale forskjellane i Noreg. Me i Miljøpartiet Dei Grøne ønskjer ein natur- og klimapolitikk som skapar ei omstilling som går raskt, og som er omfordelande og rettferdig. Dette må me klara samtidig. Det er heilt, heilt vesentleg. Me ser på det som skjer i Oslo akkurat no, der dei borgarlege har kome til makta. Det som skjer, er at dei vel å kutta skattane for dei rikaste og kutta velferdstilbodet for dei svakaste. Det er ikkje ein politikk som denne representanten står inne for.

Eg tenkjer at svaret er at Noreg har fått meir av det same i fire nye år, og det er eit kjempeproblem. Når Riksrevisjonen fremjar kritikk mot regjeringa for ikkje eingong å ha skaffa seg verktøya for å klara å levera på Noregs klimamål, er ikkje det berre ein kritikk til Støre-regjeringa. Det er òg ein kritikk til føregåande regjeringar. Det at Noreg ikkje klarer å levera natur- og klimapolitikk år etter år etter år, er eit kjempeproblem. Me går til val neste år på å støtta ei regjering som faktisk vil føra ein ny miljø- og naturpolitikk, uavhengig av kva blokk det vil verta.

Mitt bodskap er at med Miljøpartiet Dei Grøne sitt system vil alle dei som i dag har lite, få meir, og dei som har veldig mykje, vil få mindre. Arveavgifta er ei rettferdig avgift, for om du arvar veldig mykje pengar, er det naturleg at du bidreg med noko av det. Akkurat som vårt alternative budsjett totalt sett er veldig omfordelande, meiner me at det er god politikk at dei som er rikast, bidreg meir, sånn at dei som har minst, får litt meir.

Nei, det ser ikkje representanten, og eg er heller ikkje einig i at det ikkje er god politikk. Eg meiner tvert imot at det å ha ein avgifts- og skattepolitikk som skapar dei arbeidsplassane me vil ha, som er bra for natur og bra for folk, det er bra. Det å drive med næringar som i altfor stor grad drep fjordane våre på måtar som går ut over folk og natur, er dårleg politikk. Her trengst det store endringar, og det er det vi i Miljøpartiet Dei Grøne føreslår i vårt alternative budsjett.

Tvert imot, representant. Vårt budsjett legg opp til nyskaping og innovasjon i norsk økonomi i heile landet, og det piskar ikkje daude hestar, men skapar nye. Me brukar avgifter til å vri åtferd og få meir miljøvenlege handlingar inn i norske heimar og norske bedrifter. Mange av avgiftene vert jo delte direkte ut igjen til folk som ein flat sum i klimapåskjøning, sånn at alle, òg f.eks. barn i låginntektsfamiliar, vil få ein betre kvardag. Samtidig vil òg bedrifter som tek kloke miljøval og satsar framoverretta, klara seg betre med vårt budsjett enn med det regjeringa legg fram.

Det er noko i tida, i tidsånda, som gjer meg djupt uroleg. Mange folk, særleg unge folk, har mista trua – trua på at det går an å løysa dei store problema me står i: klimaendringane, naturkrisa, aukande ulikskap. Resignasjonen brer seg, det er apati, folk gjev opp. Når ein ser korleis dagens politikk ser ut, er det kanskje ikkje så rart, for mens verda brenn, legg stortingsfleirtalet fram eit statsbudsjett som berre gjer små endringar. Dei gjev inntrykk av at alt er under kontroll, ein treng berre litt justering, men alle veit jo eigentleg betre. Me forstod tida me levde i, og gav svar folket trudde på, sa Trygve Bratteli om kvifor Arbeidarpartiet kunne ha så stort fleirtal år etter år. Akkurat no verkar det som om Arbeidarpartiet ikkje eingong forstår seg sjølv. Kven skal folket tru på då? Alle i denne salen veit eigentleg at klimakrisa ikkje kan løysast med fine ord. Dei veit at naturen vår ikkje toler fleire år med rovdrift, og dei veit at sosial ulikskap og utanforskap ikkje kan reduserast med system som aukar forskjellane, og som legg meir vekt på mistenkjeleggjering enn på å hjelpa. Det Noreg treng, er systemendring, modige grep som set oss på ein ny kurs. Me treng politikarar som faktisk vil forstå den alvorlege tida me lever i, og som prioriterer det viktige. I Søndre Nordstrand her i Oslo har dei heldigvis ikkje gjeve opp enno. Der er dei forbanna, med god grunn, og marsjerer i protest på Holmlia i kveld. Mens regjeringa fullstendig overser dei underliggjande problema i storbyane våre og ikkje sikrar framtida til dei unge, men berre er opptekne av kor mange dei kan straffa og fengsla, skal Høgre-byrådet, saman med Framstegspartiet, gje eigedomsskattelette til dei rikaste i byen og kutta i velferdstilbodet til dei som treng det – kutta i barnehagane og leggja ned fritidsklubbane i dei mest sårbare områda av byen. Kvifor grip ikkje regjeringa inn? Kvifor stiller dei ikkje opp for oss? Kva trur dei at resultatet av denne politikken vert? Miljøpartiet Dei Grønes gruppeleiar i Søndre Nordstrand skriv i Avisa Oslo at dette er «en sjeldent god oppskrift på hvordan etablere nye ghettoer». Artisten Flexi Aukan sa på Dagsnytt 18 i går: «Vi anser dette som en klassekrig, det er en klassekrig, dere ødelegger bydelen og barna våre.» Samfunnsforskar og Holmlia-bebuar Olav Elgvin sa på Dagsrevyen denne veka at dette er noko som heilt garantert vil verta veldig dyrt i det lange løp, for kommunen og for det norske samfunnet. Om det ikkje er trygge vaksne heime og du ikkje ser nokon menneske med makt som kjempar for deg, då er det lett å verta både sint og oppgitt. Om du f.eks. er ein ung gut i ein fattig familie i ein bydel der ein tredjedel veks opp