Denne saka handlar om føreseielege vilkår for frivilligheita. Ho handlar ikkje så mykje om kven som var først eller sist, men om at vi i dag etter alle solemerke ser ut til å sikre fleirtal for eit tiltak som lenge har vore ønskt av frivilligheita. Det handlar om å ta på alvor prinsipp Stortinget i praksis har vore einig om i mange år. Momskompensasjonsordninga er ikkje ei støtteordning i vanleg forstand. Ho byggjer på eit enkelt og rimeleg utgangspunkt: Frivillig innsats skal ikkje belastast med meirverdiavgift. Når lag og organisasjonar betaler moms på varer og tenester, skal dei få han tilbake, slik at pengane går til aktivitet og ikkje til staten. Likevel er ordninga framleis rammestyrt. Det betyr at frivillige organisasjonar kvart einaste år må vente i uvisse på om kompensasjonen faktisk blir full. Sjølv når Stortinget endar med å dekkje heile beløpet, skjer det ofte seint i budsjettåret. For mange små lag og foreiningar inneber det at ein må planleggje i uvisse, utsetje investeringar og i praksis leggje ut pengar dei ikkje veit når dei får igjen. Det er krevjande, og det er unødvendig. MDG meiner difor at tida er moden for å gjere momskompensasjonsordninga regelstyrt. Det er brei politisk einigheit om målet om full kompensasjon. Frivilligheita sjølv har lenge etterlyst føreseielege vilkår. Når både praksis og politiske ambisjonar peikar i same retning, er det ryddig å gjere dette til ei varig ordning, ikkje noko som må avgjerast på nytt kvart år. Regelstyring handlar ikkje om å endre innhaldet i eller søknadsgrunnlaget for ordninga. Det handlar heller ikkje om å redusere Stortingets kontroll. Det handlar om å gje føreseielege rammer til dei som står for aktiviteten. Frivillig sektor spelar ei avgjerande rolle i kvardagen til menneske over heile landet. Det er idrett, kultur, integrering, beredskap og sosialt arbeid. Mange av desse aktivitetane finst nettopp fordi folk organiserer seg lokalt, med avgrensa ressursar og stor innsatsvilje. Når vi år etter år seier at frivilligheita skal få full momskompensasjon, bør vi òg utforme systemet deretter. Ingenting er vunne på at organisasjonar må leve med uføreseielege vilkår som Stortinget i realiteten allereie har valt bort. Å regelstyre momskompensasjonsordninga er enkelt og konkret. Det skaper tillit, føreseielege vilkår og mindre byråkrati, både for frivilligheita og for staten. Difor støttar MDG representantforslaget, og vi meiner det er naturleg at regjeringa følgjer opp med ei regelstyrt ordning innan statsbudsjettet for 2027. Det vil vere eit tydeleg signal om at vi tek frivilligheita på alvor, ikkje berre i ord, men også i praksis.

MDG står støtt i det grunnleggjande målet i norsk pengespelpolitikk: å førebyggje speleproblem og beskytte menneske mot alvorlege konsekvensar av pengespel. Dette er grunngjevinga for einerettsmodellen, og den kan ikkje setjast til side. Samtidig må vi erkjenne at regelendringane som blei innførte i 2025, har hatt store konsekvensar for frivillig sektor. Mange lag og organisasjonar har mista viktige inntekter, ofte frie midlar som har gått direkte til idrett, kultur og sosialt arbeid i lokalsamfunn over heile landet. Dette skjer i ei tid der frivilligheita allereie er under press, og difor er frustrasjonen både reell og forståeleg. Likevel meiner MDG at løysinga ikkje er å heve tapsgrensa for bingo. Forsking frå Universitetet i Bergen viser at databingo er blant dei spela med høgast overrepresentasjon av problemspelarar. Tal frå Hjelpelinjen viser at bingo framleis er eit betydeleg problemspel. I tillegg veit vi at spelarar i dag kan bevege seg mellom bingohallar utan at tapa blir registrerte samla. Den siste tida har media også løfta fram alvorlege avsløringar om korleis denne delen av spelemarknaden fungerer i praksis. Det er dokumentert at svært store pengesummar blir tekne ut gjennom bingospel, og at aktiviteten går føre seg skjerma for innsyn. Det er i realiteten nokre få bakmenn og eigarar som tener seg svært rike, medan rekninga blir velta over på spelarar som ofte er i sårbare livssituasjonar, og på frivilligheita, som blir avhengige av inntektene. Dette er ikkje eit system som vi bør forsterke. Å auke tapsgrensene vil svekkje vernet av sårbare spelarar, og det kan ikkje MDG støtte. Samtidig meiner vi at regjeringa har starta i feil ende. Frivilligheita skal ikkje vere avhengig av inntektene frå pengespel med høg risiko. Når vi strammar inn, har vi også eit ansvar for å sørgje for at frivilligheita får andre, tryggare og meir føreseielege inntektskjelder, viss ikkje skyvast kostnadene for ansvarleg spelpolitikk over på frivillige lag og foreiningar. Difor har MDG, saman med SV, fremja forslag som peiker i ei anna retning. Ansvarleg spelpolitikk må begynne med omsynet til dei som blir ramma av speleavhengigheit. Samtidig må frivilligheita bli sikra rammer som ikkje byggjer på auka risiko for dei same menneska. Forslaga MDG er ein del av, søkjer denne balansen, sterkt vern for spelarar og ei finansiering av frivilligheita som står på tryggare og meir ansvarleg grunn enn høgrisikospel.

La meg begynne med å takke statsråden for ei viktig utgreiing. Men likestilling handlar ikkje berre om ambisjonar og statistikk; det handlar om liv som blir levde – i barnehagen, i klasseromma, i auditoria. I likestillingsutgreiinga som statsråden heldt, sakna eg noko: ei tydelegare erkjenning av korleis systemet sviktar mange gutar tidleg, systematisk og over tid. Eg har sjølv jobba 15 år i skuleverket og har møtt desse gutane – ikkje som tal, men som elevar. Eg har sett gutane som kjem til barnehagen med uro i kroppen og for lite språk, og som tidleg får høyre at dei er vanskelege, og som får beskjed om å løype det av seg, mens jentene blir tilbydde å setje seg ned og snakke om det som kanskje er litt vanskeleg. Eg har sett gutar som i småskulen har mista trua på seg sjølv før dei har fylt ti år, og eg har sett korleis dette følgjer dei vidare gjennom karakterar, fråvær og fråfall. Når vi veit at gutane i snitt presterer svakare i grunnskulen, oftare faller frå i vidaregåande skule og er stadig meir fråverande i høgare utdanning, kan vi ikkje lenger omtale det som individuelle val eller manglande motivasjon. Då er det strukturelt, og det er eit likestillingsproblem. Gjennom åra i klasserommet har eg gong på gong sett det same mønsteret: Skulen er rigga for dei som lærer gjennom språk, konsentrasjon og stillesitjing. Mange gutar gjer ikkje det, ikkje fordi dei manglar evner, men fordi vi tilbyr for få vegar til meistring. For mange gutar blir skulen ein plass der dei alltid er litt bakpå, der dei blir møtt med korreksjon før anerkjenning og forventningar før relasjonar. Dette handlar ikkje om å senke krava; det handlar om å stille betre krav og gje betre støtte. Statsråden understrekte i utgreiinga betydninga av like moglegheiter. Eg saknar at vi vågar å seie at like moglegheiter krev ulike tilnærmingar. Vi treng meir praktisk og variert læring, eit sterkare lag rundt elevane og systematisk tidleg innsats, særleg for gutar som strevar med språk eller emosjonsregulering. Dette er ikkje snillisme; dette er kunnskap vi har hatt i årevis, utan at vi handlar konsekvent på det. Vi må også snakke om høgare utdanning. Som lærar har eg sett gutar som blomstrar seint, ofte når læringa blir meir praktisk, yrkesretta eller tydelegare kopla til meining – men altfor mange kjem aldri dit. I dag er gutar kraftig underrepresentert i høgare utdanning, særleg i profesjonsutdanningar som skule og helse- og sosialfag. Det svekkjer mangfaldet i viktige yrker, og det svekkjer moglegheita mange menn har for stabilitet, tilhøyrsle og livsmeistring. Når denne utviklinga får fortsette år etter år, og utan tydelege politiske mottiltak, er det ikkje lenger tilfeldig. La meg vere heilt tydeleg: Å ta situasjonen til gutane på alvor, er ikkje å svekkje rettane til jentene. Likestilling er ikkje eit nullsumspel. Det er derimot eit svik mot likestillingsprosjektet å la ei gruppe systematisk falle bak på i ein så viktig arena som det barnehage og skule er, utan at det får ein tydeleg politisk respons. Vi skyldar desse gutane meir enn gode formuleringar. Med 15 år i skuleverket veit eg éin ting: Gutar vil lære, gutar vil lykkast, og gutar vil høyre til. Spørsmålet er altså ikkje om dei vil; spørsmålet er om vi har rigga systemet slik at dei får moglegheita. Det er eit ansvar vi ikkje kan skyve frå oss. Det må òg vere tydelegare til stades i likestillingspolitikken til regjeringa.

