Som sjukehuslege i 35 år ser eg at utviklinga i helsevesenet over tid har vore prega av behova til dei største sjukehusa. Sjølv om spesialisering er nødvendig for visse typar behandling, har det ført til at ressursar og fagleg merksemd har blitt trekt bort frå lokalsjukehusa. Dette representantforslaget handlar om å snu denne utviklinga ved å gje mindre sjukehus ei tydelegare definert rolle og ei tryggare finansiering. Så registrerer eg at nokre les forslaget som fanden les Bibelen. Det får eg berre ta til etterretning. For det første må vi sikre føreseielege rammar for drifta ved dei mindre sjukehusa. Dagens finansieringsmodell stimulerer til sentralisering, noko som rammar sjukehusa i distrikta. Miljøpartiet Dei Grøne meiner vi treng ein gjennomgang av fordelingsnøkkelen mellom helseføretaka. Vi må sikre at beredskapen ved mindre sjukehus og i ambulansetenesta er fullfinansiert, slik at tilbodet ikkje vert svekt, sjølv om pasientar må overførast til større einingar for spesialisert behandling. Vi støttar difor forslag nr. 4, om å greie ut ei endring i fordelingsnøkkelen, så mindre sjukehus og ambulansetenesta skal ha ressursar nok til å løyse oppgåvene sine. Det er i tråd med det opphavlege forslaget, og vi tolkar det slik at det bør vere tilstrekkeleg å gjere dette i forbindelse med utgreiinga som no er i gang. Dette arbeidet er det naturleg å gjere i forbindelse med arbeidet til helsereformutvalet. For det andre føreslår vi å vidareutvikle samarbeidet mellom kommunane og spesialisthelsetenestene og sjå på ulike modellar for vaktordninga ved mindre sjukehus. Dette skal vere einingar med eit breitt poliklinisk tilbod, der pasientane kan få utgreiing og oppfølging i nærleiken av der dei bur. Ved å flytte fleire tenester ut frå dei store sjukehusa reduserer vi reisebelastninga for pasientane og sparer samfunnet for unødvendige kostnader. Der ein ikkje har full kirurgisk akuttberedskap, må vi kompensere med andre tiltak, som f.eks. styrkt tilgang på blodprodukt for å trygge pasientar under transport. Dette er noko vi har erfaring med frå mitt eige distrikt, der eg har jobba som lege i mange år, og som har fungert godt der. MDG vil gje folk ein enklare kvardag i eit sterkare fellesskap – ved å bevege oss bort frå ein modell der helse blir styrt etter reine marknadskalkylar, og heller prioritere tryggleik og nærleik. Ved å styrkje lokalsjukehusa gjer vi helsevesenet meir robust for framtida og sikrar likeverdige tenester over heile landet. Vi skal vere motkrafta til dei som berre vil sentralisere, og vise at det er mogleg å skape eit helsevesen som setter tryggleiken til menneske framfor effektivitetskrava til systemet.

Eg merkte meg at representanten Farahmand meinte salen var svært kritisk til Microsoft. Eg trur Farahmand har misforstått, i alle fall MDG. Det vi er kritiske til, er ei stor avhengigheit av Microsoft. Vi trur diversifisering er sunt. Når det gjeld dette med nærmast aleinegang, meiner vi, som Farahmand, at det er klokt å samarbeide med gigantane, samtidig som vi utviklar nasjonale, nordiske og europeiske løysingar. Det meiner vi er framtidsretta. Her er det inga motsetning. Det som er problemet, er at ein er for avhengig og ikkje har tilstrekkeleg kompetanse. Den må vi utvikle, delvis i samarbeid med dei gigantane vi er avhengige av i dag.

Den geopolitiske situasjonen er har gjort det tydeleg at digital infrastruktur kan brukast som pressmiddel mot statar og institusjonar. For eksempel kan ikkje Microsoft garantere uforstyrra levering av tenester uavhengig av innfalla til den amerikanske presidenten. MDG meiner det er behov for eit uavhengig nasjonalt organ som kan gje strategiske råd om digital sikkerheit, suverenitet og personvern på tvers av sektorar og forvaltningsnivå. Digital suverenitet for eit lite land som Noreg kan vi ikkje oppnå aleine, men gjennom forpliktande samarbeid med nordiske og europeiske partnarar. Aktiv deltaking i europeiske initiativ som Gaia-X og «digital commons» kan vere viktige bidrag, og Noreg bør ta initiativ til eit tettare samarbeid med våre to nordiske naboar i aust. Noreg, Sverige og Finland er nærmast som ei øy med hav rundt og eit fiendtleg Russland, og vi er ganske sårbare for f.eks. kabelbrot i Østersjøen eller Kattegat. Difor vil det å byggje opp ein felles strategi i dette området gjere oss mindre sårbare enn om vi satsar i eit større område, samtidig som vi på ein måte skal satse på fleire måtar. Samtidig har vi ikkje same kompetanse på sikkerheit ved drift av skytenester som amerikanske gigantar. Difor er gradvis kompetanseoppbygging viktig. Vi bør bruke og få samla dei kompetansemiljøa vi har, på ein betre måte enn det vi gjer i dag. Så har eg akkurat vore inne på diversifisering. Det reduserer sårbarheit. Samtidig er ikkje målet å straks vere fri frå amerikanske gigantar, men å starte med diversifiseringa, sånn at nokre får kompetanse på andre løysingar, og at vi sikrar interoperabilitet. Det betyr at vi ganske raskt kan få andre over dersom ei løysing viser seg å bli kompromittert og ikkje lenger kan tilby den sikkerheita ein må ha. Så vil eg også nemne at vi hadde vurdert å subsidiært støtte tilrådinga, som vi ikkje synest var av dei beste forslaga, men innanfor, men på grunn av budsjettkonsekvensen vel vi å la vere å støtte ho subsidiært.

Det er ikkje noka hemmelegheit at vi nok er litt meir utolmodige enn statsråden. Det har kanskje å gjere med at vi er i opposisjon, eg skal innrømme det, men vi synest dette går altfor langsamt, ikkje minst dette med open kjeldekode, som statsråden var inne på. Dette meiner vi det er viktig at vi sikrar finansiering, at vi sikrar oppbygging av viktig programvare, spesielt offentleg. Eg brukte sjølv eksempel som Brønnøysundregistera. Korleis ser statsråden at vi kan stimulere til meir bruk av open kjeldekode, med alle dei styrkane det gir for både vidareutvikling av programvare, å få ned kostnader og nettopp å kunne auke diversiteten?

Microsoft har nærast monopol i offentleg sektor på kontorprogramvare som f.eks. Word og Excel. I statsrådens innlegg fekk ein inntrykk av at ho ikkje var bekymra for dette, og at det ikkje på nokon som helst måte hasta å auke diversifiseringa innanfor kontorprogramvare. Er dette ei rett oppfatning eller er også statsråden utolmodig når det gjeld å begynne å sjå på andre løysingar og få størst mogleg differensiering så snart som råd innanfor offentleg sektor – ikkje nødvendigvis for å fase heilt ut, men for å ha fleire bein å stå på?

Eg hadde ikkje trudd for to-tre år sidan at eg skulle vakne kvar morgon og lure på kva ein ustabil og lite venlegsinna amerikansk president hadde funne på i løpet av natta. Alliansen over Atlanteren er svekt, og med eit fiendtleg og imperialistisk Russland i aust blir ikkje situasjonen betre. Vi er betydeleg meir sårbare i Noreg enn vi var for få år sidan. Ein gjeng mektige tekoligarkar med til dels temmeleg ytterleggåande politiske synspunkt, som ikkje på nokon måte tener interessene våre, gjer oss enda meir sårbare. Då er mange av forslaga i denne saka gode bidrag til å gje Noreg ei ny og betre retning, og det hastar – ikkje med å kome i mål, men det hastar med å få opp farta. MDG er bekymra for at offentleg sektor i for stor grad er låst til enkeltleverandørar. Dette er eit gjennomgåande tema i høyringssvara. Difor treng vi ein strategi for diversifisering, det vil seie at vi treng å spreie oss på langt fleire leverandørar på kvart produktområde, og sørgje for opne standardar som sikrar at løysingane snakkar godt saman. Ein nasjonal strategi for diversifisering må identifisere kva delar av forvaltninga og kva verksemder med kritiske samfunnsfunksjonar som bør kunne fungere uavhengig av plattformer, der avgjerdene til framande myndigheiter kan føre til utestenging på kort varsel. Redd Barna seier i høyringssvaret sitt at det er særleg problematisk at skulesektoren er så avhengig av store teknologigigantar. Det er ikkje tilstrekkeleg demokratisk kontroll av personopplysningane til barn, og dette er eit eksempel på område vi bør prioritere i ein slik strategi. Open kjeldekode er eit av dei viktigaste verktøya for å bli mindre avhengige og styrkje digital suverenitet. Fleire land i Europa, som Frankrike og Danmark, har etablert nasjonale program for open kjeldekode i offentleg sektor. Ein Harvard-studie frå 2019 har vist at dette har gitt lågare kostnader og meir innovasjon og redusert låsing til enkeltleverandørar. Det finst allereie sterke offentlege utviklingsmiljø som bidrar til open kjeldekode og til deling. Dette arbeidet bør vi styrkje, og verksemder som kan dra lasset, som Nav og Brønnøysundregistera, bør bli lønna for å delta. Mykje av den kritiske digitale infrastrukturen som offentlege tenester i Noreg og Europa er avhengige av, er utvikla og haldne ved like av ein internasjonalt fellesskap med open kjeldekode. Denne infrastrukturen har ofte utilstrekkeleg og ustabil finansiering. Det er i Noregs interesse at den finansieringa blir robust og sikker. Noreg har eit stort potensial for datasenter, og det bør vi bruke til å byggje nasjonal og nordisk suverenitet. Vi bør sikre reknekapasitet, for eksempel ved at vi set av ein viss del av kapasiteten til nasjonale føremål, litt på same måte som konsesjonskraft i kraftsektoren, og vi bør sikre at vi vidareutviklar norsk kompetanse. Med dette tar eg opp forslaga MDG har aleine.