i fattigdom, der ingen i storsamfunnet eller lokalsamfunnet gjev deg ein sjanse, ei utdanning, ein jobb, kva forventar regjeringa at du skal seia når kriminelle gjengar bankar på døra di og vil gje deg både tilhøyrsle og ein jobb? Me treng alle nokre trygge vaksne i livet, og Noreg treng at det er nokre trygge vaksne heime i regjeringa. Noreg treng ikkje meir motorveg, me treng ein bustad- og sosialpolitikk som fungerer, og som sikrar folk ein trygg bustad og mat på bordet. Me treng ikkje fleire billege plastdingsar frå Kina, fulle av miljøgifter, me treng gode barnehagar. Me treng ikkje endå større bilar eller billegare bensin, me treng at bussen går. Me treng ikkje billege sydenturar, me treng vatn i symjebassenga våre i bydelane, me treng symjeundervisning til barna og ein levande fjord. Med dette statsbudsjettet mister Noreg endå meir uvurderleg natur, og dei unge vert nok ein gong ofra for kortsiktig profitt. Regjeringa behandlar norsk næringsliv som om klimakrisa ikkje finst, og lèt som at oljealderen kan vara evig. Budsjettavtalen viser tre parti som er villige til å ta museskritt når det gjeld klima, men som fullstendig manglar evne og vilje til å gjera dei store omstillingane som trengst. Dei fortset å subsidiera oljeindustrien, samtidig som dei pratar om Noreg som ein klimapioner. Det heng ikkje i hop. Keisaren er fullstendig naken, og det ser folk. Det ville vore nesten komisk om det ikkje var så tragisk. Omstillinga ut av oljealderen er ikkje lenger eit val, det er ei nødvendigheit, men handlinga kjem ikkje frå fleirtalspartia. Det einaste dei gjer, er å setja ned endå eit utval. Det er parodisk. Tida for handling er ikkje eigentleg no, ho var i går. Mens resten av Europa stadig kjem nærmare fornybarsamfunnet, held Noreg stø kurs mot å verta ein akterutsegld økonomi blotta for innovasjon – Europas forlatne bensinstasjon. Mens regjeringa står med hovudet i sanden, får apatien fritt spelerom, og Framstegspartiet kan le heile vegen til vallokala, med ein Trump-light-bodskap om at vegen til lykke ligg i store bilar, meir motorveg og «drill, baby, drill». Ein av mange forskjellar på oss i Miljøpartiet Dei Grøne og Framstegspartiet er at me i Miljøpartiet Dei Grøne innser at Noreg er ein del av verdssamfunnet, og at me ønskjer å ta ansvar for vårt enorme fotavtrykk. Me i Miljøpartiet Dei Grøne ønskjer eit norsk næringsliv som skal overleva, ikkje berre i morgon, men òg i overimorgon. Difor meiner Miljøpartiet Dei Grøne at det er lurt å investera i framtidas næringsliv, og me set av 20 mrd. kr til innovasjon og grøne arbeidsplassar. Me vil ikkje kasta bort pengar og natur, så me sparar over 11 mrd. kr på å unngå nye, unødvendige motorvegprosjekt. Me vil ikkje sløsa ressursar og pengar på å leita etter ein olje me veit me uansett ikkje kan henta opp. Me vil ikkje binda opp tida og kompetansen til flinke norske arbeidstakarar i ei næring som øydelegg kloden, og som FN tryglar oss om å slutta med. Noreg må slutta å føra Framstegsparti-politikk. Regjeringa må slutta å piska den døde hesten. Den døde hesten er pill ròten. Kva er dei store visjonane til regjeringa for framtidas næringsliv? Det er havbotnsmineralar, som ein har fått eit stort fleirtal i Stortinget med på. Det er ein skandale at den største miljøsigeren i dette statsbudsjettet ikkje er å restaurera øydelagd natur eller å få på plass ein skikkeleg redningspakke for Oslofjorden, som ligg desperat og døande utanfor vindauget her, men det er å utsetja ein ny miljøkatastrofe og ikkje øydeleggja sårbare og unike naturområde akkurat til neste år. At så mange feirar denne utsetjinga, det seier noko om kor låge forventningane til oss i denne salen har vorte. I mellomtida har Kina fått blod på tann og førebur seg på å gjennomføra massive naturøydeleggingar på havbotnen, inspirert av Noreg, som har bana veg. Når me ser korleis naturen vert behandla i dette budsjettet, er det som om regjeringa ikkje har forstått at me er midt i ei naturkrise, og at livet ditt og mitt er heilt avhengig av eit fungerande økosystem. Budsjettet er fullt av prosjekt som øydelegg naturen, og det er ikkje berre eit miljøproblem, det er eit økonomisk problem og ein enorm risiko. Miljørørsla har lenge åtvara oss, økonomar åtvarar oss, og no åtvarar finansbransjen, men dette budsjettet viser at regjeringa framleis ikkje har forstått alvoret. På sosialpolitikkområdet er det nokre små lyspunkt i budsjettavtalen. Aukinga i minstepensjon, barnetrygd og studiestøtte er bra, men det vert ikkje gjort noko for å ta tak i eit system basert på mistillit mot og kontroll av dei som er mest avhengige av hjelp. Korleis kan regjeringa godta at småbarnsforeldre i 2024 må stilla seg i matkø fordi velferdsstaten ikkje strekkjer til? Ein kunne enkelt, som Miljøpartiet Dei Grøne viser, ha gjeve barnefamiliane eit stort løft ved å auka barnetrygda kraftig, samtidig som ein skattlegg sånn at auken først og fremst går til dei med låg inntekt. Sosialhjelpsmottakarar må i dag gjennom audmjukande prosessar og fryktar at små feil i eit skjema kan ta frå dei heile livsgrunnlaget. Noreg treng noko heilt anna. Me treng ei ordning som gjev tryggleik for alle. Ei garantert minsteinntekt, som Miljøpartiet Dei Grøne føreslår, kan erstatta dagens byråkratiske system. Det handlar ikkje berre om