Forslaget vi behandlar i dag, spring ut frå eit tydeleg behov for meir openheit rundt tildelingar i Kulturrådet. Det er verdt å merke seg at alle høyringsinstansar som har uttalt seg i saka, støttar intensjonen om auka transparens i avgjerdsprosessane. Ein ber i forslaget regjeringa greie ut korleis det kan bli betre innsyn i fagutvala si behandling av søknadene. For oss er opne og etterprøvbare avgjerdsprosessar ein føresetnad for tillit. Når makt blir konsentrert i lukka rom over tid, blir legitimiteten svekt, uansett kor gode intensjonane måtte vere. Meir innsyn handlar difor ikkje om mistillit til fagleg skjøn, men om å sikre at fellesskapet sine ordningar toler ljoset frå offentlegheita. I den samanheng blei det for ein kunstnar eg kjenner, forbløffande å lese at det heilt inntil nyleg har vore mogleg å søkje støtte samtidig som ein sit i fagutval. Vedkomande hadde blitt spurt om å delta i slike utval, men takka nei, nettopp fordi ein ønskte å søkje. At dette no blir slått fast som uakseptabelt, er etter mitt syn både nødvendig og overmodent, i tråd med korleis vi tenkjer at det er og burde vere. Høyringsinnspela ber preg av at fleire aktørar opplever seg forfordelte. Dette kjem særleg tydeleg til uttrykk i innspelet frå Forfatterforbundet. Kanskje er det ikkje forbausande, gjeve at Den norske Forfatterforening over lang tid har hatt betydeleg innflytelse både på kva for forfattarar som blir tildelt støtte, og på definisjonen av kva som blir rekna som litterær kvalitet. Forfatterforbundet blei danna i 2018 som ein reaksjon på dette opplevde monopolet. For oss er det avgjerande at kulturpolitikken ikkje favoriserer smale normer eller etablerte miljø på kostnad av breidde og mangfald. Når fleire aktørar over tid opplever systematisk skeivheit i tildelinga, må ein ta det på alvor. Kvaliteten i kunsten rommar langt meir enn trendar, han rommar variasjon, motstand og ulike uttrykk. For oss er fagleg uavhengigheit ein grunnmur i kulturpolitikken. Nettopp difor må prosessane rundt vere så ryddige og opne at det ikkje gjev rom for mistanke om politisk eller personleg favorisering. Samla sett teiknar det seg eit bilde av visse uttrykk og trendar som synest å falle i betre smak hos løyvande fagutval enn andre, utan at kvaliteten nødvendigvis blir vurdert i heile si breidde og variasjon. Det er ei utfordring vi ikkje bør lukke augo for. Til slutt vil eg seie noko om tilleggsforslaget om nordisk samarbeid. For oss er samarbeid og utveksling på tvers av landegrenser ein verdi i seg sjølv. Eit nordisk samarbeid om fagutval føreset at det er gjensidig, og at det kan styrkje habilitet, gje nye perspektiv og leggje til rette for nye kunstnariske og kulturelle samarbeid på tvers av Norden. Slik kan vi bidra til både kvalitetsheving og større mangfald. Difor røystar MDG for forslaga i denne saka.

La meg først få lov til å seie kor fint det er at komiteen er heilt einig i denne saka. Det er tydeleg gjennom innstillinga at vi deler eit grunnleggjande mål: å styrkje barns rettssikkerheit og sikre betre læringsmekanismar når alvorlege hendingar skjer. I innstillinga peikar komiteen samla på at høyringsrunden gav eit svært tydeleg bilete. Eit klart fleirtal av høyringsinstansane meiner at undersøkingar som blir sette i gang først etter at ei straffesak eller ei tilsynssak er avslutta, kjem altfor seint. Dette går igjen i omtalen frå komiteen både av situasjonen for barna, av læringsverdien og av behovet for å avdekkje systemsvikt raskt. Som fleire av merknadene viser til, understrekar barnefaglege ombod, fagmiljø, menneskerettsaktørar og statsforvaltarar at læring må skje mens sakene er ferske. Ein sein oppstart svekker informasjonskvaliteten og kan føre til at alvorlege manglar i tenestene ligg ubehandla i fleire år. Dette er noko MDG har vore svært opptekne av: at ordninga faktisk skal bidra til førebygging, ikkje berre til etterprøving. Det kjem òg fram i omtalen komiteen har av høyringsalternativa, at eit fleirtal av instansane støtta dei modellane som opnar for tidlegare oppstart. For oss i MDG har dette vore eit viktig poeng: Vi må unngå at omsynet til læring blir underordna omsynet til prosedyre. Som komiteen sjølv peikar på, blir parallellitet allereie handtert i praksis. Dette er ikkje eit hinder – det er eit spørsmål om koordinering. Eg vil òg trekkje fram einigheita i komiteen om retten barn har til å bli høyrde. MDG har i merknadene våre understreka betydninga av retten barn har til informasjon, trygg deltaking og medverknad som faktisk betyr noko. Eg er glad for at komiteen står samla om at barn skal møtest på ein måte som er tilpassa alder, modenskap og individuelle behov, og at erfaringane deira skal bli tillagde reell vekt. Dette er eit viktig steg framover, og det er godt forankra i innstillinga. Til sist: Det er gledeleg at komiteen, på tvers av partia, løftar dei same verdiane: læring, førebygging, det beste for barnet og ansvarleg myndigheitsutøving. At vi står samla i mange av dei sentrale vurderingane, styrkjer truverdet til arbeidet og gjev eit betre grunnlag for å forbetre tenestene våre. Eg vil takke komiteen for eit godt og løysingsorientert samarbeid. Dette er eit godt eksempel på kva vi får til når sikkerheita og rettane til barn blir sette først.