Veljarane har gjennom val satt inn eit politisk fleirtal som er for fylkesbyte. Det var godt kjent før valet, og det er då naturleg å følgje det lokaldemokratiske votumet som ligg til grunn. Hadeland MDG støttar fylkeslaga. Innlandet MDG og Akershus MDG støttar forslaget til regjeringa om å endre fylkestilhøyringa for Gran kommune frå Innlandet til Akershus. Dette er eit ønske vi i stortingsgruppa ønskjer å følgje opp. Forslaget til regjeringa er i tråd med vedtaka i både Gran kommunestyre og Akershus fylkesting. I lokalvalet i 2023 gjekk MDG lokalt klart og tydeleg inn for fylkesbyte og har sidan hatt ein tydeleg bodskap: Gran kommune høyrer naturleg heime i Akershus saman med dei andre kommunane på Hadeland, både geografisk, funksjonelt og regionalpolitisk. Vi meiner at eit fylkesbyte vil styrkje moglegheitene til regionen for heilskapleg utvikling, betre samferdselsløysingar på tvers i regionen og meir samanhengande tenester for innbyggjarane. Det vil også gje Hadeland ei tydelegare stemme i eit fylke vi samarbeider tett med i praksis. Hadeland var tidlegare ein samla region i Oppland fylke, men blei splitta mellom Viken og Innlandet ved fylkesreforma, som fekk verknad frå 2020. Vi har sidan hatt ei fylkesgrense midt i regionen og har opplevd korleis dette kan hemme. Konklusjonen vår er at Hadeland som region er best tent med å vere samla i same fylke, og som representanten Kapur seier: Det er Stortingets ansvar å ta avgjerder om fylkesbyte. Vi i MDG vel å følgje det fleirtalet i Gran har avgjort.

Strandsona er utruleg viktig både for oss menneske og for alle dei artane som lever på denne planeten – ikkje alle, men veldig mange er avhengige av nettopp den overgangen mellom land og vatn. Det gjer det ekstra verdifullt også for oss. Ein kan tenkje seg ein varm sommardag der ein står på stranda og nyter livet ved sjøen og det heile. Vi ser at nokre saker blir veldig rare når det gjeld forvalting av strandsona, typisk når det går ein motorveg i strandsona, som ein har vore inne på her, og ein ikkje kan gjere noko ovanfor. Men i dagens lovverk er det rom for å gjere noko med dette gjennom arealplanarbeidet. Vi er redde for ei gliding viss ein skal uthole strandsonevernet, som allereie er tynt nok. Difor meiner vi at vi ikkje bør gå for det no, men heller jobbe godt gjennom arealplanarbeidet som allereie er der. Naturen er utruleg viktig. Vi ser korleis strandsona er under press i store delar av Noreg. Der meiner vi tvert imot at det er verdt å stramme inn. Eg kan seie at i mitt eige fylke, i Sogn og Fjordane, har dei f.eks. laga ein arealplan i øysamfunnet Bulandet. Der er veldig store delar av øyriket mindre enn 100 meter frå havet. Då er det gode grunnar til å lage ein arealplan som tek omsyn til det, og det er det faktisk moglegheit for. Det er moglegheiter i dagens regelverk. Vi er redde for ei utholing av regelverket og kan difor ikkje støtte det forslaget som ligg føre.

Vi i MDG er opptekne av ein god og inkluderande integreringspolitikk. Det inneber sjølvsagt god norskopplæring og innføring i vår tillitsbaserte samfunnsmodell, samtidig som vi på ein klok måte formidlar tydelege forventningar til kva som vi som samfunn forventar av våre innbyggjarar. Å tydeleggjere gjensidige forpliktingar ser vi på som positivt, og sånn sett støttar vi mykje av intensjonen i framlegget. Samtidig kan vi ikkje sjå at forslaget slik det føreligg, bidreg på ein positiv måte til integreringa. God forståing av forpliktingar og forventningar blir skapt over tid, gjennom god oppfølging og gjennom relasjonar i arbeidsliv og i lokalsamfunn. Vi kan ikkje støtte eit forslag som etter vårt skjønn har ei skeiv fordeling og vektlegging mot kontroll og sanksjonar, slik dette forslaget har. Vi har lita tru på verdien av denne typen papirøvingar. Sanksjonar ligg jo alt i lovverket. Vi bør ikkje lage ein borgarkontrakt som er ein slags lov ved sida av loven. Difor stemmer MDG mot representantforslaget, men er open for dialog om korleis vi kan drive betre integrering også framover.

Det er mykje ein skal høyre før øyra dett av. Representanten Wiborg framstiller det som om MDG meiner det skal vere fritt fram for all slags juks og bedrag frå våre innvandrarar, og at dei likevel skal lønnast med statsborgarskap. Det er sjølvsagt svært langt frå sanninga, men det understrekar samtidig kor fjern representanten Wiborg er frå den verda som svært store delar av verdas befolkning lever i. Der er det korrupsjon, kjennskap og venskap og stor grad av fattigdom som pregar tilværet, og det einaste som gjeld, er å prøve å seie til myndigheitspersonar det dei ønskjer å høyre, viss ein skal ha ei framtid. At ein ikkje omgåande, i det ein kjem til Noreg, forstår at det er annleis her, og dermed kan kome med nokre opplysningar som sidan viser seg å vere gale, det er sånn verda er. Og det er litt forstemmande å høyre oppfatninga til Framstegspartiet. Vi er så vanvitig heldige i dette landet, og vi skuldar dei som kjem til oss, å vise ei viss forståing for at dei kjem frå ei heilt anna verkelegheit. Sjølvsagt skal det ikkje vere fritt fram for juks og bedrag, men samtidig må vi vise forståing for at verda er litt større enn Noreg og dei vestlege landa. Det er ho faktisk. Så mi oppfordring er: Vis ei heilt anna og meir inkluderande haldning til dei som kjem til oss, og vis forståing for korleis det er å leve i andre delar av denne verda, og tenk på kor heldige vi er.

Vi deler synet den førre replikanten har på at det er viktig å prioritere god, tidleg og rettferdig saksbehandling framfor tilbakekallsaker. Samtidig går mitt spørsmål på det at vi treng innvandring for å få nok arbeidskraft. Mange av våre ikkje-vestlege innvandrarar tek også jobbar med relativt låg løn, som det er ekstra vanskeleg å rekruttere til. Det er slik sett ein viktig ressurs, som betyr langt meir for Noreg enn det lønsnivået skulle tilseie. Mitt spørsmål er: Kva vil statsråden gjere for at vi kan tiltrekkje oss og behalde viktig arbeidskraft – i staden for å hindre og utvise folk som vi har stor nytte av å halde på, på eit tidvis litt tynt grunnlag?

Innvandring kan vere av stor verdi for samfunnet i ein situasjon der vi treng kompetent arbeidskraft. Kunnskap om verda er viktigare enn det nokon gong har vore. Saksordførar får det til å høyrast ut som om opphald handlar om skjema og bokhalderi. Men det handlar om menneske av kjøt og blod, menneske som har eit liv i Noreg, og som bidrar inn i samfunnet. Vi i MDG har merka oss at godt integrerte innvandrarar, som var mindreårige då dei kom, mistar opphaldstillating eller statsborgarskap som følgje av uriktige opplysningar frå foreldre eller besteforeldre. At dei skal miste statsborgarskapet sitt trass i at dei er sterkt ønskte i nærmiljøet sitt og på arbeidsplassen, er eit stort tap, ikkje berre for dei sjølve, men også for Noreg. Sjølv om det no ser ut til at det er få som får tilbakekall på slikt grunnlag er det etter MDG sitt syn svært uheldig at det framleis skjer. Vi meiner det er eit overgrep mot dei det gjeld, og uverdig for Noreg som nasjon. Det er difor trist at vi ikkje får fleirtal for å tydeleggjere at tilbakekall ikkje skal skje i ein slik situasjon, og at Stortinget viser manglande vilje til å rydde opp for dei som er utvist på så tynt grunnlag. Sidan det ikkje ligg an til å bli fleirtal for kompromissforslaget mitt, fremja som laust forslag 10, blir det ikkje fremja i dag. Det å trekkja opphaldstillating eller statsborgarskap er eit alvorleg tiltak mot den enkelte og må stå i eit rimeleg forhold til årsaka til tilbakekall. Etter vårt syn er det altfor låg terskel for det i dag, og det er som tidlegare talar nemnde, betydeleg rom for skjøn. Det meiner vi bør brukast på ein annan måte. Eg minner om at vi per i dag er avhengige av innvandring for å få nok arbeidskraft. Mange av våre ikkje-vestlege innvandrar tar også jobbar med relativt låg løn, som det er ekstra vanskeleg å rekruttere norskfødde til. Det er slik sett ein viktig ressurs som betyr langt meir for Noreg enn lønsnivået skulle tilseie, I denne situasjonen bør det opnast for at innvandrarar som er godt integrert, har ettertrakta kompetanse og er sterkt ønskt hos arbeidsgivaren sin får opphaldstillating sjølv om dei elles ikkje tilfredsstiller absolutt alle krava til opphaldstillating, men på visse vilkår. Det kan godt vere at den såkalla Lex Amelie trong ein gjennomgang, men regjeringa burde vere villig til å sjå på korleis vi kan opne meir for at kompetanse og ettertrakta arbeidstakar kan få jobbe hos oss. I våre auge er det ikkje berre trist, men skadeleg for Noreg når vi ikkje får behalde folk vi verkeleg treng. Vi treng ei regjering som kjem på jobb for å sikre at vi får kompetansen vi treng i alle bransjar, sjølv om dei ikkje tilfredstiller absolutt alle kriteriene på skjema til UDI. Med dette tar eg opp alle øvrige forslag i saka, som MDG ein del av.