økonomi, det handlar om verdigheit. Når menneske veit at dei har tryggleik i botnen, har dei ikkje berre sikkerheit, dei har fridom til å bidra i samfunnet utan frykt. Dei kan ha håp. Me lever i ei tid der naud og krig pregar verdssamfunnet, og me kan ikkje venda blikket bort. I Ukraina kjempar folk for sitt liv og sin fridom mot ein brutal okkupant. I Gaza lir millionar. Barn vert drepne, fengsla og svelta. Dei folka treng ikkje vår sympati, dei treng vår politiske og praktiske støtte. Det er fint at regjeringa har kome stortingsfleirtalet litt i møte og auka støtta til Ukraina, men Miljøpartiet Dei Grønes syn er at me treng ein langt meir ambisiøs politikk. I vårt alternative budsjett set me av 80 mrd. kr til Ukraina. Sikkerheita og velferda til framtidige generasjonar avheng langt meir av at Ukraina ikkje tapar denne krigen, enn av nokre milliardar til eller frå på Noregs aksjeverdiar i London. Dei med den sterkaste ryggen skal bera den tyngste børa. No klarer ikkje Noreg eingong å nå målet om 1 pst. til bistand. Kvar er dei store satsingane på naudhjelp til Gaza, der barn svelt og sjukehus vert bomba? Kvar er dei nye, innovative satsingane i bistanden? Me har ressursane, og me har eit moralsk ansvar. Miljøpartiet Dei Grøne vil at Noreg skal ta modige og kloke val. Tida me lever i, krev meir enn småflikking. Ho krev at me forstår og tek inn over oss krisene me står i, og gjev folk svar som dei kan tru på. Ho krev at me tør å tenkja nytt, sluttar å sløsa og begynner å prioritera. Med det tek eg opp Miljøpartiet Dei Grønes forslag.

«Vi elsker moderskapet og vil dets vel, men i full frivillighet og under vort eget ansvar», sa Katti Anker Møller i 1915. Hundreogni år seinare står me her, og eg vil takka for ein hittil verdig debatt om eit tema som kjennest veldig personleg, og som er vanskeleg for mange. Eg vil takka helse- og omsorgskomiteen for eit nøye arbeid. Miljøpartiet Dei Grøne tilhøyrer ein større internasjonal grøn partifamilie med røter i miljøbevegelsen, fredsbevegelsen og kvinnebevegelsen. For oss som parti og bevegelse ligg kvinna sin sjølvråderett til grunn. Sjølvsagt gjer det det, for det er kvinna sjølv som er best i stand til å ta val for sin kropp og sitt liv. Difor må abortspørsmålet alltid ta utgangspunkt i enkeltkvinna sjølv og ønska hennar. Oppgåva til myndigheitene skal vera å sørgja for at ei kvinne som ønskjer å avbryta eit svangerskap, får den hjelpa ho treng. Ei moderne abortlov må difor ikkje påføra abortsøkjande kvinner skyld og skam, eller påføra familiar ekstra stress og sorg, men beskytta og hjelpa dei som av ulike grunnar har kome i ein veldig vanskeleg situasjon. Kvinner som oppsøkjer hjelp, skal sleppa å måtta utlevera endå meir dokumentasjon eller informasjon om situasjonen sin, og dei skal ikkje behandlast som om kroppen deira er til disposisjon for staten sine interesser, eller ha ansvar for kva slags haldningar andre folk der ute måtte ha. Det er bra at abortnemndene no kjem til å sjå annleis ut enn det dei har gjort tidlegare. Sjølv om dei aller fleste kvinnene som har fått saka si i ei nemnd, har fått medhald, har abortnemndene for mange vorte sjølve symbolet på det å mista råderetten over eigen kropp. Når så mange kvinner har meldt frå om at nemndene har vore ei ekstra belastning i ein allereie nesten umogleg situasjon, må det lyttast til. Det er eg veldig glad for at eit stort fleirtal på Stortinget gjer i dag. Det er bra at kvinnene sjølve får ta valet fram til veke 18, og at nemndene no får ei anna rolle, med større fokus på å støtta kvinna. Retten til å bestemma over eigen kropp er både ein grunnleggjande menneskerett og ein grunnleggjande del av rettssikkerheita vår. Han omfattar dessutan sjølvråderetten og retten til familieplanlegging, integritet, privatliv, ikkje-diskriminering, liv, helse og fridom frå tortur. Me lever dessverre i ei verd og i ei tid då alle desse rettane står på spel. Me veit kor forferdelege konsekvensar det har for enkeltpersonar og for samfunnet om ikkje retten til trygg abort er sikra. Kampen for trygg abort i Noreg har vore lang, og me skal ikkje leggja skjul på at det har vore nettopp det – ein kamp. Kampen for trygg abort for kvinner i Noreg og i verda ligg heller på ingen måte bak oss. Me må kjempa for å oppretthalda desse verdiane og desse rettane i Noreg kvar dag, og me som er så rike og så frie som me er i Noreg, har ei moralsk forplikting til å bruka posisjonen vår til å kjempa for rettane til kvinner i heile verda. Millionar av kvinner og jenter bur på stader der myndigheitene avgrensar, forbyr og kriminaliserer abort i dag. Kvar gong myndigheitene ikkje ivaretek den forpliktinga dei har til å sikra livet og helsa til kvinner, vert dei grunnleggjande menneskerettane til kvinnene brotne. Det skal me ikkje stå stille og sjå på. Miljøpartiet Dei Grøne kjem til å stemma med fleirtalet i komiteen i denne saka. I tillegg støttar me tillegget i forslag nr. 11 frå SV og Raudt, om at eit svangerskap kan avbrytast utan omsyn til føresegnene i denne lova dersom den gravide har vore utsett for incest eller valdtekt, eller dersom den gravide er mindreårig. Me kjem òg til å stemma for forslag nr. 1, om å be regjeringa utarbeida ei nasjonal fagleg retningslinje for heile abortforløpet inkludert abort i primærhelsetenesta.