I denne saka vil eg fyrst understreke det gode samarbeidet i komiteen. Vi er einige om hovudlinjene: at markalova er eit verktøy for å beskytte naturverdiane i Oslomarka, og at dispensasjonar må behandlast med stor varsemd. Komiteens merknader viser tydeleg at vi deler ei felles forståing av at marka skal bevarast som eit samanhengande og tilgjengeleg naturområde. Samtidig vil eg som komiteens medlem frå MDG peike på våre eigne merknader. Vi meiner terskelen for å opne for nedbygging eller privatisering innanfor markagrensa må vere svært høg. Dei siste åra har vi sett ei rekkje dispensasjonar, bl.a. for skogsbilvegar, som samla sett bidreg til å svekkje føremålet til markalova. Dette er ei utvikling vi meiner Stortinget må ta på største alvor. Når det gjeld Roseslottet, anerkjenner vi den kunstnariske og historiske betydinga prosjektet har hatt. Spørsmålet i denne saka er ikkje innhaldet, men plasseringa. Å gjere Roseslottet permanent i marka vil skape ein uheldig presedens og risikere å opne dører for nye søknader om bygg og installasjonar som ikkje høyrer heime i eit naturområde vi har vedteke å verne. Difor fremjar eg – på vegner av MDG – følgjande forslag: «Stortinget ber regjeringen styrke beskyttelsen av naturverdiene i Oslomarka og sørge for at statsforvalteren har lav terskel for å gripe inn mot bygge- og anleggstiltak i strid med markalovens formål.» Marka er ikkje berre eit rekreasjonsområde, det er ein del av fellesskapets naturarv. Vi meiner Stortinget må vere tydeleg på at markalova skal stå sterkt, og at unntak ikkje skal bli normalen.

På vegner av MDG sine representantar Marius Langballe Dalin, Ingrid Liland, Margit Bye, Julie E. Stuestøl og meg sjølv har eg gleda av å fremje eit representantforslag om å beskytte folk mot gjeldsfeller. På vegner av meg sjølv har eg også gleda av å fremje eit representantforslag om å etablere eit skulpturmuseum i Nasjonalgalleriet.

Eg meiner det i denne saka er viktig å vere forberedt på det som sannsynlegvis vil vere utfallet av vurderinga til departementet: at senkinga utgjer eit lovbrot. I så fall har Miljødirektoratet og Fiskeridirektoratet gitt Forsvaret lov til å gjere det ulovlege. Sjefen for Sjøforsvaret har forsvart lovbrot – han har uttala at det er lovleg for Forsvaret å senke skip. I fredstid må Forsvaret forhalde seg til forureiningslova. Også forsvarsministeren har forsvart senkinga og uttala at heving av vraket ikkje kjem på tale. Etter mi oppfatning set dette spørsmålsteikn ved ikkje berre den juridiske ekspertisen i dei to direktorata, i Sjøforsvaret og i Forsvarsdepartementet, men også ved vilja til å forhalde seg til lovverket. Skal tilliten til forvaltning og utøvande myndigheit bli oppretthalden, er det viktig at vi får avklart denne typen spørsmålsstillingar så snart som mogleg, og at ikkje ein ikkje trenerer kontrollmoglegheita til Stortinget. Eg er redd for at Stortinget ikkje er ferdig med denne saka, men at vi må kome tilbake til dette når vi på overtid har mottatt svar frå ministeren.

Eg ser fram til svaret når det kjem, men det er vanskeleg å akseptere at det skal vere så tidkrevjande å finne ut av spørsmålet om lovlegheit. Forsvaret har ikkje søkt om tillating til å senke fregatten i fiskefeltet. Forureiningslova seier klart at unntaket Forsvaret har frå søknadsplikt, ikkje gjeld ved forureining som medfører ulempe. Fiskeridirektoratet hadde før senkinga gitt Forsvaret beskjed om at den lokaliteten som var valt, ville innebere ei fortrenging av fiskeriinteressene. Havressurslova inneheld forbod mot å etterlate gjenstandar som kan hindre fiske, på botnen. Den som bryt med denne bestemminga, pliktar å rydde opp. Klarare kan det ikkje bli. Når Stortinget blir stilt spørsmål om lovlegheita av tiltak i forvaltninga, må ein ta det på alvor. Eg opplever ikkje at spørsmålet mitt har vore prioritert.

«I september i fjor senket Sjøforsvaret en utrangert fregatt i et fiskefelt utenfor Senja. Jeg stilte 23. november i fjor statsråd Bjelland Eriksen spørsmål om lovligheten av senkingen. Jeg fikk ikke svar på spørsmålet, men beskjed om det var under vurdering i departementet. Kan statsråden redegjøre for når denne vurderingen vil komme, hvorfor det har tatt så lang tid, og hvilken oppfølging det vil får dersom man kommer fram til at senkingen medførte lovbrudd?»

Når vi diskuterer kjønnsmangfald i denne salen, diskuterer vi ikkje teori, vi diskuterer menneske – menneske som jobbar, studerer, bur i distrikta og i byane, menneske som berre vil bli møtte med respekt. Det er vårt ansvar som lovgjevarar å bidra til tryggleik, ikkje til forvirring, til tillit, ikkje til frykt. Difor er eg oppriktig bekymra for retninga KrF legg opp til med dette forslaget, ikkje fordi ueinigheit er farleg, men fordi retorikken dei bygg saka si på, skaper utryggleik for ein liten minoritet som allereie opplever meir diskriminering enn dei fleste. Vi veit at mange transpersonar og andre som bryt med kjønnsnormene, har lågare tillit til offentlege tenester. Det er dokumentert i høyringsgrunnlaget og i levekårsundersøkingar. Dei møter for ofte ukunne, usikkerheit eller mangel på kompetanse i situasjonar som kan vere sårbare nok i utgangspunktet. Det Bufdir har føreslått, er faglege råd – ikkje lover, ikkje plikter og ikkje regulering av språk, berre praktiske verktøy som tilsette i Nav, skular og helsetenesta faktisk har bedt om, for å kunne gjere jobben sin betre og for å kunne møte menneske med verdigheit. Når KrF og FrP forsøker å framstille desse råda som ei radikal omvelting av samfunnet, er det ikkje tenestene dei beskyttar. Det er eit verdsbilete dei prøver å forsvare. La meg seie det tydeleg: Å møte ein person med den identiteten dei sjølv uttrykkjer, er ikkje politisk aktivisme. Det er grunnleggjande folkeskikk. Når KrF og FrP åtvarar mot postmodernisme og omdefinering av kjønn, bommar dei på heile poenget. Ingen har føreslått å avskaffe orda «gut» og «jente», og ingen føreslår å styre foreldreskap gjennom veiledarar. Det som blir føreslått, er råd om korleis offentleg tilsette kan skape trygge møte. Det er ikkje farleg – det er heilt nødvendig. Det er ikkje Bufdir som snevrar inn kjønnsrollene; det er denne typen motkampanjar som gjer det. Vi veit at det finst sterke internasjonale rørsler som ønskjer å skape frykt rundt kjønnsmangfald. Eg meiner oppriktig at norsk politikk må halde seg langt unna den vegen. Menneskerettar er ikkje til forhandling. Eit samfunn blir ikkje målt på korleis ein behandlar fleirtalet, men på korleis ein behandlar minoritetane. Kjernen i denne saka er enkel: Vil vi at offentleg tilsette skal ha verktøy for å møte folk med respekt, eller vil vi skape meir usikkerheit, meir støy og meir stigmatisering? MDG vel det første, og difor stemmer vi imot dette forslaget.