Marius Langballe Dalin (MDG) [13:39:44] (ordførar for saka): Innvandring kan gje betydelege utfordringar, som når enkelte innvandrarar gjer seg skuldige i grov kriminalitet. Innvandring kan også vere av stor verdi for samfunnet – i ein situasjon der vi treng kompetent arbeidskraft, og i ei tid der kunnskap om resten av verda er viktigare enn på mange generasjonar. Eg viser til statsrådens brev, der det går tydeleg fram at det ikkje manglar lovheimlar for å utvise innvandrarar om dei gjer seg skuldige i vesentleg kriminalitet, anten dei manglar opphaldsløyve, har midlertidig opphaldsløyve eller har fått permanent opphald. Det er også brei politisk einigheit om at utlendingar som gjer seg skuldige i alvorleg kriminalitet, skal kunne utvisast, så lenge det ikkje kan føre til nedverdigande eller umenneskeleg behandling eller vil vere uforholdsmessig overfor utlendingen sjølv. Ingen ønskjer at vi skal behalde innvandrarar som primært kjem hit for å drive kriminell verksemd. Samtidig er verkelegheita slik at det overveldande fleirtalet av innvandrarar kjem her med gode hensikter. Dei vil bidra i samfunnet og skape moglegheiter for seg sjølv og andre. Dei talrike heiderlege innvandrerne vi har blant oss, tapar dobbelt på om vi ikkje bryr oss om grov kriminalitet, spesielt dei som ikkje er blendakvite, som mange av oss her. Ikkje berre risikerer dei å bli ofre for kriminalitet slik som oss. Dei blir i tillegg uthengde som potensielle kriminelle. Det kviler eit tungt ansvar på oss som politikarar at vi ikkje bidrar til den stigmatiseringa. MDG er opptekne av at vi tek dei menneskerettslege forpliktingane våre på største alvor. Difor kan ikkje alle med ein dom bli utviste. Det må vere eit visst alvor i det straffbare forholdet før det er forholdsmessig å utvise, og det må vere eit land å utvise til, der den det gjeld, ikkje risikerer å bli utsett for tortur eller avretting. Verkelegheita er nemleg slik at det ikkje står tredjeland i kø for å ta imot kriminelle som ikkje kan returnerast. Dette er prøvd mange gonger før. Vi veit at nokre av dei sterkaste drivarane for kriminalitet er fattigdom og dårlege sosiale kår. Då er det viktig at vi legg til rette for at ein kan vere i aktivitet, få seg jobb og bidra i samfunnet. Vi må sørgje for god integrering, med norskopplæring og tydelege forventningar, og bidra til at dei får moglegheiter dei kan gripe fatt i. Vi må også sørgje for ein god fordelingspolitikk. Eg registrerer at skeivskapen i formue ser ut til å auke. Det må vi gjere noko med. Eg minner også om at vi per i dag er avhengige av innvandring for å få nok arbeidskraft. Mange av våre ikkje-vestlege innvandrarar tek jobbar få nordmenn er interesserte i. Dei er sånn sett ein viktig ressurs som betyr langt meir for Noreg enn lønnsnivået skulle tilseie. Til slutt vil eg oppfordre alle her i salen til å vise respekt for innvandrarane våre i debatten. Dei har ikkje fortent å bli uthengde som kriminelle. Det tapar vi på som samfunn.

Arealnøytralitet handler ikke om å ikke røre natur, men om å røre naturen på en klok måte og å kunne restaurere, slik at vi totalt sett ikke taper natur, men heller gjenoppbygger natur. Kommunene har i dag få incentiver til å ivareta nasjonale naturhensyn. Derfor trengs det ny politikk. Vi deler statsrådens syn om at det er viktig å ta vare på kommunene også i dette bildet. Det krever en tung planfaglig kompetanse, og det krever som nevnt at man tar hensyn til kommunen. Samtidig er det et underliggende premiss at hensynet til naturen er det overordnede. Det er faktisk snakk om en eksistensiell trussel. Vil statsråden støtte at Klima- og miljødepartementet tar ledelsen i en slik utredning, i tett samarbeid med bl.a. plankompetansen i Kommunal- og distriktsdepartementet?

Verda brenn. Det skjer berre så langsamt at vi ikkje blir redde nok. Mange føler ikkje at naturtapet angår dei. I 2022 skreiv Noreg under på FNs naturavtale. Bakgrunnen er at naturen blir eten opp bit for bit. Det truar ikkje berre planter og dyreartar, det truar også sivilisasjonen vår, med fare for pandemiar og global hungersnaud. Naturen blir ikkje trua av nokre få store utbyggingar, men av summen av all den menneskelege aktiviteten vår – ikkje minst av millionar av små utbyggingar og at vi gjer naturområde ringare. Arealnøytralitet er eitt verkemiddel i kampen for ein blågrøn planet der det er godt å leve både for oss, for barna våre og for barna til barna våre. Eg siterer frå Arbeidarpartiets partiprogram: «etablere et overordnet nasjonalt mål for norsk naturpolitikk om å være aeralnøytrale innen 2040» og frå MDGs partiprogram: «Revidere plan- og bygningsloven med utgangspunkt i arealnøytralitet, naturrestaurering og naturmangfoldsloven». Og vi ønskjer arealnøytralitet innan 2030. Dette må det då vere mogleg å foreine på ein god måte for etterkomarane våre. Arealnøytralitet krev ei grundig utgreiing for å få på plass eit faktagrunnlag, for gode verktøy for å sikre naturen, for å få restaurert natur der det er mogleg, og for å behalde fleksibiliteten som gjev rom for utvikling i kommunane. Sett med våre auge er det klokt å starte arbeidet så snart som mogleg. Vil statsråden støtte at regjeringa startar arbeidet med utgreiing av naturnøytralitet no, med sikte på gode løysingar både for naturen, for kommunane og for dei som enno ikkje er fødde?

Det er ei stor glede å sjå at Stortinget er blitt så oppteke av å ta vare på dei polikliniske dagtenestene. Å ha polikliniske tenester som dette lokalt er god distriktspolitikk, og det er god samfunnsøkonomi. Det er bra for pasientane, ikkje minst, og det er bra for samfunnet lokalt. Det bidrar til at ein må reise vesentleg mindre. Reiser kostar både pengar og slit, og gjer at mange eldre og skrøpelege vel bort helsetenester dei absolutt burde hatt. Det har eg personleg erfaring med i bøtter og spann. Det er svært lite å spare på å ta vekk polikliniske dagtenester, og difor er det forstemmande å sjå at det er sånn ein ønskjer å spare. Vi forstår den fortvilte økonomiske situasjonen i Rogaland, men dette er likevel ikkje ein god måte å gjere det på. Der vi kan tilby gode tenester av høg kvalitet lokalt, må vi strekkje oss lite grann for å få det til. Her meiner eg at vi må strekkje oss. Vi støttar forslaga nr. 3, 4 og 5, nettopp fordi vi ønskjer å bevare poliklinikkane og gjerne styrkje dei framover. Det er bra for pasientane, og vi meiner at dette må vi ta oss råd til. Samfunnsrekneskapen går sannsynlegvis opp på ein veldig god måte med desse forslaga.

Tvang brukast for ofte og for kort. Dette er ei lita omskriving av tolkinga mi av bodskapen frå ein del pårørande og òg pasientar. Ein kjem inn, får eit tilbod, etter få dagar har ein vore oppfatta som samtykkekompetent, og ein skriv seg ut, når ein i staden burde hatt ei betydeleg lengre innlegging nettopp for å kunne bli ordentleg frisk. Redsla blant helsepersonell for faktisk å bruke tvangsparagrafen til beste for pasienten er diverre framleis til stades. Tvang er svært inngripande. Det er mange viktige menneskerettsspørsmål rundt dette, men dei går båe vegar. Vi har òg ei plikt til å hjelpe. Vi har òg ei plikt til å ikkje bruke tvang unødvendig. No har vi fått ei lovendring som snart skal tre i kraft. Det er for tidleg å seie at dette ikkje verkar, vi må følgje nøye med vidare på korleis dette vil fungere i praksis. Vi støttar at vi opprettheld status utan å gjere endringar tilbake til 2017, og vi støttar difor innstillinga frå komiteen.

Ikkje berre har eg sjølv gjennom karrieren behandla og lytta til mange kvinner med denne typen plager, eg er òg så heldig å dele seng med ei veldig flott kvinne i sin aller beste alder, som har kjent litt konsekvensane av det med hetetokter og andre symptom – og også gleda av å få eit plaster. Hormon er faktisk veldig billeg i overgangsalderen. Problemet er berre at dei beste preparata er i plasterform, og dei er betydeleg dyrare. Reint teknisk betyr at det ikkje går innom levra, og det har ein god del konsekvensar. Det kan vi gå djupt inn i her, men kanskje vi skal la det vere. Tilgjenge har jo faktisk nesten vore eit større problem med desse plastera enn prisen, så det er òg noko som eg håpar statsråden kan sjå på i samband med den utgreiinga som truleg blir vedteken no. Fordelingspolitikk er ein annan sak. Han må vere god, og eg tenkjer litt på det når høgresida forsvarer at dei tenkjer på dei som har dårleg råd når det gjeld dette. Då tenkjer eg at det er fordelingspolitikken vi primært må sjå på. Vi støttar sjølvsagt uansett å få ned prisen på dette og få det inn i blåreseptordninga så langt som ein kan, bl.a. gjennom forslag nr. 4, frå SV, Senterpartiet og Raudt, i tillegg til tilrådinga frå komiteen. Det er òg mange andre medikament som vi burde ha vurdert å ta inn i blåreseptordninga, og som prostatapolitisk talsperson i MDG er eg oppteken av kjønnsperspektivet på begge sider. Vi har både kvinner og menn i vår nære omgangskrins, alle saman, og det er mange tilstandar òg hos menn som er underbehandla. Her tenkjer eg at dette ikkje er noka motsetning, tvert imot: Vi bør jobbe for betre helse på område som er viktige for begge kjønn, og i det vidare sjå på kjønnsperspektivet, uavhengig av om det er menn eller kvinner. Som sagt: Vi støttar både innstillinga og mindretalsforslag nr. 4, og så satsar vi på at vi får ei god ordning som etter kvart også omfattar ein god del andre medikament enn dei som er tema i dag.