Me er vitne til ein menneskeskapt tragedie i Palestina. Det er uuthaldeleg, og det er utilgjeveleg. Tusenvis av uskuldige menneske vert slakta ned på Gaza, dag etter dag, av den militære overmakta og okkupanten Israel. Sjuke og lemlesta menneske vert brende levande. Småbarn vert skotne med fullt overlegg av dronar og soldatar. Barn svelt og døyr, mens naudhjelp vert stoppa på grensa. I praksis vert alle desse brutalitetane støtta fullt ut av USA. Dette blodbadet kunne ha vorte avslutta med eit pennestrøk av Vesten når som helst, om det var politisk vilje til det. Israels fullstendige forakt for reglar i krig er eit stort skritt tilbake for alle som ønskjer seg ein verdsorden basert på menneskerettar og folkerett framfor den sterkaste sin rett. I helga gjekk kommentator Hanne Skartveit hardt ut mot utanriksministeren og meinte at han fører ein aktivistisk utanrikspolitikk som ikkje tener norske interesser, og tok samtidig til orde for å kasta alle norske prinsipp på båten. Barth Eide fekk bl.a. kritikk for å ha støtta våpenboikott av Israel, fordi dette òg vert støtta av autoritære regime som truar våre verdiar og vårt levesett. Eg vil rosa utanriksministeren for hans sobre svar. Takk! Er det verkeleg sånn at Noreg ikkje skal stå opp mot folkemord fordi nokre slemmingar òg er mot folkemord? Er det sånn at Noreg skal sitja stille og sjå på at barna i Gaza vert utsletta fordi politikarar i USA har interesse av at denne vondskapen får forsetja? Kva for verdiar er det då Noreg har igjen? Er det eigentleg dette Høgre og Framstegspartiet òg meiner – at Noreg ikkje lenger skal slutta opp om folkeretten fordi det har kome ein skruppellaus populist i Det kvite huset? For Miljøpartiet Dei Grøne er det ekstremt viktig at Noreg forsvarer folkeretten, uansett kven som bryt han, og det er ekstremt viktig at me står opp for menneskeverd og menneskeliv – alltid. Å støtta Palestina er ikkje i konflikt med våre interesser, som nokon ser ut til å hevda. Å stoppa folkemord og redda uskuldige liv og å kjempa for ein fungerande internasjonal rettsorden er våre mest grunnleggjande interesser. Det er ekstremt viktig for oss i Miljøpartiet Dei Grøne at Noreg gjer langt meir for Palestina og for menneska som no lir stort i Gaza, men òg i stadig aukande grad på Vestbredden. Noreg må vera eit land som tør å setja ned foten overfor Israel og stilla det stadig meir korrupte og autoritære Netanyahu-regimet til ansvar for folkerettsbrota. Noreg har ingen gode grunnar til å halda tilbake lenger, og me kan ikkje verta sitjande i etterkant og vita at me kunne ha gjort meir. Her må regjeringa ta langt større grep. Ein internasjonal våpenembargo mot Israel er tiår på overtid. Regjeringa må sørgja for stopp av alle leveransar av norskproduserte våpen til Israel, og verda må samlast om økonomisk boikott, stoppe Equinors horrible Rosebank-prosjekt og trekkja oljefondet ut av menneskerettsbrot. Situasjonen i Libanon er òg svært alvorleg og truar framleis livet og fridomen til millionar av menneske, sjølv om det no er inngått våpenkvile mellom Israel og Hizbollah. Eg vil takka forslagsstillarane for å fremja ei rekkje gode forslag som Miljøpartiet Dei Grøne i all hovudsak vil støtta. Miljøpartiet Dei Grøne har òg fremja to forslag til, som tek til orde for at Noreg kan gjera meir for å bidra til å stabilisera Libanon. Libanon er eit fragmentert samfunn der nauda har vore stor i mange år. Israels angrep har forverra dette kraftig og auka sjansen for indre strid i landet. Noreg og omverda må no openbert ta ei større rolle i å førebyggja interne konfliktar og vald. Landet har opplevd borgarkrig før, og me har ingen garantiar for at det ikkje vil skje igjen i løpet av få år. Det trengst sjølvsagt stor internasjonal innsats no, men det trengst òg langvarig støtte til lokale grupperingar og sivilsamfunn som jobbar mot intern konflikt. Me veit at dei finst. Me veit at dei treng vår hjelp, og dei får ikkje nok i dag. Å starta ein krig går fort. Å byggja freden tek tid. La oss begynna no. Eg tek med dette opp Miljøpartiet Dei Grønes forslag.