Rundt i heile Noreg står grendehus, samfunnshus og organisasjonseigde kulturbygg som sjølve hjartet i lokalsamfunna våre. Dette er bygg som held liv i kulturen, frivilligheita og fellesskapet. I distrikta er desse bygga meir enn møteplassar. Det er infrastrukturen for heile frivilligheita. Det er staden der folk møtest når avstandane er store, der generasjonar blandar seg og fellesskapet skjer i praksis, anten det handlar om idrett, kultur, inkludering eller beredskap. Framover blir frivilligheita berre viktigare. Vi treng opne møteplassar som gjer at folk kan bu, trivst og bidra. Vi treng fellesskap som kan handtere press på helse, fellesskap og integrering. Alt dette er frivilligheita, og alt dette går føre seg i desse bygga. I dag står mange av dei i ein svært krevjande situasjon. Over halvparten er bygde før 1960, og kartleggingar viser eit stort vedlikehaldsetterslep. Dette merkar ein ekstra godt i nord, der vi har eit tøffare klima, høgare energikostnader og større avstandar. Samtidig er det dei frivillige, dei som allereie ber lokalsamfunna, som sit igjen med rekninga. Det er rett og slett ikkje rimeleg. I dag får organisasjonane momskompensasjon for å vedlikehalde ei trapp, men ikkje når dei byggjer rampe, sånn at bygget faktisk blir tilgjengeleg for alle. Dei får kompensasjon for å reparere gamle vindauge, men ikkje om dei vil byte til meir energieffektive løysingar. Dette viser at regelverket ikkje treffer – ikkje for frivilligheita, ikkje for distrikta og ikkje for klimaet. Difor støttar MDG forslaget om å vurdere ei eiga momskompensasjonsordning for organisasjonseigde kulturbygg. Det vil gjere det mogleg å sikre universell utforming, brannsikkerheit, modernisering og energieffektivisering utan at det går ut over midlane som eigentleg skal brukast på aktivitet og inkludering. Det handlar om å gje frivilligheita betre rammer og ikkje større byrder. Vi har samtidig føreslått at regjeringa vurderer korleis den desentraliserte ordninga for kulturbygg kan treffe betre. Når berre 14 pst. av organisasjonane kjenner til ordninga, seier det seg sjølv at vi kan gjere dette enklare, særleg i distrikta, der kapasiteten til å søkje midlar er mindre, men behova ofte større. Kulturbygga våre er ikkje berre hus; det er motorar for fellesskap, kultur, demokrati og lokal beredskap. Det minste vi kan gjere, er å sørgje for at frivilligheita ikkje blir økonomisk straffa for å gjere det riktige, anten det handlar om tilgjengelegheit, tryggleik eller klima. Difor støttar MDG forslaga som ligg på bordet i dag. Det er målretta, rettferdige og nødvendige grep som vil styrkje kulturfrivilligheita i heile landet.

På vegner av stortingsrepresentanten Marius Langballe Dalin og meg sjølv vil eg fremje eit forslag om å utnemne ein uavhengig ekstern granskingskommisjon for Finnmarkssykehuset HF.

På vegne av representantene Une Bastholm, Oda Indgaard og meg selv har jeg gleden av å framsette representantforslag om strakstiltak for å sikre norsk film- og serieproduksjon og hindre kompetanseflukt fra bransjen.

Eg vil begynne med å takke representantane frå Senterpartiet og Høgre for at dei har løfta denne saken. Ein av dei viktigaste delane av velferdssamfunnet vårt er det sosiale sikkerheitsnettet vi har bygd opp over dei siste hundre åra. Vi liker iallfall å tru at dersom vi skulle vere uheldige og snuble, har vi eit system på plass som fangar oss opp og tek oss imot. Dessverre opplever altfor mange menneske i landet vårt at det sosiale sikkerheitsnettet har så store hòl at vi fell gjennom det uansett kva vi gjer. Nav-systemet av i dag fungerer ikkje godt nok når det gjeld å gje folk grunnleggjande tryggleik og inntektssikring. Det skjer først og fremst fordi logikken i systemet er bygd på ein grunnleggjande mistillit til kva intensjonar folk har. Med mistillit kjem det òg eit kontrollbehov, og det er nettopp kontrollbehovet som gjer at vi har enda med eit system med ekstremt mange ytingar, der alt handlar om å få plassert innbyggjarar i ein boks. Velferdsstaten blir av mange opplevd som ein uoversiktleg labyrint av papir og kontor, som har til formål å sørgje for at ein ikkje finn vegen ut. Vi trur ikkje at folk blir friskare eller flinkare av å vere fattige. Tvert imot: Viss vi som samfunn skal få det beste ut av folk, må dei ha overskot til å kunne tenkje lenger enn til neste inkassovarsel. Systemet av i dag gjer livet vanskelegare enn det må vere, for mange familiar i landet vårt. Det gjer inntrykk på meg, og eg håper at det gjer inntrykk på dykk andre òg. Vi kan bli betre. Det er det ingen grunn til at vi ikkje skal gjere for folk som står utan arbeid og økonomisk tryggleik mens dei er på veg inn i arbeidslivet eller ein annan meiningsfull aktivitet – utan komplisert byråkrati og moralske overdommarar som skal godkjenne kvar minste kvittering, berre medmenneskelegheit. Miljøpartiet Dei Grøne trur at det er mogleg å tenkje annleis om korleis vi sikrar livskvalitet og føreseielege økonomiske vilkår for folk som har det vanskeleg, eller av andre grunnar står utanfor arbeidslivet. Difor fremjar vi i dag eit forslag om å greie ut om ein grunninntekt kan erstatte ein eller fleire av velferdsytingane vi har i dag. Sånn kan vi gje folk ein meir føreseieleg økonomi og auka livskvalitet, og ikkje minst redusere unødvendig og menneskefiendtleg byråkrati. Eg tek med dette opp forslaga frå MDG.

Ungdom er som alle andre folk – dei er forskjellige. Nokre blomstrar på skulebenken, mens andre får motivasjonen knust av eit skulesystem som rett og slett ikkje favoriserer kven dei er. Miljøpartiet Dei Grøne unner all norsk ungdom å få kjenne på ei oppleving av meistring, av å vere nyttig, av å bli sett, av å få anledning til å bruke dei ferdigheitene dei har til noko som er bra, både for dei sjølve og for andre. Difor fremjar vi i dag eit forslag om å be regjeringa greie ut eit frivillig arbeidsår for ungdom over 15 år. Det kan ikkje vere sånn at det einaste samfunnet har å tilby skuleungdom, er meir skule. Vi lever i ei tid der folk opplever at samfunnet renn over av viktige oppgåver som ingen tilsynelatande har tid til å løyse. Dei tilsette i velferda må løpe raskare og raskare, og fagfolk må bruke meir tid på andre ting enn på det samfunnet har utdanna dei til å gjere. Eg finn det merkeleg at Arbeidarpartiet gjerne vil straffe ungdom hardare når dei gjer kriminelle handlingar, men ikkje vil opne for å la dei jobbe noko meir enn det dei gjer i dag. Kva skal alternativet vere for dei som ramlar utanfor? Kva skal alternativet vere for dei som ikkje får brukt ferdigheitene sine og utvikla seg som heile menneske innanfor dei tronge rammene i skulesystemet vårt? Frå eit MDG-perspektiv er det avgjerande at vi frå politisk hald har alternativ å tilby. Kvar dag står ungdomsarbeidarar over heile landet opp og tenkjer på korleis dei skal hjelpe ungdom inn i meiningsfull aktivitet. Det triste er at uansett kor hardt dei jobbar, har dei ei umogleg oppgåve når det gjeld å konkurrere med raske pengar og høg status. Ungdom blir ikkje kriminelle fordi dei er brune i huda eller bur på Oslo aust. Det handlar om det materielle. Pengefattigdom er moglegheitsfattigdom. Det er sosiale fellesskap ein ikkje får delteke i fordi deltaking som regel kjem med ein økonomisk kostnad. Med det tek eg opp forslaga frå MDG i saka.