Korleis vurderer statsråden kompleksiteten i det å lage ei ny og eiga ordning for forhåpentlegvis primært smalspektra antibiotika opp mot dagens situasjon? Kor stor er den kompleksiteten, etter statsrådens meining?

Dette handlar primært om resistensutvikling og ikkje eigentleg barns helse. Vi er sjølvsagt opptekne av det, men her handlar det eigentleg i vel så stor grad om sårbare pårørande som kan bli smitta av multiresistente bakteriar. Det kan slå begge vegar, nemleg om ein vel smalspektra eller breispektra til barnet slik, så det er ikkje primært det. Mitt spørsmål til statsråden er dermed: Korleis vurderer statsråden betydninga for resistensutvikling av dagens situasjon opp mot ei ordning der smalspektra miksturar til små barn blir mykje billigare?

Rett medisin til barn er openbert viktig, og det betyr også mye for oss. Det som eigentleg er det viktigaste i denne saka, handlar om resistens, som er eit stort globalt problem, og som også er i ferd med å bli eit betydeleg problem også i Noreg. Dette går riktig nok langt inn i det faglege, som representantane i denne salen skal sleppe å meine så veldig mykje om, spør du meg. Difor er eg veldig glad for det forslaget som no kjem frå komiteen, som vi også støttar, som er eit utgreiingsforslag. Det er jo eingong sånn at vi har løyst desse problema som legar i mange år. No er det lenge sidan eg behandla mange barn med dette, men eg har også inntil nyleg behandla enkelte, og det er jo sånn at vi finn løysningar. Kapslar kan opnast, og tablettar kan knusast – for ein del. Det gjeld ikkje alle legemiddel, og det gjeld ikkje alle barn. Dei minste må kanskje likevel ha mikstur osv. Så det er ein del ting her, men her er det så mykje fagleg, så difor er eg veldig glad for at vi ikkje berre vedtek noko, men ser ordentleg på det. Så er det også eit fordelingsspørsmål her. Spørsmålet er: Er dette den rette måten å fordele pengar til barnefamiliar på, eller bør vi gjere det på ein annan måte? Eitt spørsmål er kva effekt eit sånt tiltak vil ha. Dette treng vi å få grundig belyst. Og korleis er fordelingseffekten sett opp mot barnefamiliar? Det meiner vi ein kan gjere på betre måtar. Vi har bl.a. føreslått å doble barnetrygda og skattleggja ho, sånn at dei som har minst, sit igjen med betydeleg meir. Eg ser fram til å få ei utgreiing som ser på nettopp betydninga for resistensutvikling av eit sånt tiltak, og kor stort problemet eigentleg er. Vi gjev som sagt god støtte til det å få greidd ut dette, og så meiner vi at det viktige må vere å gje støtte nettopp til smalspektra antibiotika, og ikkje la den same støtta gjelde breispektra. Det meiner eg det ikkje er grunnlag for å anbefale, men det éin ting vi kan få godt belyst i ei sånn høyring.

Effektive planprosessar er ei felles interesse. Når motsegner blir fremja, er det på grunn av viktige nasjonale, globale og regionale omsyn. Og då har diverre ofte prosessen kome langt, og mykje ressursar er brukte både frå kommunen og utbyggjaren si side. Det gjer jo saka ganske vanskeleg. Klimaendringane er også med på å skape utfordringar mange stader, både i heimfylket til statsråden og i mitt, som kjem på toppen av dei litt krevjande prosessane vi står i. Spørsmålet mitt til statsråden er om statsråden vil vurdere korleis ein kan få avklart viktige naturomsyn på eit tidleg tidspunkt, så ressursane kan brukast meir effektivt, samtidig som tiltakshavarane kan få gjennomført sine intensjonar på ein måte som varetar både natur og matjord, i tråd med natur- og klimakrisa vi står i?

Mindre detaljstyring er bra, men angrep på Statsforvaltaren er det ikkje. Kommunane har eit veldig stort ansvar i arealplansaker. Det meiner vi er bra, og de aller fleste sakene blir avgjorde lokalt. Motsegn er heldigvis uvanleg, men nødvendig nokre gonger. Det får stor merksemd, men i tillegg blir mange av desse motsegnene løyste i den vidare behandlinga. Det handlar om viktige samfunnsomsyn som vi sjølve har vore med og vedteke. Det skal ivareta globale, nasjonale og regionale omsyn. At ein lokalt er flinke til å leggje til rette for utbyggjarar og for at dei kan få gjennomført sine tiltak, er vi klåre over. Det er bra på mange måtar, men vi står fort i allmenningas tragedie, der det som på kort sikt kan løne seg lokalt og kanskje ikkje gjev så store opplevde lokale konsekvensar, går tapt for oss som storsamfunn og verdssamfunn på sikt. Vi risikerer at det går ut over verdifull natur og ut over matjord – gong på gong. Vi meiner trass i alt at effektive planprosessar er i felles interesse. Difor meiner vi at det er viktig tidleg å avklare konfliktar med verdifull natur og matjord og ha ei god rettleiingsteneste. Der registrerer vi at statsforvaltarane er forsiktige med å gje for mykje råd, for ikkje å gjere seg inhabile eller gje feil råd før dei kjenner saka godt nok. Det kan gjere at prosessane rett og slett kjem for langt. Vi meiner det er viktig å tydeleggjere kva for verdiar som det skal mykje til å gå utanom i ein planprosess, slik som uberørte område, rikmyrer, naturskog og villrein, f.eks. Vi har sjølve vedteke mange omsyn på Stortinget ut frå globale forpliktingar og tunge vitskaplege råd. Det er for mykje å forlange av kommunane at dei skal vektleggje globale og regionale omsyn sterkt nok i tråd med dei klåre vitskaplege råda vi får. Difor meiner vi det er viktig med eit tydeleg mandat til Statsforvaltaren til å kunne komme med motsegner der det er god grunn til det. Vi synest også det hadde vore nyttig å ha på plass ei fagleg uavhengig rådgjeving i plansaker som gjer at ein på eit tidleg tidspunkt kan få avklart kvar konflikten er, og korleis vi kan leggje til rette slik at vi kan gjennomføre tiltaka, ikkje bruke mykje ressursar og sakene køyrer seg fast og lagar eit unødvendig høgt konfliktnivå. Vi blir fartsblinde når det gjeld korleis vi byggjer ned natur og matjord. Ser ein ein generasjon eller to tilbake, såg Noreg veldig annleis ut. Det er alvorleg for Noreg. Difor må vi gjere noko. Med dette tek eg opp dei forslaga MDG fremjar åleine.

Vi i MDG er opptekne av å styrkje fylkeskommunen framføre å leggje han ned. Vi meiner han er ein viktig nivå. Vi ser at natur over heile landet blir trua av nedbyggingar og ei dårleg overordna planlegging, bl.a. når det gjeld industriområde. Vi ser eit potensial for fylkeskommunen til å bidra til betre regional planlegging, ved å styrkje rolla til fylkeskommunen til å hjelpe kommunane. Eg etterlyser òg om vi kan sjå på ein generalistkommune versjon 2.0 der ein kan tilby fleire tenester frå fylkeskommunen av det som i dag ofte er interkommunale samarbeid. Mitt spørsmål til statsråden er: Er dette noko statsråden vil sjå på og kome tilbake med ei vurdering av på eit seinare tidspunkt?

Vyrde president. Vi treng fylkeskommunen for å løyse viktige regionale oppgåver der kommunane blir for små i mange delar av landet. Sett frå Oslo-gryta, hadde Noreg bestått av berre Oslo og Akershus, kan eg sjå at dette hadde vore ei mogleg løysing – om enn ikkje veldig god. Nok ein gong vil Høgre og FrP skrote fylkeskommunen og kallar det avbyråkratisering. I realiteten er det eit åtak på det regionale folkestyret og evna vi har til å gjennomføre god, grøn politikk over kommunegrenser. I handsaminga av Innst. 196 S er vi i MDG krystallklare: Vi treng eit sterkt forvaltingsnivå mellom stat og kommune. Her er tre grunnar til at fylket er viktig: Eit kollektivtilbod, sett frå Sogn og Fjordane, til dømes, som er valdistriktet mitt, er nær umogleg å sjå føre seg organisert i kvar einskild kommune. Vi meiner det er ein viktig del av det grøne skiftet at vi har det regionale nivået. Å tru at staten skal ordne dette for oss, å avskilte det lokale demokratiet, er i alle fall ikkje avbyråkratiserande. Vi meiner også at ein i den kommunale planlegginga heller bør styrkje enn fjerne fylkeskommunen. Vi ser korleis det poppar opp industriområde i kommune etter kommune som ligg meir eller mindre brakk, og det blir ein kamp mot botnen som øydelegg natur stad etter stad. Så vi meiner tvert om vi må gje fylkeskommunen fleire oppgåver. Vi meiner at det å avvikle fylkeskommunen vil gi byråkratane meir makt heller enn å avbyråkratisere. Sett frå Sogn og Fjordane verkar det bortanfor all fornuft at ein skal slå saman fleire kommunar, at dei skal bli sterke nok til å løyse desse oppgåvene. Å gi byråkratar meir makt er ikkje avbyråkratisering, tvert imot.