Førre veke sa utviklingsministeren: «Det er i vår interesse å føre en politikk for at verden henger sammen i sømmene.» Det er sjølvsagt sant, og akkurat no kjennest det som om verda er i ferd med å rakna fullstendig. Me ser Trump på veg inn i Det kvite hus, eit folkemord får gå føre seg for ope kamera i Palestina, Midtausten går i oppløysing, det er hungersnød i Sudan, og i Europa raser ein blodig krig på tredje året i Ukraina. Og mest alvorleg av alt: Kloden ser ut til å tippa 1,5 grader gjennomsnittleg auke i global oppvarming allereie i år. Den eskalerande klimakrisa vil gjera alle andre kriser mykje, mykje verre. Med avskoging, tørke, ekstremvêr og flaum kjem matmangel og feilslåtte matavlingar, som i løpet av få år vil føra til enorme konfliktar og migrasjon av hundrevis av millionar av menneske. Dei fattigaste og mest marginaliserte vil verta ramma først og hardast, men ingen land vil gå frie frå global, økologisk kollaps. Det er ganske absurd å høyra på debattane som går i denne salen av og til, der det kan verka som om klimahandling er noko for dei spesielt interesserte eller noko Noreg skal driva med litt på si – når det er sjølve grunnlaget for overlevinga vår. At store delar av Det norske storting ikkje klarer å ta inn over seg dette, skremmer meg mykje meir enn faktafornektande løgnarar i Det kvite hus. Som utviklingsministeren sa: «Ulikhetene i verden har blitt større. Gjeldsnivået til mange lavinntektsland er uhåndterbart.» Og vidare: «Effektene av global oppvarming rammer de fattigste landene hardest.» Dette kunne me i Miljøpartiet Dei Grøne ikkje ha vore meir einig i. På ein klode der me har meir enn nok mat til alle, der klimautsleppa frå privatfly har gått opp 50 pst. på eit par år, og der ein regelmessig sender folk ut i verdsrommet berre for gøy, er det heilt absurd at me godtek at eitt av fem menneske går svoltne. Kvart einaste barn som døyr, er ein botnlaus katastrofe. Kvifor godtek me då at ti millionar barn døyr kvart einaste år? Noreg er blant dei aller rikaste landa i verda. Me er skjerma frå det meste som er vondt og vanskeleg. Noreg har vore prisgjeve naturressursar og politiske føresetnader som har gjeve oss velferd og fred. Me har til og med vortne betydeleg rikare som følgje av at kontinentet vårt er i krig. Tusenvis av milliardar kroner har me tent på auka energiprisar som følgje av tragedien i Ukraina. Ein liten brøkdel av oljefondet kunna utrydda all ekstrem svolt i verda i dag. Me som er fødde i Noreg, har vunne i lotto. Akkurat no går det føre seg intense forhandlingar i Baku på klimatoppmøtet. Årets viktigaste sak er å verta einige om eit nytt kollektivt globalt mål for klimafinansiering. Debatten står som vanleg mellom dei tradisjonelt rike landa og dei mindre rike landa – eller mellom dei som har vunne i lotto, og dei som ikkje har det. Noreg har bidrege med klimafinansiering i lang tid, og regjeringa meiner målet er nådd. Nokre meiner òg at det gamle klimafinansieringsmålet frå København om 100 mrd. dollar er nådd. Men det er stor usikkerheit, og verda treng føreseielegheit. Me er avhengige av at alle land bidreg i den felles dugnaden som alle vinn på, og hjelper fattige land og mindre utvikla land til å rusta seg for klimaendringane som er her no, og gjer det me kan for å dempa effekten av vidare global oppvarming. Målet om 100 mrd. dollar skal erstattast, og ifølgje ein studie frå FN-ekspertgruppa treng utviklingsland utan Kina 1 billion dollar i året innan 2030 til investeringar i klima- og energiomstilling. Globalt er det behov for 9 billionar dollar. For å få til dette trengst det at verda vert einig om eit nytt klimafinansieringsmål som har ei kjerne av offentlege midlar, og ei tydeleg ansvarsfordeling mellom dei som kan bidra meir, og dei som ikkje kan. Verda treng at lottomillionærane bidreg mest. Til no har det vore tyst frå regjeringa om kva Noreg meiner bør vera det nye finansieringsmålet. Kor mykje skal koma frå offentlege midlar versus private, kor mykje skal gå til kutt versus klimatilpassing, og korleis har me over tid tenkt å bidra til meir føreseielegheit i ei verd som desperat treng det? Kan utviklingsministeren i dag fortelja kva lottomillionæren Noreg meiner skal verta det nye klimafinansieringsmålet, og kor mykje Noreg skal bidra med? Statsminister Støre prioriterte å dra på G20-møtet i Brasil framføre på klimatoppmøtet i Baku. G20 er ei mektige gruppe, og den gjengen av lottomillionærar har stor påverknad på utfallet av klimatoppmøtet. Kan utviklingsministeren i dag fortelja kva Noregs posisjon på G20-møtet er, og om me kjem til å få noko signal om kva rike land vil bidra med av klimafinansiering? Vil Noreg verta med på Brasil og arbeidsgruppa sitt forslag om ein skatt for dei superrike?

Eg vil ta opp forslaga.