Vi behandlar i dag stortingsmeldinga Tro på framtida – uansett bakgrunn, som er regjeringa si breie oppvekstmelding for perioden. Meldinga løftar viktige ambisjonar om sosial utjamning, tidleg innsats og tverrsektorielt samarbeid. Det blir understreka at alle barn uansett bakgrunn skal ha like moglegheiter til å utvikle seg, lære og leve eit godt liv. Det er ein ambisjon som MDG deler fullt ut. Regjeringa peikar sjølv på at auka forskjellar og polarisering utfordrar både demokratiet og barns framtidstru. Men for MDG er det ein føresetnad at når vi snakkar om like moglegheiter, må vi også sjå heile oppvekstmiljøet til barnet – naturen rundt dei, klimaet dei veks opp i, det digitale trykket som pregar kvardagen og dei strukturelle forskjellane som følgjer av økonomisk ulikskap og dei ulike rammene for kommunane. Oppvekstpolitikk må famne både kvardagsliv, helse, miljø og samfunnsutvikling. Meldinga trekkjer fram trygge nærmiljø, fritidsarenaer og fellesskap som viktige delar av ein god oppvekst. MDG er einig i det og vil understreke at tilgangen til natur og grøne område er eit grunnleggjande oppvekstvilkår. Det finst store geografiske forskjellar i barns tilgang til natur og trygge uteområde. For oss er det avgjerande at alle barn har nærmiljø som inviterer til leik, friluftsliv, trygg ferdsel og fellesskap. Dette er ein del av barns helse og trivsel. Ei oppvekstmelding må difor tydelegare ta inn at naturkvalitet og miljø er ein del av barns livssjansar. Vi veit at mange barn og unge opplever stress, einsemd og press. Likevel blir psykisk helse vigd for lite plass i meldinga. I omtaler frå fagmiljøa blir det peika på behov for både førebygging, tidleg innsats og eit sterkare lag rundt barna. MDG meiner at ei oppvekstmelding som skal bidra til like moglegheiter, må ha ein meir konkret og forpliktande plan for psykisk helse. Vi treng fleire helsesjukepleiarar, vi treng styrkte fritidsarenaer og møteplassar, lågterskel helsetenester i kommunane og betre samhandling mellom helsetenester, skole og barnevern. Dette er avgjerande strukturar for å førebyggje utanforskap og styrkje trivsel og livsmeistring. Meldinga heiter Tro på framtida. Det er eit fint bilde. Men barn si tru på framtida blir også forma av klimarisiko og miljøutviklinga dei ser rundt seg. Ekstremvêr, naturtap og klimafrykt er ein del av barns verkelegheit i dag. Meldinga frå regjeringa omtaler ikkje klima og miljø som ein del av oppvekstvilkåra. MDG meiner at dette er ei betydeleg svakheit. Å byggje framtidstru handlar også om å ta ansvar for den verda som barna skal bli vaksne i. Klima og natur må inn som eksplisitte vurderingar i oppvekstpolitikken. Regjeringa legg vekt på tidleg innsats og like moglegheiter gjennom heile utdanningsløpet, noko som blir understreka både i meldinga og i omtaler frå fagmiljøa om betydninga av heilskap og samarbeid. MDG støttar dette, men kvalitet krev ressursar. Det betyr gode barnehagar med nok tilsette og gode språk- og inkluderingsmiljø, ein skole med tid og støtte til lærarar og elevar, kulturskole som ein inkluderande arena og fritidstilbod som faktisk når barn i familiar med låg inntekt og avgrensa ressursar. Skole og barnehage må vere arenaer som kompenserer for ulikskap, ikkje forsterkar det. Både meldingar og høyringsinstansar legg stor vekt på samarbeidet mellom tenester og på at oppvekstpolitikken må vere tverrsektoriell. MDG er einig, men samarbeid føreset kapasitet. Det føreset at kommunar faktisk har råd til å gje barna eit heilskapleg tenestetilbod. MDG meiner at ein moderne oppvekstpolitikk må styrkje det økonomiske handlingsrommet i kommunane. Barns moglegheiter skal ikkje vere avhengige av kommuneøkonomien eller geografien. Tro på framtida – uansett bakgrunn er ei melding med gode verdiar og viktige analysar. Men for MDG er det avgjerande at oppvekstpolitikk også handlar om den større samanhengen barn veks opp i: natur, klima, lokalsamfunn, psykisk helse og fordeling. Barn har krav på gode barnehagar, trygge skolar og sterke fellesskap, men også på frisk natur, trygg framtid og tenester med tilstrekkeleg kapasitet. Skal barn tru på framtida, må politikken gje dei konkrete grunnar til det. Dette er retningar som MDG ønskjer å tydeleggjere i behandlinga av meldinga.

41:13] (ordførar for saka): Vi behandlar i dag Meld. St. 32 for 2024–2025 om trygg oppvekst i eit digitalt samfunn. Det er den første heilskaplege stortingsmeldinga som samlar mål, verkemiddel og ansvar for å sikre barn og unge ein trygg og inkluderande digital kvardag dei kan meistre. Ho beskriv både moglegheiter og risikoar ved barns digitale liv, frå læring, lek og deltaking til personvern, kommersielt press og internettrelaterte overgrep, og slår fast at barns rettar skal stå i sentrum. Familie- og kulturkomiteen har behandla saka på grunnlag av meldinga og innkomne innspel, og det føreligg ei innstilling. Innstillinga klargjer at dette er ei sektorovergripande oppgåve. Barns digitale rettar angår barnehage og skule, førebygging og helse, justis og forbrukarrettar, kultur- og mediepolitikk og regulering av digitale marknader. Komiteen viser også til allereie vedtekne planar og strategiar som meldinga byggjer vidare på og samordnar. La meg løfte tre prinsipp som ber meldinga, og som fleirtalet i komiteen stiller seg bak. For det første: Vern først alltid – barn skal ikkje bli overlatne til algoritmane. Vi må ansvarleggjere teknologiselskapa, styrkje rettsvernet og kutte kommersiell utnytting av barn. For det andre: Deltaking og meistring – barn skal ikkje berre bli beskytta, men også delta. Vi må byggje digital dømekraft, språk og kritisk tenking i barnehage, skule og fritid. For det tredje: Samordning og gjennomføring – dette er ikkje eit skuleprosjekt eller ei justissak. Det er ei samfunnsoppgåve som krev koordinert innsats på tvers av sektorar og tydeleg rapportering til Stortinget. Meldinga slår fast tre overordna mål: Tryggleik, aktiv deltaking og inkludering på nett. For å nå dette føreslår regjeringa ei pakke av tiltak som spenner frå regulering av plattformselskapa via kompetanse og praksis i barnehage og skule, til styrkt rettsvern for barn utsett for kriminalitet på nettet. Komiteen merkar seg at meldinga også løfter rettleiing om skjermbruk til befolkninga og utvikling av støtteressursar, råd og føre-var-prinsipp for bruk av kunstig intelligens i skule, særleg overfor dei yngste elevane. Komiteen deler hovudgrepa i meldinga – vi treng tydelegare regulering og betre samordning, ikkje minst fordi enkeltkommunar, skular og foreldre i dag står åleine mot globale plattformer og forretningsmodellar. Samtidig understrekar komiteen at digital deltaking og kompetanse er grunnleggjande for å meistre skule, arbeid og samfunnsliv. Det handlar ikkje om skjerm eller ikkje skjerm, men om innhald, føremål og kvalitet. Difor må tiltak mot skadeleg bruk gå hand i hand med tiltak for kritisk tenking, kjeldevurdering, språk og lesing, og med rom for profesjonelt skjønn i barnehage og skule. Komiteen er vidare oppteken av barns medverking, og at tiltaka må vere alderssensitive utforma. Det må vere lik praksis og like rettar, uavhengig av bustad. Og vi må unngå digitale klasseskilje der ressurssterke heim trekkjer frå. Komiteen støttar regjeringas linje om å forankre verkemidlane i EØS-retten og europeisk regelverk, medrekna DSA, og den komande KI-forordninga, for barns digitale kvardag skjer i marknadar og økosystem som er grensekryssande. Nasjonale ambisjonar for barns rettar må difor bli spegla i felles standardar, sanksjonsmoglegheiter og tilsyn som reelt kan endre praksisen til plattforma. Komiteen legg vekt på at dette ikkje kan bli løyst sektor for sektor. Vi treng tydelege ansvarslinjer, fast rapportering og måling av effekt, eksempelvis på område som ulovleg bildedeling, reklamepress, tidsbruk, søvn og psykososialt skulemiljø. Meldinga etablerer ein heilskapleg politikk og fordrar oppfølging av Barne- og familiedepartementet i samspel med sektorar innan kunnskap, kultur, helse, justis og digitalisering. Barn og unge skal ikkje måtte navigere i eit digitalt landskap som er styrt sterkare av algoritmar enn av omsorg. Dei skal ha fridom til å utforske, men også tryggleik som gjer at dei kan lære, feile, vekse og vere barn. Regjeringas melding sett ei viktig retning, men det er her vi på Stortinget må sikre at ho blir følgt opp med tydelege krav, regulering, ressursar og reelle tiltak som faktisk kan merkast i kvardagen til barn og ungdom. Det er vårt ansvar, og det er vår moglegheit til å gje barn og unge det dei har krav på: Ein trygg oppvekst, også i det digitale samfunnet. Eg tek opp forslaga MDG har åleine og saman med andre.