Eg har hatt talrikt med smertepasientar i mine 35 år som lege. Heldigvis kan eg hjelpe dei aller fleste på ein god måte. Nokre kan eg rett og slett operere og få bra på den måten, eller ved å gje god smertelindrande behandling. Nokre gonger krev det lang tid og at vi prøver oss fram med ulike medikament og kombinasjonar. Dessverre står det nokre igjen, der smertene ikkje går over og anna behandling ikkje har verka. No skal vi ikkje gjere medisinsk cannabis til noko sesam, sesam, for det er det ikkje, men det er likevel slik at for enkelte vil medisinsk cannabis kunne bidra til eit betre liv. Difor er det utfordrande at medisinsk cannabis er såpass vanskeleg tilgjengeleg for pasientar og legar. Det er kompliserte søknadsprosessar. For medisinsk cannabis er det eit avgrensa kunnskapsgrunnlag. Det må vi innrømme, sjølv om vi meiner det bør vere lettare tilgjengeleg. Langtidseffektane er lite kjente. Ein spekulerer i både hukommelsesvanskar og anna som noko ein kan tenkje seg at dette kan påverke. Difor er det ikkje noko som skal vere for alle, men det skal vere for nokre. Som sagt: ikkje for dei mange, men for dei få, og dei bør også kunne få det. I dag er det for vanskeleg. Sidan dette, som statsråden påpeiker, på mange måtar er eksperimentell behandling, er det viktig at vi får på plass forsking. Vi må kjenne betre til langtidseffektane. Vi må forenkle slik at det faktisk er mogleg å få medikamentet, men også å bli inkludert i framtidsretta forsking, slik at vi veit meir, både om konsekvensar og om kven som har best nytte av behandlinga. Eg håpar at statsråden vil vurdere andre ordningar for føreskriving og økonomisk dekning for å sjå om vi kan få dette på plass. Det er på tide å få på plass ei slik ordning, og Noreg bør faktisk bidra til den forskinga ein treng. Eg vil til slutt konkludere med at vi bør sjå på lindrande behandling meir i stort, for det er dessverre eit felt der vi ikkje gjer nok i dag. Eg håpar vi kan få ein stor og viktig debatt rundt lindring, både ved livets slutt og for dei med kronisk smerte, for der meiner eg vi har ganske mykje å gå på, og det er for lite framme i debatten. Eg håpar å kunne reise den debatten meir sidan.

MDG vil i hovudsak støtte fleirtalstilrådinga, med unntak av I. Det er snart påske, så eg skal ikkje bruke for lang tid. Her er det mest ei stemmeforklaring frå ein stakkar som står utanfor komiteen. Vi meiner sjølvsagt, i likskap med dei andre her, at frivillige og ideelle har stor betydning, men det er også viktig at det er økonomisk føreseieleg, ikkje minst for dei som no står utan moglegheit til å søkje fordi kriteria ikkje stemmer. Dette er det viktig at vi får på plass innan 2027, og vi vil difor stemme for det lause forslaget frå SV. Vi stemmer for forslag nr. 2, frå Arbeidarpartiet, for vi meiner det er for kjapt å få gått gjennom alle ordningane til budsjettet i 2027. Vi prøvde å finne fram til ei felles tilråding på raud-grøn side. Det var dessverre vanskeleg, men eg trur vi likevel kjem til ei løysing som skal vere handterbar. Riktig god påske!

Som lege gjennom 35 år har eg måtta forhalde meg til mange med psykiske lidingar. Òg i kirurgien er det sånn at dei med psykiske lidingar er sjukare på området vårt. Det var ein psykiater som sa til meg ein gong at dei aller fleste psykosane skjer på kirurgisk avdeling, og når eg tenkjer meg om, er det faktisk mykje sanning i det. Vi er ikkje alltid like flinke som psykiatrar til å handtere det, men det er ei anna sak. Vi skulle gjerne ha vore betre. At vi treng ei styrking av psykiatrien, er eg ikkje i tvil om, og spesielt gjeld dette døgnplassane. Vi har sett korleis ein ny rettspraksis utfordrar dei kravde døgnplassane for dei med verkeleg alvorlege lidingar. Sjølv om kutta er reelle nokon plassar, er det jo mange gonger at det er dette som er utfordringa – at dei som er verkeleg alvorleg psykisk sjuke, blir fortrengde av dei som er dømde til tvungent psykisk helsevern. Dette må vi ta tak i. Helseministeren har nok litt rett i at det er ei viss opptrapping, men det står berre ikkje i forhold til behovet, og det må vi gjere noko med. Det er mange som har fokus på førebygging. Eg er heilt einig i at førebygging er kjempeviktig, og det verste er at det til og med er ganske effektivt. Der har eg noko i debatten som eg må seie eg er veldig opptatt av. Det er at vi må tryggje kvar og ein i Noreg for at dei kan bidra i akkurat dette. For dei med lettare psykiske plager, men òg for dei som er i alvorlege kriser, vil det for dei aller fleste ha størst effekt å vere i sitt eige nettverk og bli tryggja av dei som er rundt dei. Dette må vi òg snakke om. Det sparer dei som verkeleg treng det, og det gjev dei kortare ventetid viss vi kan utnytte det kjempepotensialet som er der. Nabokjerringa, kameraten og veninna som berre er der, som lyttar – det er kjempeviktig. Vi må ikkje gløyme det i denne debatten. Det står ikkje i motsetnad til at vi ikkje minst må styrkje døgnplassane – som vi i MDG òg var med på, og det var litt av min hjartesak i budsjettforhandlingane – men det kjem i tillegg. Betre samhandling er viktig. Vi ser kanskje spesielt i dei større byane, men til dels òg ute på landet, at samhandlinga ikkje er god nok. Her er bruk av FACT-team ein av mange faktorar. DPS-ane har ei sentral rolle. Det må vi ha med oss heile vegen. Det er viktig at vi følgjer opp, og at vi, som opposisjon, følgjer opp med helseministeren at opptrappingsplanen blir tatt ordentleg tak i. Så er det viktig til slutt at vi har trygge behandlarar som ikkje driv med meir utgreiing enn det som er nødvendig, og heller ikkje meir behandling enn det som er nødvendig, for det gjev kortare ventetider for dei som treng det aller mest.

På vegner av stortingsrepresentantane Oda Indgaard, Ingrid Liland, Arild Hermstad, Siren Julianne Jensen, Frøya Skjold Sjursæther, Une Bastholm og meg sjølv har eg æra av å framsetje eit representantforslag om å avvikle Helseplattformen og sørgje for brukarvenlege journalsystem.

Eg har æra av å få leggje fram eit representantforslag frå stortingsrepresentantane Arild Hermstad, Julie E. Stuestøl, Siren Julianne Jensen, Oda Indgaard, Ingrid Liland og meg sjølv om utvikling av mindre sjukehus, desentralisering av polikliniske tenester og kortare reiseveg for å få helsehjelp.

Eg er glad for at forslaget eg hadde æra av å få vere med på å fremje her for ei tid tilbake, no ser ut til å bli vedteke, med små justeringar, av eit nesten samla storting. Det er heilt absurd at det skal vere vanskelegare å kjøpe alkohol i distrikta, ikkje fordi eg er glad i ein liberal alkohollov – faktisk heller tvert imot, eg synest det er bra at vi har viktige restriksjonar på alkoholsal – men det kan ikkje vere slik at dei i distrikta er nokre svake menneske som treng ekstra beskyttelse mot alkohol. Det finst det ikkje noko fagleg grunnlag for å meine, og i den grad nokon har meint det, ville det vere ei meiningslaus nedvurdering av folk i distrikta.

Eg forstår veldig godt at folk føler utryggleik når det ser ut som deler av helsetilbodet endrar seg vesentleg. I Lærdal har dei hatt ein stoltheit for ortopedien, og det har bidratt til ein følelse av tryggleik lokalt. Ikkje minst det å kunne få ordna med enkle skadar lokalt og få ei avklaring har vore viktig reint praktisk for folk. Det siste meiner eg er særdeles viktig å oppretthalde. Som kirurg i Sogn og Fjordane og aktiv i traumemiljøet i Noreg i over 20 år veit eg at kirurgisk beredskap er godt ivaretatt i Lærdal i dag. Det vil vere det også framover, rett og slett fordi dette er ivaretatt av sjukehusa på Voss, i Førde og i Bergen. Det vil det framleis vere. Likevel er det ikkje vanskeleg å skjøne at folk kjenner på bekymring lokalt for at endringane skjer. Dette meiner eg er viktig å adressere. Difor er det viktig at Helse Førde går i dialog med kommunane og er flinkare til å kommunisere ut det tilbodet dei har, og sørgje for gode evakueringskjeder. Elles vil eg understreke veldig tydeleg at vi har forsøkt å finne løysingar dei siste dagane. Det har vore eit sterkt ønske frå mange, ikkje minst i Miljøpartiet Dei Grøne i Vestland og Sogn og Fjordane, der mange er sterkt engasjert for lokalsamfunna og lokalsjukehusa våre. Ei slik løysing har vi ikkje funne. Vi står framleis i eit dilemma, der eg meiner vi må velje det som er mest ansvarleg. Eg vil også utdjupe kva tenester eg meiner bør styrkjast, både i Lærdal og på andre lokalsjukehus. MDG sikrar i dag fleirtal for å bevare barseltilbod og skadepoliklinikk i Lærdal og på Nordfjordeid. Vi har jobba lenge for å ta vare på barseltilbodet God Start, som Helse Førde opphavleg ønskte å avvikle begge steder. I Lærdal har vi også jobba for å etablere nye tilbod. Førebels ligg det an til at det blir lungepoliklinikk, hjartesviktpoliklinikk og driftstilskot til augelege, men vi er ikkje fornøgde med dette. Vi meiner at vi må få på plass fleire tilbod til glede for pasientane lokalt. I tillegg vil eg seie noko meir om helseføretaksmodellen og korleis den fungerer sentraliserande. Helse er ikkje butikk. Vi skal ikkje sende rekninga for pasientane mellom føretak. Det er ein heilt meiningslaus måte å drive helsetenester på. Kutta vi ser i fylket, skuldast bl.a. at vi har ein blodig urettferdig og sentraliserande finansieringsmodell som ikkje premierer lange avstandar og komplisert geografi. Dei små helseføretaka tapar, og dei store vinn. Dette systemet må endrast. Det er på tide å skrote helseføretaksmodellen og yte rettferd til dei små sjukehusa i distrikta, og det vil eg fremje forslag om snart.