Sigrid Zurbuchen Heiberg (MDG) [15:24:14] (ordførar for saka): Eg vil starta med å takka mine kollegaer i finanskomiteen. Representantforslaget har vorte grundig belyst og forbetra gjennom høyringsprosessen og behandlinga av saka. Forslaget går ut på å be regjeringa setja i verk fleire forskjellige tiltak i Noreg som saman kan bidra til å redusera eit betydeleg globalt miljø- og klimaproblem med overproduksjon og overforbruk av klede med kort levetid. Per i dag legg regelverket og skatte- og avgiftssystemet vårt opp til ein betydeleg konkurransefordel for utanlandske nettbutikkar og kleskjeder som utnyttar underbetalt arbeidskraft og svak miljøregulering i fattige land for å selja billige moteklede med låg kvalitet, såkalla fast fashion. Det er behov for å minska overforbruk av klede ved å motverka overveldande favorisering av fast fashion samanlikna med produkt av betre kvalitet, innanlandsk produksjon og handelsverksemd, gjenbruk og reparasjon. Tiltaka i det opphavlege forslaget, fremja av representantane Kaski og Haltbrekken, omhandla endringar av tekstiltollfritaket, moms på bruktkjøp og reparasjonar, styrkt forbrukarvern, miljøavgifter på tekstilar og endring av kommunal vegleiar. Fagmiljø-, bransje- og interesseorganisasjonar knytte til miljø, forbruksforsking og sirkulær økonomi har gjeve faglege og kunnskapsbaserte innspel og støtte til forslaga. Det takkar me for. Gjennom behandlinga i finanskomiteen har det vorte klart at mange parti støttar fleire av forslaga til tiltak, men desse partia er i mindretal. Finanskomiteens fleirtal viser til at det er nedsett ei ekspertgruppe som skal gjere ei heilskapleg utgreiing av verkemiddel for å fremja ein meir sirkulær økonomi. Dei meiner på det grunnlaget at det ikkje er hensiktsmessig å gå vidare med forslaga til tiltak før rapporten frå ekspertgruppa har kome. Innstillinga frå finanskomiteen er difor at representforslaget ikkje vert vedteke. Eg har med dette lagt fram finanskomiteen si innstilling til saka, og eg vil forsøkja å teikna meg seinare for å gjera greie for Miljøpartiet Dei Grøne sitt syn i saka. Til slutt vil eg opplysa om at det kan verta nødvendig for meg å forlata salen før saka er ferdig, for eg òg er ein del av kontroll- og konstitusjonskomiteen og skal møta involverte partar i forbindelse med debatten om sannheits- og forsoningskommisjonen sin rapport.

Eg vil starta dette innlegget med å takka alle som har vore involverte i prosessen med rapporten frå sannings- og forsoningskommisjonen. Takk til sjølve kommisjonen, takk til kontroll- og konstitusjonskomiteen for samarbeidet, takk til alle involverte institusjonar, men aller mest: Tusen takk til alle dei som har formidla dei personlege historiene sine. Takk til alle som har formidla historiene til familiemedlemar, til naboar, til vener. Takk til alle som har sendt inn forslag til tiltak. Denne rapporten vedkjem mange, og me i denne salen skal anerkjenna at det krev stort mot å fortelja om vonde og til dels veldig brutale hendingar. Det krev mot å stå opp mot dei som sit med makta. Takka vera dei som har stått fram med personlege historier, kan me i dag sjå klarare kva urett norske myndigheiter har påført dei, og koma med ei djup beklaging frå Stortingets side. Det er riktig, og det er på tide. Målet med fornorskingspolitikken var assimilering i det norske samfunnet, å ta frå folkegrupper i landet vårt kulturen og språket deira. Frå 1851 til 1921 var det ein eigen post på statsbudsjettet som heitte Finnefondet, der staten sette av midlar som berre hadde som føremål å fornorska. Urfolk og nasjonale minoritetar skulle siviliserast, og barn vart tvinga bort frå familiane sine til internatskular der dei ikkje fekk snakka sitt eige språk. Fornorskingspolitikken var systematisk, og han var brutal. Samar, kvener og skogfinnar mista identitet, språk og kultur. Me skal vera heilt klare på at dette var statlege overgrep direkte retta mot folkegrupper i landet vårt. Som representanten Aydar og fleire i dag har vist, skjer fornorsking framleis i vår tid. Det er riktig nok forskjell på fornorskingspolitikken som hadde fornorsking som eksplisitt målsetjing, og på prosessar som utan å ha det som mål, likevel fører til fornorsking. Det er ingen tvil om at storsamfunnet òg i nyare tid har oversett interessene til urfolk og nasjonale minoritetar til fordel for private eller statlege næringsinteresser. Det er store pågåande konfliktar i dag me må anerkjenna. Utbygging av vindkraft på Fosen er eitt eksempel, elektrifisering av Melkøya og vindkraftutbygging i området rundt er eit anna. Under Fosen-saka vart staten dømt i Høgsterett for å ha hindra samisk kulturutøving. Når det gjeld elektrifisering av Melkøya, har Sametinget gått til sak mot staten fordi dei ikkje opplever seg tilstrekkeleg konsulterte. Forsoning med den uretten folkegrupper i landet vårt har vorte utsette for, krev ei reell endring og ei anna forståing av rolla til norske myndigheiter òg framover. Difor er eg skuffa over at fleirtalet i denne salen ikkje har vore villige til å gjera det som skal til for ein skikkeleg forsoningsprosess. Ei rekke aktørar og enkeltmenneske har spelt inn mange tiltak som er viktige for dei. Stort sett har fleirtalet valt å ignorera desse innspela. Dei vanskelege oppgåvene me har som samfunn no, er å forsøkja å reparera skadane som har skjedd, og forhindra at det skjer