MDG vil starte med å takke forslagsstillarane for mange gode forslag, som vi også støtter opp om. Vi vil understreke at kampen mot sosiale forskjellar i Noreg er ei av vår tids mest avgjerande politiske oppgåver. Bak tala og statistikkane står barnefamiliar som kvar dag lever med konsekvensane av økonomisk utryggleik. For MDG er det avgjerande at vi tek grep som er sterke nok til faktisk å redusere forskjellane, og som treff dei barna som treng det mest. MDG meiner at barnetrygda er eit av våre viktigaste verktøy i kampen mot barnefattigdom. Vi meiner at den kan og bør brukast meir målretta for å løfte barna som har minst. Difor fremjar vi eit forslag om å kraftig auke og skattleggje barnetrygda, i tråd med anbefalingane frå ekspertgruppa om barn i fattige familiar. Ved å skattleggje barnetrygda får familiar med låge inntekter mest ut av auken, mens dei med høgare inntekt bidreg meir tilbake gjennom skattesystemet. På den måten sikrar vi både betre omfordeling og eit kraftigare løft for dei barna som treng det aller mest. Samtidig fremjar vi forslag om å heve dei rettleiande satsane for sosialhjelp, både generelt og for einslege forsørgjarar spesielt. Det handlar om at alle skal ha råd til heilt grunnleggjande, forsvarleg livsopphald. Å justere satsane opp mot SIFOs referansebudsjett er heilt nødvendig for å gje folk eit reelt sikkerheitsnett. Vi føreslår også auka grunnbemanning i barnehagar i levekårsutsette område, og ein gradvis auke av tilskotspotten til språkutvikling for minoritetsspråklege barn. Alle barn, uansett bakgrunn, fortener ein god start i livet, og barnehagen spelar ei heilt sentral rolle i å utjamne forskjellar. Vidare ønskjer vi ei sterkare forankring av barnets beste i sosialtenestelova. Barn skal ikkje vere synlege i avgjerder som direkte påverkar deira liv. Barnets behov bør vere tydelegare og sterkare ivareteke. Vi føreslår også forsøk med felles utbetalingsdato for ytingar frå Nav. For mange familiar med låge inntekter skaper dagens uoversiktlege og fragmenterte utbetalingsstruktur utryggleik og stress i kvardagen. Eit enklare system vil gjere det lettare å planleggje og få kvardagen til å gå opp. Til slutt vil eg trekkje fram forslaget om å utvida Husbankens startlånsordning for einslege forsørgjarar. Ein trygg busituasjon er heilt grunnleggjande for barn, og einslege foreldre står ofte i ein særleg sårbar økonomisk situasjon. Mindre ulikskap, sterkare fellesskap og ein politikk som prioriterer barna først er målsetjinga. Vi veit at sosial ulikskap er uunngåeleg. Det er eit resultat av politiske val, og difor må også løysinga vere politisk, modig og forpliktande. Eg tek opp forslaga frå MDG.

Tala frå 2025 viser at Oslo fekk 6 506 kr per barn, mens Bufetat mottok 10 093 kr per barn i sine opptaksområde. Det er verken rimeleg eller forsvarleg at barn i hovudstaden mottar betydeleg lågare finansiering enn barn i resten av landet. Samtidig har vi rapporten frå Stene II-utvalet, som tilrår ei gradvis avvikling av særordninga for Oslo. Sjølv om rapporten primært gjeld det statlege barnevernet, peikar han også på utfordringar i dagens oslomodell. Oslo kommune har òg gjennom media opna for at ansvaret for andrelinja kan bli overført til staten, men både ekspertutvalet og Oslo kommune understrekar behovet for ei heilskapleg vurdering av modellane vi har i dag; styrkar, veikskapar og moglege alternativ. Vi i MDG er einig med høgrestyrte Oslo kommune og Stene II- utvalet og har difor vore tydeleg på at ei eventuell overføring av ansvaret til staten vil krevje ein grundig prosess, både lokalt og nasjonalt. Barnevernet er ei av dei mest krevjande velferdstenestene vi har, og endringar må bli gjennomførte på ein ryddig måte og med fagleg tyngde. Samtidig må vi sikre at barna i Oslo ikkje blir ståande igjen i ein usikker situasjon, dersom ein ikkje følgjer opp Stene-forslaget. Difor blir følgjande forslag fremja av Arbeidarpartiet og Miljøpartiet Dei Grøne: «Stortinget ber regjeringen gjøre en ny vurdering av finansieringen av andrelinjebarnevernet i Oslo, dersom det besluttes å ikke gå videre med forslaget fra Stene II-utvalget om innlemming av dette i det statlige barnevernet.» Uansett kva for modell vi endar opp med, er ein ting heilt grunnleggjande: at barn i Oslo skal bli behandla likt. Difor stør også MDG tydeleg forslaget om at Stortinget ber regjeringa i framtidige budsjettforslag sørgje for at barnevernet i Oslo blir økonomisk likebehandla med barnevernet i resten av landet. Dette er heilt nødvendige grep for å sikre rettferdig finansiering, tryggleik og føreseielegheit for tenestene, dei tilsette, men først og fremst for barna.

Lat meg begynne med å seie: Eg elskar kultur, og eg elskar lister. Eg lagar lister over alt, men er det éi liste eg ikkje treng i livet mitt, er det ei statleg godkjend liste over Noregs viktigaste kulturverk, no med politisk kvalitetssikring. Og det er akkurat det Høgre føreslår, at eit utval skal slå fast kva for verk som er essensielle i Noreg sin kunst- og kulturarv – kulturen sitt svar på VG-Lista Topp 40, som skal hjelpe oss i møte med etniske, religiøse og sosioøkonomiske skilje, og ei innvandrarbefolkning «som har lite til felles med» andre nordmenn, for å sitere forslaget. Eg har jobba som norsklektor i 15 år. Eg har dratt mange elevar gjennom Håvamål og Et dukkehjem, og hadde det vore slik at unge menneske blir inspirert, integrerte og opplyste av at vi vaksne hengjer opp liste over ting vi burde like – ja, då ville norsk skule ha vore eit pedagogisk paradis. Høgre seier at kulturkanonen skal vere eit verktøy i skulen. Men i skulen, der eg har stått i mange år, er det ikkje mangel på lister vi slit med. Vi druknar i skjema, rapportar, planar og alt som ikkje handlar om ekte møte mellom elevar og fag. Vil vi styrkje kulturen i skulen, må vi gje lærarane tid til elevane. Vi må gje elevane språk, og vi må gje kunst og musikk rom nok. Vi treng ikkje ein ny pdf som blir lasta ned og skriven ut og anten aldri blir brukt eller blir til ei tvangstrøye. Vi lagar ikkje fellesskap av lister, vi lagar fellesskap av felles opplevingar, av felles språk og av å vere tolerante nok til å ville tolke kvarandre i beste meining, ikkje av å pugge kva Stortinget meiner er dei viktigaste verka i norsk historisk kollektiv bevisstheit. Kulturkanon høyrest seriøst ut, men det er i praksis å lage ei politisk Spotify-liste og tvinge heile landet til å følgje ho. Listesnekkaren er Stortinget, og det utan at nokon her eigentleg har vist seg å vere spesielt gode DJ-ar. Vi skal altså gå frå armlengds avstand til ein politisk anbefalingsalgoritme, og det skjer samtidig som kunstnarar ropar etter betre arbeidsvilkår, samtidig som distrikta ropar etter kulturmidlar og barn og unge etter meir tid til kunst og musikk i skulen. Eit folkeleg Noreg, eit reelt fellesskap, blir ikkje bygd av lister. Det blir bygd av alt som skjer mellom folk. Kultur er jo alt det vi gjer til vanleg – alle verk som ikkje har tolt tidas tann, alle verk som toler det veldig godt. Kultur er levande, kultur er blanda, og kultur er summen av alle dei uttrykka som ingen politikarar i verda klarar å putte i ei liste utan å velje bort veldig mykje som burde ha vore med.