Vi i MDG er svært opptekne av å styrkje tilbodet ved lokalsjukehusa, så folk skal reise mindre for å få dei helsetenestene dei faktisk treng ofte. MDG fekk vedteke at tilbodet ved lokalsjukehusa i Sogn og Fjordane skal styrkast, gjennom trontaledebatten for ikkje så mange månadane sidan. Helse Førde har følgd opp med nokre tilbod, og det er bra, men det er ikkje nok for oss. Kva vil statsråden gjere for raskt å få på plass fleire nye tenester, som f.eks. gynekolog, nevrolog eller barnelege i Lærdal og på Eid?

Saken om ortopedien i Lærdal har vore den vanskelegaste for meg så langt i politikken. Dette er rett og slett verre enn å velje mellom pest og kolera. Vi i MDG har eit oppriktig ønske om å bevare alle arbeidsplassane ved Lærdal sjukehus. Miljøpartiet Dei Grøne ønskjer ikkje kutt i sjukehustilbodet i Sogn og Fjordane på nokon som helst måte. Samtidig er utgangspunktet for denne debatten at vi har vedteke eit statsbudsjett for 2026 som har sett ei ramme for Helse Førde. Det er for lite pengar til å oppretthalde dei tilboda som er der i dag. Difor står vi i dette umogleg valet. Det ansvaret ligg primært hos regjeringa, med finansminister Stoltenberg i spissen. Så til forslaget frå Senterpartiet: Det er eit forslag utan ny finansiering og utan alternative kuttforslag. Det kan dermed føre til farlege kutt ved sjukehusa i fylket. Det kan i verste fall true pasientsikkerheita og gå ut over liv og helse. Det kan eg ikkje gå med på verken som lege eller som stortingsrepresentant. Vi reddar barseltilbodet og skadepoliklinikken på Eid og i Lærdal. Difor stemmer vi for forslaga frå opposisjonen om desse to tenestene. Vi vil utvide det polikliniske tilbodet på lokalsjukehuset, både på Eid og i Lærdal, men også i landet elles. Så må Helse Førde få rom til å organisere gode tilbod i samarbeid med kommunane, både for skadepoliklinikken, barseltilbodet og dei nye tenestene. Vi vil kjempe for meir midlar, så Helse Førde kan få gå føre og utvikle sterkare, framtidsretta lokalsjukehus. Difor fremjar Miljøpartiet Dei Grøne i dag eit laust forslag om korleis dei desentraliserte polikliniske tenestene kan styrkjast ytterlegare. Dette handlar ikkje berre om Lærdal, men om heile måten vi har organisert helsevesenet på. Eg har jobba 40 år i Helse-Noreg, men etter berre fire månader på Stortinget ser eg tydelegare enn nokon gong kva som skal til. Eg kjem til å starte med å føreslå ein plan for lokalsjukehusa som gjev mest mogleg tenester nærmast mogleg der folk bur. Eg kjem til å ta eit oppgjer med rapporteringsvelde og detaljstyring for å gje meir fridom til helsearbeidarar som står på i Helse-Noreg dag for dag. Alt dette krev eit oppgjer med helseføretaksmodellen. Helseforetaksmodellen er rett og slett bankerott. Det er ikkje rart folk føler avmakt når fødeavdelingar blir lagde ned og lokalsjukehus blir tappa mens avgjerdene blir tekne langt unna dei det gjeld. Eg meiner det er på tide å ta sjukehusa heim til dei folkevalde igjen. Helseberedskap, samarbeid med kommunane og utviding av polikliniske tilbod er noko vi brenn for i MDG. Vi fremjar difor forslag i dag for å sikre at alle i Sogn og Nordfjord skal vere heilt trygge på at dei får den hjelpa dei treng. Med det fremjar eg forslaget som MDG står bak.

Eg har jobba i helsevesenet i nesten 40 år. Eg har sett at det er nesten umogleg for helseføretaka å investere, og viss dei gjer det, må dei ta opp store lån frå staten som dei må betale ned over mange år. Det fører til nedskjeringar og dårlegare pasientbehandling. Akkurat no står vi ein perfekt storm. Det er dyrtid. Høge byggjekostnader, krig, konflikt og behov for å prioritere sikkerheit gjer at det blir heilt uføreseieleg med tanke på kor mykje pengar vi har til sjølve pasientbehandlinga. Dermed blir det nedskjeringar, og det blir uføreseieleg for pasientane våre. Kvifor skal staten tene pengar på at helseføretaka byggjer nye sjukehusbygg, mens pasientane får lide for det? Endeleg kan vi ta eit oppgjer med å drive helseføretaka som om dei var butikkar. Det har fungert utruleg dårleg. MDG har lenge vore for å skrote helseføretaksmodellen, og i dag set vi på Stortinget i gang med det arbeidet. Som lege har eg sjølv hatt mange pasientar som har hatt fleire nyresteinsanfall i døgnet, og eg har måtta sjå dei i auga og fortelje dei: Beklagar, vi kan ikkje operere deg no, du må nok vente til i morgon eller kanskje til i overimorgon, for vi har så liten kapasitet på operasjonsstova, bl.a. fordi vi har ei gamal operasjonsstove med altfor få operasjonssalar. Det er på høg tid å gjere noko med dette, for dette er ikkje ein verdig måte for meg å behandle pasientane mine på. Å endre modell betyr ikkje at det blir meir pengar til gode føremål, men det betyr at det blir tryggare og meir føreseieleg å vere pasient i Noreg. Eg har tillit til at statsråden verkeleg ønskjer å gjere fornuftige endringar i finansieringsmodellen, men realiteten er at vi har hatt denne debatten i mange år. I dag meiner vi det er tid for å sende ei tydeleg bestilling til regjeringa: Vi skal ha ein ny finansieringsmodell, vi skal ikkje berre greie ut vidare. Vi har eit framlegg saman med bl.a. FrP, Senterpartiet og KrF, som no ser ut til å ha mista fleirtalet sitt. Vi ser det likevel som ein stor siger at Arbeidarpartiet har måtta flytte seg ein kilometer i vår retning for å få fleirtal for si utgreiing, som vi kjem til å stemme for subsidiært. No er regjeringa nøydd til å levere på ein modell som skjermar pasientane frå den vanvitige, uføreseielege situasjonen vi ser i dag, og i staden ta statleg ansvar. Når dei no skal leggje fram alternativ for korleis vi finansierer sjukehusa, kan ikkje regjeringa sjå bort frå at fleirtalet på Stortinget ønskjer å skjerme pasientane. Som kirurg gjennom mange år og som tillitsvald har eg gong på gong erfart kor krevjande det har vore å måtte leve med gamle og dårleg vedlikehaldne operasjonsstover og bygg, og korleis det har gått ut over pasientane. Det er på høg tid at staten tek ansvar for investering og risiko, slik at det kan bli føreseieleg for tilsette og endå betre kvalitet i pasientbehandlinga.

Det trengst ei utgreiing for å opprette nye PCI-tilbod, noko som bør vere prinsippet når vi skal opprette nye og fagleg tunge tenester. Det viktigaste ein driv med på ein sånn stad, i det heile teke i hjarteinfarktsbehandlinga, er planlagd, halvakutt PCI-behandling, det er medisinsk behandling, og det er livsstil. Vi må ikkje gløyme det i denne debatten. Der eg bur, er det trombolyse eg vil ha, for noko anna tek for lang tid – og det lever eg greitt med. I Bodø er det få akuttinfarkt. Legane bur der allereie, og dei roterer mellom Tromsø og Bodø. Dei er der frå måndag til fredag. Heimevakt er ei lita belasting, vi snakkar om eitt til to infarkt i veka, sannsynlegvis, og prosedyrar. Det gjev ei kjempemoglegheit til å kunne ha passiv heimevakt, byggje opp eit tilbod og starte på det, kanskje f.eks. fem døgn i veka. Er dette noko statsråden vil sjå på?

Eit hjarteinfarkt kan vere noko av det mest dramatiske ein kan oppleve. Eg har sjølv følgt ein dårleg pasient frå Dovre, kor eg var i turnus, og ned til Lillehammer – ein ganske tvilsam ambulansetur. Det er tøft for både lege og pasient, for å seie det slik. Heldigvis har det skjedd veldig mykje i hjarteinfarktbehandlinga sidan den gongen, og PCI-tilboda har revolusjonert resultata av behandlinga. Heldigvis får dei aller fleste sin PCI ikkje heilakutt, men anten i løpet av nokre dagar eller heilt planlagt, rett og slett fordi ein har angina, og då førebyggjer ein hjarteinfarkta. Ein del kan også få trombolyse og kan då utsetje behovet for PCI eller kanskje sleppe det heilt. Eg seier ikkje at det løyser alle problem. Eg bur sjølv i ein region – eg er mest i Nordfjord når eg er heime – der det også er ganske langt unna. Eg lever veldig godt med at vi, for vår region, ventar på å få utgreidd kor vi skal ha eit PCI-tilbod. Eg har som kirurg drive med liknande prosedyrar sjølv, og eg veit at volum betyr noko, og eg veit at det å byggje opp eit fagmiljø over tid betyr noko. Å forhaste seg er ikkje det luraste ein kan gjere. Så eg kan ikkje gå inn for eit slikt «dirigere regjeringa til å gjere noko med ein gong-opplegg». Det synest eg er heilt feil retning. Eg har snakka med fleire kollegaer, både på UNN og i Bodø, i tillegg til mange andre kollegaer, om denne saka. Ein er utvilsamt fagleg ueinige. Den trur eg vil bli løyst dårlegast frå denne salen, for å seie det som det er. Det er eit veldig godt samarbeid mellom legene i UNN, og legane i Bodø er òg tilsette ved UNN, sjølv om nokre av dei bur i Bodø. Det er eit godt samarbeid her, og det er eit stort rom her for å sjå om ein kan få til noko ganske raskt, utan å tilsetje fleire. Der er det eit rom for moglegheiter, og regjeringa har moglegheit til å vise handlekraft for å sjå om dette er mogleg. Difor fremjar vi følgjande forslag: «Stortinget ber regjeringen vurdere å innføre en prøveordning i Bodø med døgnvakt deler av uka for PCI med eksisterende overlegebemanning høsten 2026, eventuelt med felles vaktordning mellom kardiologer og intervensjonsradiologer.» Dette er noko ein kan sjå på. Vi instruerer ikkje regjeringa; vi oppfordrar berre til å vurdere denne moglegheita, som gjer at vi kan kome i gang på ein klok måte, i staden for å prøve å innføre noko på litt ubestemt tid. Dette vil ta tid viss ein skal ha heile pakken. Her kan ein få noko raskt. Vi vil kome mykje lenger på kort tid, med ein avgrensa kostnad, utan nye legar, og ein får satsa på kvalitet. Dette trur eg kan vere klokt, så eg håpar regjeringa vil vurdere dette.