nye. Ei reell forsoning krev at me tør å endra prioriteringar og politikk, sånn at rettane til urfolk og nasjonale minoritetar faktisk vert varetekne. Difor vil me i Miljøpartiet Dei Grøne styrkja dei ulike folkegruppene sine eigne institusjonar som ein del av forsoningsprosessen. Sametinget har f.eks. høg legitimitet til å gjera prioriteringar og vegval på vegner av samane, i kraft av rolla som det representative folkevalde organet av og for samane på norsk side av Sápmi. Sametinget, som er eit representativt folkevalt organ av og for samane, kan ikkje sjåast på som ein ordinær organisasjon, heller ikkje når det gjeld tilgang til Stortinget. I dag finst det ikkje retningsliner eller klare rutinar for korleis Sametinget skal kunna konsultera Stortinget, heller ikkje i Stortingets budsjettarbeid. Fråværet av denne konsultasjonen går ut over Sametingets moglegheit til å påverka i spørsmål som vedkjem den samiske folkegruppa. Sametinget må gjevast ein meir eksplisitt tilgang til arbeidet i Stortinget i saker som omhandlar samiske forhold og interesser. Difor har me fremja eit forslag, saman med SV og Raudt, om å sjå på korleis Stortinget kan leggja til rette for konsultasjonar mellom Stortinget og Sametinget. Det har vore sterkt å høyra frå dei kvenske/norskfinske og skogfinske miljøa. Her er det mange som kjempar for rettar og eigen kultur heilt på frivillig basis, og det pågangsmotet står det stor respekt av. Difor står det heilt klart for meg at òg kvener i større grad må få oppleva at dei har rett til å utøva sjølvbestemming. Når Norske kveners forbund viser til at det er eit demokratisk problem at det ikkje per i dag er ei felles organisering av kvener/norskfinner, og at det er behov for eit politisk valt kvensk organ som kan ta føre seg spørsmål som særleg gjeld for kvener og kvensk kultur, er det vår oppgåve på Stortinget å ta det på alvor. Miljøpartiet Dei Grøne meiner difor det er behov for å greia ut moglegheita for eit permanent demokratisk valt organ i form av eit kventing eller eit kvensk råd. Eit sånt råd eller ting kan vera viktig demokratisering for kvenene, og dette vil kunna fungera som ein viktig brubyggjar mellom det kvenske og det norske samfunnet elles. Eg er glad denne rapporten òg omhandlar skogfinnane. Det har vore sterkt å høyra frå representantar i det skogfinske miljøet at skogfinnane, historia og kulturen deira har vore dårlegast kjend i befolkninga. Diverre vitnar dette om at fornorskingspolitikken, usynleggjeringa og assimileringa av skogfinnane har vore vellukka. Den påførde skamma over å vera skogfinne har fått konsekvensar det skal enormt mykje til å retta opp i. Difor er det så viktig å styrkja Norsk Skogfinsk Museum og miljøet rundt. Samtidig er eg glad for at me i denne saka har fått nokre viktige gjennomslag som Skogfinneforeningen har etterspurt. Regjeringa vert no bedd om å sjå på endringar i namnelova, sånn at etterkomarar av urfolk og/eller nasjonale minoritetar lettare kan ta tilbake det opphavlege etternamnet til familien deira. Regjeringa vert bedd om å utarbeida eit tillegg til kulturminnelova som sikrar automatisk freding av skogfinske og kvenske kulturminne, i tråd med bestemminga for samiske kulturminne. Dette er punkt Skogfinneforeningen har kjempa for, og eg er så glad for at dette vert norsk politikk etter i dag. Det siste eg vil leggja til i dette innlegget, er at eg er svært bekymra for at hets mot minoritetar i Noreg aukar. Her kan ikkje me som politikarar berre stå og sjå på. Eg opplever ofte gode intensjonar koma frå Stortinget, og det er mykje fint sagt i festtalar, men hets og rasisme må følgjast opp med faktiske politiske tiltak, ikkje berre formaningar om god folkeskikk. I alle tilfelle der menneske skuvast bort frå samfunnsdebatten gjennom truslar og trakassering, blir ytringsfridomen deira ramma. Det er ikkje utan grunn at fleire samfunnsdebattantar med minoritetsbakgrunn har trekt seg unna den offentlege debatten dei siste åra eller har måtta ta seg ein pause. Det er ikkje utan grunn at så mange minoritetskvinner kvir seg for å stilla til val, kvir seg for å stikka seg fram. Mange har stått så vanvitig åleine i kampen for ytringsfridom. Me skal hugsa på at det er eit angrep på demokratiet vårt kvar einaste gong personar som deltek i den offentlege debatten, opplever å verta hetsa til tausheit. Ei betre regulering av den offentlege debatten bør difor ikkje sjåast på som ei avgrensing av ytringsfridomen, men som ein beskyttelse av han. Sannings- og forsoningskommisjonen vil kunna etterlata seg opne sår dersom Stortinget ikkje viser reell vilje til å endra politikk. Det er dei som er politikarar i dag, som må sørgja for at rapporten vert overlevert til framtidige politikarar og gjord til levande oppfølgingspunkt og -planar. Eit oppgjer med fornorskinga krev at me tek det opp igjen og igjen og igjen. Berre sånn kan me sørgja for ei reell og langvarig endring, reparering og forsoning. Fornorskinga røva frå oss alle kunnskap og eit forhold til den felles nasjonale historia vår. Denne politikken har gjort norsk kultur fattigare og påverkar framleis enkeltpersonar og samfunnet vårt som heilskap i dag. Behandlinga av denne saka i dag er ikkje først og fremst slutten på noko, det må verta startskotet for forsoning og eit reelt oppgjer med den brutale fornorskingspolitikken staten har ført mot samar, kvener og skogfinnar.