Kultur er ikkje berre pynt eller underhaldning, det er sjølve pulsen i demokratiet vårt. Det gjev rom for ytring, fellesskap og kritisk refleksjon. I budsjettavtalen for 2026 har MDG vore ei tydeleg stemme for å styrkje kultur, frivilligheit og mangfald, og vi har fått gjennomslag for viktige tiltak som gjev kunstnarar, kulturarbeidarar og sivilsamfunnet betre rammer. Vi veit at skapande og utøvande kunstnarar treng tillit, fridom og føreseielegheit. Vi ønskjer at driftsstøtte skal vere normalen og prosjektstøtte unntaket. Mellom anna difor er vi glade for at SKUDA, Skuespiller- og danseralliansen, får styrkt rammene sine, sånn at fleire frilansarar får tryggare arbeidsvilkår og kan leve av kunsten sin. Frivilligheita er limet i lokalsamfunna våre, og i budsjettet styrkjer vi grunnstøtteordninga til frivilligheita, som betyr at Raudekrossen, Norsk Folkehjelp og Redningsselskapet har moglegheita til å rekruttere fleire frivillige og oppgradere utstyr. Noreg har ei historie med undertrykking av urfolk og nasjonale minoritetar. Eit oppgjer med dette krev handling og prioritering i budsjettsamanheng også. Vi er langt ifrå i mål, men i budsjettet har vi sikra styrking av Sametinget og av kvenske språk og kvenske kulturtiltak. Dette gjev rom for språkopplæring, festivalar og kulturarenaer som held tradisjonane levande. Vi har også fått gjennomslag for styrking av Kvensk institutt, som er ein nøkkelaktør for kvensk språk og kultur. Dette er eit lite bidrag på vegen mot å sikre at kvensk språk ikkje berre blir bevart, men får rom og moglegheit til å utvikle seg. I tillegg er vi veldig glade for at Danseløftet fann plass til Davvi, senter for scenekunst i nord, som får midlar til å gje dansarar og scenekunstnarar i Nord-Noreg betre produksjonsmoglegheiter og moglegheiter til internasjonalt samarbeid. Vi har også fått gjennomslag for ei ytterlegare styrking av nynorsken, som etter kvart kan bidra til å sikre reell likestilling mellom bokmål og nynorsk. Eit godt samfunn er eit samfunn der folk kan leve eit trygt liv utan frykt for å ytre seg. Det er bakgrunnen for at vi har prioritert å styrkje skeive sine rettar gjennom tilskot til organisasjonar som jobbar mot hatkriminalitet og diskriminering. Frie og redaktørstyrte medium er avgjerande for tillit i samfunnet. Det er viktig å leggje til rette for at dei kan møte digitalisering og konkurransen frå teknologigigantane. Vi kjem til å halde fram med å jobbe for at internasjonale plattformer skal skattleggjast for verdiar som er skapte i Noreg, og vil framleis stå på for å få gjennomslag for dette. Idrettslag og foreiningar er ikkje berre arenaer for aktivitet. Det er òg ein viktig del av beredskapen. Vi har sikra tilskot til oppgradering av idrettsanlegg og tilfluktsrom, og vi kjem til å involvere idretten i arbeidet med tryggleik i lokalsamfunna. Dette budsjettet viser at vi kan kombinere kulturpolitikk med sosial rettferd og beredskap. Vi gjev kunstnarar og kulturarbeidarar føreseielege rammer, vi styrkjer frivilligheita og sivilsamfunnet, vi tek eit reelt oppgjer med historisk urett mot urfolk og minoritetar, vi sikrar skeive sine rettar og frie medium, og vi gjer idretten til ein del av tryggleiken i lokalsamfunna. MDG er stolt over å ha bidratt til dette budsjettet. Det er eit budsjett som gjev rom for fellesskap, mangfald og ytringsfridom, og som byggjer eit samfunn der kultur og frivilligheit er ei kraft for demokrati og tryggleik.

MDG sin primære politikk finst i partiprogrammet til MDG, og så er det sånn at det i ei budsjettforhandling er kompromiss som ikkje alltid passar saman med den primære politikken.

Statsbudsjettet for 2026 er eit budsjett som styrkjer familien, førebyggjer ulikskap og byggjer tillit. Som representant for Miljøpartiet Dei Grøne med ansvar for familie- og kulturkomiteen vil eg løfte fram kva MDG har fått gjennomslag for, og kvifor dette budsjettet fortener støtte frå Stortinget. Ulikskap startar ofte i barndomen. Vi har vore tydelege – barnetrygda skal vere eit universelt bidrag som løfter alle barn, og som ikkje blir brukt til å kutte i sosialhjelp. I budsjettavtalen er det slått fast at barnetrygd ikkje skal trekkjast frå når sosialhjelp blir utmålt. Det er eit viktig, verdimessig og praktisk gjennomslag som sørgjer for at dei fattigaste familiane sit att med meir, ikkje mindre. Samtidig ligg grunnsatsen i barnetrygda på 1 968 kr per barn per månad, og tillegget på 500 kr per månad blir vidareført for familiar i Finnmark, Nord-Troms og på Svalbard. Dette gjev ei reell styrking i område med høgare levekostnader og er målretta for busetjing i nord. For å førebyggje utanforskap må vi investere i tidlege år. Vi har sikra makspris i barnehage, han blir halden på 1 200 kr per månad, at barnehageplass er gratis i Finnmark og i Nord-Troms, og kommunar med låg sentralitet får ein makspris på 700 kr. Dette gjev lågare utgifter for foreldre og gjer det enklare å kombinere arbeid og omsorg, særleg for dei som er aleineforeldre. Kvalitet krev folk. Difor er bemanning i barnehagane styrkt. Øyremerkte midlar til levekårsutsette område blir vidareførte, og i tillegg blir betydeleg vekst i frie inntekter grunngjeven med behov for fleire tilsette. Dette er førebygging i praksis: meir tid per barn, betre språkutvikling og tryggare arbeidskvardag. SFO blir styrkt gjennom frie inntekter til kommunane, slik at fleire barn får eit godt tilbod etter skuletid og foreldre får ein meir føreseieleg arbeidsdag. Dette er ein del av den raud-grøne einigheita om å prioritere grunnleggjande velferdstenester. Når omsorgssvikt oppstår, skal staten stille opp raskt og kompetent. I budsjettet for 2026 er det sett av meir til statleg barnevern for å møte auka behov og kostnader og til kompetanseheving i kommunalt barnevern. Det vil bidra til å løfte kapasiteten og kvaliteten i tenestene, som møter barn og foreldre i krise. I tillegg er det sett av midlar til lokal rekruttering av fosterheimar og opplæringsprogram for tilsette, som skal gje eit fagleg felles grunnlag og kompetanse for tilsette i kommunane og Bufetat. Dette er viktig, for Bufetat har rettleiingsoppgåver overfor fosterheimane i tillegg til kompetansestøtte i oppfølging av fosterheimar. For barn med samansette behov, som altfor ofte har opplevd mange brot, er dette viktig, og målet er stabile og trygge heimar framfor institusjon som førsteval. Familiefattigdom heng ofte saman med utanforskap i arbeidslivet. Budsjettavtalen styrkjer kommunesektoren og gjev rom for lokale tiltak som senkar tersklane inn i arbeids- og språkopplæring, kvalifisering og tiltak for dei med funksjonsvariasjonar eller kronisk sjukdom. Samtidig legg budsjettet til rette for universell utforming, nærmiljøtiltak og trygg skuleveg – rammer som gjer kvardagen lettare for familiar og barn, og som løfter deltakinga i fellesskapet. Vi veit også at aleineforeldre ber mykje ansvar aleine. Difor har MDG vore ein pådrivar for lågare barnehagepris, styrkt SFO og eit barnevern med høgare kapasitet. For dei som ikkje har rett til foreldrepengar, er eingongsstønaden viktig. Vi har vore tydelege på at denne ordninga må styrkjast vidare framover, slik at ho gjev reell tryggleik i ein sårbar fase. Det er også viktig for MDG at økonomiske lettingar som lågare barnehagepris og barnetrygd utan avkorting i sosialhjelp samla gjer kvardagen økonomisk meir berekraftig for aleineforeldre. Dette budsjettet koplar sosial rettferd og førebygging med kvalitet i tenestene. Vi styrkjer familiane framfor å kutte i ytingane. Vi byggjer barnehage og SFO, som reduserer ulikskap. Vi løfter barnevern som gjev barn tryggleik når det trengst. Slik førebyggjer vi fattigdom, styrkjer språk og læring og gjev barn betre helse og livssjansar, heilt i tråd med det verdigrunnlaget som MDG står for. Det er slik vi byggjer tillit, fellesskap og moglegheiter for kvar familie og for kvart barn.