Det er gledeleg med stort engasjement for rehabilitering. Det er ei svært viktig sak, og eg har som kirurg følgt feltet. Eg har hatt med alvorleg skadde pasientar å gjere, og at dei får den opptreninga dei treng, er kjempeviktig. Samtidig har vi no kome til eit sted som eg eigentleg trur ingen er tent med. Det har mange årsaker, men vi burde ikkje vore her. Derfor har eg eigentleg tenkt å snakke meir om korleis vi jobbar som kollegium. Eg registrerer at skytset frå Høgre og Arbeidarpartiet går mest mot SV og Senterpartiet når det gjeld at ein har sove i timen. Det set vi pris på, for eg har ikkje vore i salen tidlegare i den forbindelse, når desse sakene har vore oppe. Vi blir på vippen. Vi sit utanfor komiteen. Det er ein utfordrande situasjon for oss, og det blir desto meir utfordrande når det er vanskeleg å kome i kontakt med Høgre, og Arbeidarpartiet er temmeleg så stille. Korleis løyser vi dette saman? Eg har gjort feil. Eg kunne gjort ting betre. Eg håpar at alle er med på å gjere ting betre vidare, uansett partifarge. Anbodsprosessen har vore dårleg. Det har skjedd mykje dårleg der. Desse vedtaka er heller ikkje optimale. Vi må gjere det betre neste gong. Eg ber om at alle samarbeider for at vi får til det.

Eg skal vere så ærleg å seie at eg skulle ønskje eg ikkje stod her i dag. Eg føler vi har kome i ein situasjon vi helst ikkje burde vere i, og det har vi alle saman eit ansvar for. Då er det sagt først. Når statsråden seier at det er dårleg dokumentasjon på døgnbehandling: det er det motsette av det eg har klart å finne ut av. Tvert imot er det berre dagbehandling med dag til døgn som er dårleg dokumentert. Så her sprikjer informasjonen litt vel mykje. Når vi får høyre frå Riksrevisjonen at vi har for lite kunnskap om det vi driv med, då må vi innhente kunnskap, etter mi oppfatning. Tilbakemeldinga er at dei i liten grad får rapportere på den kvaliteten det har. Då blir det viktig for meg at vi gjer nettopp det. Vi må sjå kva for ein kvalitet vi har, og finne dei gode måltala og gode studiar. Mitt spørsmål til statsråden er: Vil statsråden medverke til at vi får gode kvalitetsstudiar for å få vite meir om kvaliteten og få på plass dei riktige kvalitetskrava framover?

Fagfolk opplever gong på gong at økonomi og rare måltal blir prioriterte framfor pasientane våre og faget vårt. Eg er ikkje på noko vis nokon ekspert i rehabilitering, men eg har snakka med legekollegaer som kjenner feltet godt. Eg har snakka med mange andre, og eg har også prøvd å finne dei som synest at dette har vore ein god prosess og er godt fornøgde. Eg har slite med å finne dei. Det er mogleg dei finst, men eg har ikkje klart å finne dei. Vi opplever som sagt at fag og pasientar blir prioriterte ned og ofra på økonomiens alter litt for ofte. Vi fagfolk spring stadig raskare, har ineffektive støttesystem og bruker uforholdsmessig mykje tid på anna enn å vere klinikarar. Det er ei utbreidd oppfatning at fag blir nedprioritert, medan økonomi og tanketomme måltal blir sette i høgsetet. Det er på tide å la fagfolk få tillit til å gjere jobben og få nødvendig støtte til det. Vi treng effektive journalsystem, administrativt personale som legg til rette i staden for å lage hindringar eller dytte arbeid over på sjukepleiarar og legar. I dette biletet er det trist å sjå korleis anboda i Trøndelag og Helse sør-øst føyer seg inn i rekka. Rehabiliteringa har måtta stå med lua i handa i mange år, og dette gjer det ikkje betre. Eg høyrer frå mange frivillige at dei slit, til og med dei som får anboda, med å klare å få økonomi i det, så dei blir avhengige av midlar utanfrå – det er ikkje ein god trend. Det er verkeleg synd at føretaka ikkje klarar å ha god dialog med aktørane og fagfolka. Det er ille at føretaka ikkje klarar å få til ein transparent anbodsprosess der fagfolka får vist fram den kvaliteten dei tilbyr, eller får fullt innsyn i kva for kvalitetskrav dei skal levere på. Det er katastrofalt at føretaka ikkje er i stand til å ivareta det faglege og pasientane i prosessen. Eg har sjeldan fått så mange godt grunngjevne innvendingar, og eg har som sagt prøvd å finne motargument. Dei er der, men dessverre er dei svake. Vi skulle helst ikkje vore her i dag, vi skulle ha funne ei løysing for lenge sidan. Det er eg den første til å innrømme. Og eg anerkjenner også at det er argument mot i saka. Det er ikkje det det går på. Men vi treng verkeleg meir kapasitet, spesielt på døgnplassar. Sjølv om det var riktig å ha meir døgn til dag, så treng vi òg fleire døgnplassar. No er tida inne for å stå opp for rehabiliteringa, for dei dyktige fagfolka og aller mest for pasientane. Difor fremjar eg forslaget eg har tatt opp, på vegner av FrP, SV, Raudt, Senterpartiet, MDG, KrF og Venstre, der vi krev nye og betre vilkår for rehabiliteringa der kontraktar ikkje er inngåtte, og at vi i tillegg får ein god fagleg standard for det heile.

Noreg bør bli republikk, men når, og på kva måte? Å bestemme meg for kva eg skulle stemme om grunnlovsforslaget, var ikkje heilt enkelt Aller først vil eg rette ein stor takk til kongen og dronninga. Den store innsatsen deira for Noreg i mange år har vore heilt uvurderleg, og det same gjeld forgjengarane deira. Det konstitusjonelle kongedømet vårt har tent oss godt i mange år. Eg er òg prinsipiell republikanar. Eg meiner det er grunnleggjande udemokratisk at ein kan arve posisjonen som statsoverhovud. Pragmatisk monarkist er eg likevel, og difor hadde eg tenkt å stemme mot grunnlovsforslaget, men tida for kongedøme bør på eit tidspunkt ta slutt. Eg har sakna eit alternativ for å signalisere kvar vi bør vere langt der framme. Eg vil på vegner av meg sjølv fremje eit laust forslag med følgjande ordlyd: «Stortinget ber regjeringen utrede en overgang til republikk i Norge. Utredningen skal vurdere fordeler og ulemper ved å endre statsform til republikk og vurdere ulike modeller for innføring av republikansk styreform i Norge.» Hendingar i den siste tida har gjort meg litt meir i tvil, men å endre statsform etter tusen år med monarki er ei alvorleg sak. Det er ei avgjerd som vil forme Noreg i all overskodeleg framtid. Det vil setje nye rammer for demokratiet vårt og påverke korleis folkestyret fungerer. Den avgjerda skal ikkje takast i lys av dagsaktuelle hendingar, men i lys av korleis vi ønskjer å utvikle samfunnet og demokratiet vårt for generasjonar som kjem. Valet av styreform er ei djupt politisk og verdibasert avgjerd. Fasitsvar på kva som er rett, finst ikkje. Vi hadde ei folkeavrøysting før kong Haakon tiltredde som konge. Det er naturleg at ei folkeavrøysting òg må skje viss vi skal endre statsform. Ei utgreiing kan likevel gje relevant informasjon og leggje grunnlaget for ein realitetsorientert debatt. Den debatten er ikkje til stades i dag. Det finst mange ulike variantar av republikanske styreformer. USA har ei styreform med stor makt hos presidenten, noko eg trur ingen i Noreg vil ønskje seg. Våre nordiske naboar Island og Finland har som kjend heilt andre roller for presidentane, òg dei imellom heilt forskjellige. Det er langt meir naturleg å sjå i den retninga. Både val av statsoverhovud og fordelinga av ansvar og fullmakter kan organiserast på heilt ulike måtar, med store konsekvensar for samfunn og folkestyre. Dersom Noreg skal gje seg inn på ei reform av styresett, må målet vere meir demokrati, meir involvering og ein struktur som er robust i møtet med autoritære straumdrag. Samtidig skal ein vareta behovet for ritual og det høgtidelege, slik vi f.eks. får oppleve ved dei høgtidelege opningane av Stortinget. Difor meiner eg det første steget i ein slik prosess bør vere ei utgreiing. Her inviterer eg alle som er republikanarar i hovudet, men monarkistar i hjartet, til å vere med og utforske kva Noreg kan bli som republikk. Debatten er sunn og interessant. La oss sikte mot republikk langt der framme, blåne bak blåne, men her og no vil eg seie: Lenge leve kongen og hans hus!