Sjå føre deg at du bur i eit heilt vanleg nabolag i Valencia i Spania. Ein dag kjem det så mykje regn at parkeringsgarasjen din begynner å verta oversvømt. Du løper ned dit for å redda ut bilen din, men det rekk du aldri. Du druknar der nede i parkeringsanlegget, saman med seks naboar. Sjå føre deg at du bur i ein liten forstad til Valencia. Mens bilane flyt gjennom gatene og vassmassane knuser alt i sin veg, prøver du å koma deg fram til sjukeheimen der den gamle mora di bur. Dei tilsette der prøver å redda alle dei gamle ut, men det klarer dei ikkje. Flaumen kjem for fort, og mor di druknar der, på sjukeheimen. Førre veke var eg livredd for min familie, både dei på Vestlandet i Noreg og dei i Spania. Stormen Jakob raserte bygdene på Vestlandet, men heldigvis gjekk ingen liv tapt. Slik var det ikkje i Spania. Dødstala er no over 200 og stig framleis, etter som fleire døde og knuste kroppar vert funne. Kampen mot klimaendringane er ikkje noko ein kan driva med litt på si eller noko berre éin minister kan ha ansvar for. Store delar av kloden vår er i ferd med å verta ubuelege for menneska. Tusenvis av menneske i det globale sør døyr kvart einaste år på grunn av overforbruket til rike land gjennom tiår. No er det ikkje berre liv langt vekke som står på spel. No tek ekstremvêret liv her heime òg – i Europa og i Noreg. Dei neste åra vil tusenvis av menneske døy, og ein forventar hundrevis av millionar klimaflyktningar, som òg vil koma hit. Det er heilt grunnleggjande viktig at me framover klarer å vri alle delane av samfunnet til å forbruka mindre, sleppa ut mindre klimagassar og stoppa nedbygging av natur, særleg i land som Noreg, som forbrukar aller mest, og der fossilselskapa tener seg rike på å koka kloden og øydeleggja framtida vår. I Baku må verdssamfunnet klara å få på plass raskare og større framsteg i klimakampen. Dette handlar om grunnleggjande sikkerheit for alle menneske, inkludert oss i Noreg. Men som klimaministeren poengterer: Det har ingen ting å seia kva slags vedtak ein får til i Baku, om ikkje landa følgjer opp arbeidet heime. Om me skal ha ein sjanse til å hindra dei verste konsekvensane av klimaendringane, må det internasjonale og nasjonale klimaarbeidet prioriterast. Regjeringa må begynna å faktisk prioritera menneske føre vekst. Våre liv må verta viktigare enn profitten til fossilbransjen. Noreg må ta eit større ansvar internasjonalt, som eit land som profitterer på klimakrisa og lever i overflod, mens innbyggjarane i andre land svelt i hel på grunn av den same klimakrisa. Eg har nokre spørsmål til klimaministeren. EU er tydeleg i sitt forhandlingsmandat på at fleire land må bidra til å auka klimafinansieringa i verda. Noreg, som eit rikt land, må i aller største grad kunna bidra til dette, men kor forpliktande er opptrappingsplanen for Noregs internasjonale klimafinansiering? Sikrar han at Noreg dekkjer ein rettferdig andel av utgiftene til utsleppskutt, klimatilpassing og tap og skade i utviklingsland som følgje av klimaendringane? Kor mykje av dette vil vera offentlege midlar, noko som er meir føreseieleg for mottakarlanda? EU har sagt at dei ikkje ønskjer å ta i bruk artikkel 6, og har understreka i sitt forhandlingsmandat til COP29 at land bør fokusera på nasjonale utsleppskutt. Regjeringa har på si side opna meir og meir for bruk av artikkel 6. Dei har i årets forslag til budsjett sett av 300 mill. kr – ei dobling frå i fjor – til kvotekjøp i u-land og utvikling av ordningane under Parisavtalen. Er ikkje dette litt snodig? I tillegg føreslår regjeringa å oppretta eit eige norsk karbonfond under Carbon Transaction Facility, som skal bidra til å byggja opp marknaden for kvotehandel under artikkel 6. Korleis vil regjeringas innstilling til bruk av artikkel 6, som er stikk i strid med det EU ønskjer, påverka Noregs samarbeid med EU om vidare klimasamarbeid for å nå klimamåla? EU har ei sterkare og tydelegare haldning enn før til global utfasing av fossilt brensel. I sitt forhandlingsmandat oppfordrar EU alle land til å setja i verk overgangen vekk frå fossil energi i sitt energisystem gjennom å utarbeida konkrete nasjonale planar, retningslinjer og handling for å sikra overgangen, slik FN-sjefen og forskarar verda over har bedt om lenge. Eg reknar med at regjeringa er einig i at «alle land» inkluderer Noreg, men regjeringa har så langt fullstendig avvist Miljøpartiet Dei Grønes konkrete plan for utfasing av norsk olje, som er i tråd med ønska til EU og FN. Korleis har regjeringa tenkt å følgja opp Dubai-semja og EUs sterke oppfordring om utfasing av fossile brensel? Når har regjeringa tenkt å slutta med fossile brensel i Noreg – det som skapar klimakrisa og drep folk over heile kloden?