Vi i MDG er glade for at vi fekk gjennomslag for fleire viktige prioriteringar på kulturfeltet. Tilskota til SKUDA, Verdensteatret, Melahuset og Kvensk institutt blei prioriterte, og det er vi stolte av. Fram mot einigheita om neste års budsjett har det vore mange og lange diskusjonar, og sjølv om vi kom til einigheit til slutt, er det eitt felt vi meiner må prege neste års budsjett endå meir, nemleg oppfølginga av sannings- og forsoningskommisjonen sine konklusjonar. Rapporten har vist oss kor djupt den statleg initierte fornorskingspolitikken har gripe inn i livet, språket og kulturen til menneska i dei nordlegaste fylka våre. For å lykkast med forsoning må vi ikkje berre rette opp i politiske og juridiske feil, vi må også byggje bruer gjennom kultur. Kulturopplevingar er essensielle for å fylle liva våre med innhald, og det må vere tilgjengeleg for gammal og for ung, i bygd og i by. Kunst er eit universelt språk som skaper rom for dialog, forståing og helsebot på tvers av historie, identitet og geografi. Her har Arktisk Filharmoni og Davvi, senter for scenekunst, ein unik posisjon. Desse institusjonane har tilhald i område der samisk og kvensk kultur har røter og står slik i ein eineståande posisjon til å løfte samiske og kvenske kunstnarar, språk og forteljingar inn på nasjonale og internasjonale scener. Forsoningsprosessen handlar ikkje berre om å sjå bakover, det handlar om å skape ei felles framtid, og når lokalt forankra kulturinstitusjonar samarbeider med samiske og kvenske kunstnarar, gjev det oss moglegheita til å forstå og til å føle. På den måten byggjer vi respekt og fellesskap. Mange kommunar er i ein økonomisk utfordrande situasjon som gjer at dei ikkje har råd til å prioritere tenester som ikkje er lovpålagde. For Arktisk Filharmoni betyr det at drifta, som er basert på ein modell der staten betaler 70 pst. og regionale myndigheiter 30 pst., står i fare. Når kommunane ikkje klarer sin del av spleiselaget, kuttar staten heile tilskotet til orkesteret, og det er først og fremst publikum i Nord-Noreg som må betale den prisen. Når det gjeld Davvi, kjem ikkje den ekstra tildelinga til regionale danseinstitusjonar senteret til del, trass i at Kulturdepartementet i sin eigen skrytepost om danseløftet brukte eit bilde frå ei framsyning laga i samarbeid med nettopp Davvi. Kultur skal vere tilgjengeleg for gammal og for ung, i bygd og i by. I neste runde håper vi at dei nordlegaste 35 prosentane av landet blir prioriterte endå høgare.

Eg vil starte med å takke statsråden for ei viktig utgreiing. Det gjer meg trygg at statsråden anerkjenner utfordringa knytt til plattformer styrte av algoritmar og kunstig intelligens, som gjer skiljet mellom sant og usant uklart og bidrar til desinformasjon og polarisering. Det statsråden derimot ikkje nemner, er skatt. I møte med teknologigigantane og den eksplosive utviklinga av språkmodellar må vi sørgje for at desse aktørane blir skattlagde for verdiar skapte i Noreg. Det må snarast bli utgreidd løysingar for skattlegging av teknologigigantar, som haustar gevinstar av effektivisering frå f.eks. kunstig intelligens. Frie og redaktørstyrte medium er viktige for gjensidig tillit i samfunnet. Eg deler gleda statsråden har over at vi i Noreg har ei sterk og uavhengig presse, men vi må ikkje ta ho for gjeven. Medieforskar Tellef Solbakk Raabe skriv i ein kronikk at sjølv om norske aviser reint økonomisk lukkast best i verda, ligg kunstig intelligens som ei bombe under dagens forretningsmodell. Det hastar med andre ord å finne løysingar på dette. Annonsekronene som skulle vore brukte for å finansiere journalistikk, hamnar no hos selskap som ikkje tek ansvar for sanning, openheit eller fellesskap. KI-tenester svekkjer mediebrukarens behov for å bidra inn i abonnementsøkonomien. Som Raabe skriv: «Hvorfor betale for én avis når en personlig KI-assistent kan oppsummere flere?» Samtidig som vi så raskt som mogleg finn ut korleis vi skattar Big Tech for verdiar dei skaper her, må vi støtte den frie pressa gjennom dei enorme omveltingane dei no skal gjennom. Vi i MDG føreslår bl.a. at momsfritaket for redaksjonelle medium må bli endra i takt med utviklinga. Vi ønskjer ei utviding av momsfritaket til også å gjelde digitalt redaksjonelt innhald innan våren 2026. Dette er presserande for å kunne tilby journalistikk på plattformer som også når fram til unge mediebrukarar. For unge er sosiale medium stadig den viktigaste nyheitskjelda. Difor er det viktig at redaktørstyrte medium ikkje blir straffa økonomisk for å satse på plattformer som kan vere eit alternativ til KI-oppsummeringar. Her bør regjeringa snarast kome på banen. Også for små, lokale eller nisjeprega redaksjonar er dette viktig. Det er behov for gode økonomiske rammevilkår for lokalavisene, som ofte er den einaste arenaen for lokalpolitisk debatt. Utan redaktørstyrte lokalaviser risikerer vi at mange saker som ikkje er relevante for nasjonale medium, aldri blir gjorde kjende for offentlegheita. Dermed blir ein viktig del av lokaldemokratiet vårt borte. Big Tech har fått ei makt over offentlegheita og økonomien som ingen folkevald forsamling har kontroll over. Dei tener milliardar på norske brukarar, norsk innhald og norsk infrastruktur, men bidrar minimalt tilbake til fellesskapet. Det er ikkje berekraftig, verken demokratisk eller økonomisk. Dette handlar ikkje berre om teknologi. Det handlar om kven det er som skal få lov til å leggje premissane for vår felles verkelegheit. Samfunnsdebatten må bli styrt av fri journalistikk og openheit og ikkje av klikkjag og algoritmar.