Vi er ikkje på nokon måte fornøgd med at DPS blir lagde ned eller er planlagt lagde ned i Troms, og at det allereie er lagt ned i Seljord – lat det vere heilt klart. Det er smertefullt på alle måtar. Men spørsmålet for oss i stortingssalen er ikkje først og fremst om vi skal seie ja eller nei til dette, men kva som gjev best effekt totalt sett for dei psykisk sjuke, og ikkje minst for dei som treng det mest innanfor psykiatrien – i desse områda og i resten av Noreg. Korleis utnyttar vi knapp kompetanse best? Og kven er til sjuande og sist best til å svare på desse spørsmåla? Er det vi i stortingssalen, eller er det dei som sit i styra og tillitsvalde rundt omkring i landet? Eg har også gjort ein god del research her, som sagt – eg har brukt mange timar på det. Min konklusjon er at det er ikkje klokt å gripe inn i desse sakene. Eg registrerer at ein del parti trur det er svært klokt å styre dette frå Oslo, men utan at det følgjer pengar med, og utan at det følgjer med personell og kompetanse. Det meiner eg er grunnleggjande gale. Eg minner om at det aller viktigaste er dei polikliniske tenestene i DPS, og dei er det ikkje snakk om å leggja ned. Det er dit ein må reise ofte, det er ikkje til døgntenester ein reiser oftast, sjølv om vi også sjølvsagt ønskjer at ein skal kunne tilby det lokalt. Så er vi som sagt ikkje fornøgd med regjeringas arbeid med DPS og rekruttering til psykiatrien. Dette må vi sjå på saman i forbindelse med helsepersonellplanen, og vi må saman i opposisjonen vere vaktarar for at regjeringa faktisk får fart på det arbeidet. Men som sagt: Utan pengar og fagfolk er det uforsvarleg å detaljstyre slik som ein del parti no ønskjer. Vi må tenkje heilt annleis. Vi må sjå heilskapen og sørgje for at ein totalt sett får eit betre helsetilbod for dei psykisk sjuke, ikkje detaljstyre og faktisk gjere det motsette, nemleg øydeleggje det som lokale styre prøver å byggje opp.

Det er vondt å miste noko som har betydd mykje for ein. Vi som kjem frå Distrikts-Noreg, har ei ekte bekymring når vi ser at storsamfunnet tek frå oss noko. Det skal vi ta på alvor, også i denne salen. Samtidig er det viktigare å sjå på korleis vi kan stille dei riktige krava framover og utvikle tilbodet i eit heilskapleg perspektiv, framfor å gå inn og krevje at vi skal ha akkurat det vi har i dag. Vi må sjå heilskapen framfor å gå inn i detaljar vi ikkje har nokon føresetnader for å gå inn i. Det viktigaste er faktisk å ha lokale tenester som ein treng ofte, og då er det dei polikliniske tenestene. Vi i MDG satsar hardt, både i psykiatrien og i resten av somatikken, på å utvikle betre og meir utbreidde polikliniske tenester både i psykiatri og i somatikk. Vi har kjempa gjennom 100 mill. kr ekstra til døgnplassar i psykiatrien, og det skal vi følgje opp, men dei veit best lokalt korleis desse midlane kan brukast. Vi har tru på det lokale sjølvstyret, faktisk. Om eg er rett informert, er Seljord allereie i praksis nedlagd. Det har vore store rekrutteringsutfordringar, og det å prøve å oppretthalda dette no, det er å piske ein død hest, dessverre. Det har også vore lågt belegg, ikkje minst frå dei lokalt. Det er også noko som ein tek i betraktning. Eg har sjølvsagt vore i kontakt med Legeforeininga, mi eiga fagforeining, og dei åtvarar på det sterkaste mot at vi skal gå inn på denne måten, som delar av Stortinget no ønskjer å gjere, i Troms og i Seljord. Ikkje minst i Troms er det ein situasjon kor dei faktisk har ei betydeleg styrking av døgnplassar i psykiatrien, men dei ser det som fagleg nødvendig å samle dette, slik at totalt sett vil det å vedta dette vere ei betydeleg svekking av dei psykiske tenestene i Troms. Vi kjem difor berre til å støtte eitt forslag, og det er det første punktet i komiteens tilråding til vedtak i innstillinga, om «en enhetlig faglig gjennomgang». Vi forstår det slik at dei i kvart lokale helseføretak skal styrkje døgntilbodet i psykiatrien og styrkje det totale tilbodet, men at vi ikkje skal gå inn og detaljstyre frå Stortinget. Vi risikerer å skyte oss i foten og gjere vondt verre for dei som treng det aller mest, for det er nettopp desse dei ønskjer å satse på, ikkje minst i Troms.

Eg kjenner på smerte og skam over at vi ikkje var i stand til å få på plass fleire kvoteflyktningar enn vi gjorde i dette budsjettet. Eg kjenner på smerte fordi eg har hatt dette innpå kroppen sjølv. Eg har sjølv stått i eit utal timar og bokstaveleg talt dekt dei opne såra krig og konflikt lagar – ikkje så langt tilbake i tid. At så mange kvoteflyktningar skal møte ei stengd dør i Noreg, er vondt å tenkje på. Dei treng å høyre dei evige orda om håp og ei utstrekt hand. Korleis ser statsråden på at så mange flyktningar møter ei stengd dør i Noreg, og korleis vil statsråden jobbe for at Noreg kan ta imot fleire kvoteflyktningar?

Microsoft har no valt å fjerne kvantumsrabatten på Office-pakkene sine, og Noreg er verdsleiande i å vere avhengig av ein enkeltleverandør. Det betyr noko, både økonomisk og for sårbarheita. Vi ser at andre land prøver å styre unna den monopolliknande verksemda Microsoft no har på Office-pakkene – bl.a. Tyskland og Frankrike. Mitt spørsmål til statsråden er: Kva tenkjer statsråden om dette, og kva grep vil statsråden ta for å sikre mindre avhengigheit og at vi heller kan sjå på meir opne løysingar enn det Microsoft tilbyr?

Eg trur ikkje representanten høyrde ordentleg etter kva eg sa i førre runde, nemleg at ein bør få dette mykje tidlegare i prosessen, gjerne allereie i arealdelen i kommuneplanen. Vi meiner det er viktig å få det tidleg, slik at vi ikkje bruker mykje krefter, både offentlege og private krefter, på saker der vi allereie tidleg burde skjønt at her er det så viktige naturverdiar at vi ikkje kan gå vidare – og også få avklart at det i andre saker er greitt å gå vidare. Vi er heilt einige i at noko bruk av natur er nødvendig i kommunane, men då treng vi også ordningar som gjer at vi kan kompensere for det naturtapet når det er nødvendig å ta vare på natur. Dette er noko vi er veldig interessert i å få Stortinget med på å utvikle vidare i åra som kjem, nettopp på grunn av dei lokale interessene. Vi må få dette til å gå saman på ein betre måte. Innseiingar bør vere siste utveg.

Her er nok Senterpartiet og Miljøpartiet Dei Grøne tydeleg ueinige. Vi meiner at det å ta vare på naturen må ha ein større prioritet i sakene. Eg har sjølv vore kommunepolitikar i ti år, eg slutta no i løpet av oktober, og eg ser alle dei vanskelege dilemmaa. For meg også er det nokre gonger vanskeleg å seie at ein må la naturen gå først, framfor viktige lokale interesser. Dei fleste gongene går jo faktisk dei lokale interessene først. Vi er tydeleg ueinige om korleis dette skal handterast, men eg er ute etter å finne løysingar saman som vi kan få fleirtal for, slik at vi kan både sikre lokale interesser og ta betre vare på naturen. Eg håpar også på eit godt samarbeid med Senterpartiet om akkurat dette, f.eks. med å få vurdering av natur mykje tidlegare i arealprosessane, gjerne allereie i arealdelen i kommuneplanen.

Aller først: Eg gløymde å takke representanten for godt samarbeid i komiteen. Dette er ikkje ei betaling for fleire innseiingar, men for meir riktige innseiingar – og ikkje minst jobb med f.eks. frivillig skogvern, som eg registrerer at dei fleste partia ikkje har noko som helst imot. Då må vi ha gode prosessar, vi må ha dei riktige ressursane og velje dei riktige områda. Det er, som sagt, ikkje snakk om meir innseiingar, og det står ikkje i motstrid til å jobbe betre med planane i kommunane, for vi er heilt einige om at det bør vere meir ressursar til det. Vi har også sett av midlar som kan brukast til f.eks. planvask i kommunane, men det er sjølvsagt ikkje på budsjettet til statsforvaltaren, det er på andre postar. Vi meiner at dette er eit godt budsjett for naturen. Så registrerer vi jo ei politisk ueinigheit om kor mykje ein skal ta vare på naturen, og kor mykje ein skal la det kommunale sjølvstyret overkøyre naturen. Vi meiner det siste er feil, og at det å ta betre vare på naturen er riktig.

Vi styrkjer heldigvis begge delar. Vi styrkjer kommuneøkonomien gjennom 3 mrd. kr frie midlar og i tillegg 700 mill. kr mindre styringstrykk. Det er ingen tvil om at statsforvaltarane har altfor små ressursar til å kunne prioritere å jobbe proaktivt med saker for å ta vare på naturen. Det blir rapportert frå statsforvaltarane at desse ressursane er på eit minimumsnivå. Det gjev lang saksbehandlingstid, det gjer det mindre føreseieleg, og det vil gjere det vanskelegare for kommunane å få jobba konstruktivt saman med statsforvaltarane med sakene. Vi meiner det er heilt avgjerande viktig at statsforvaltarane kan prioritere natursaker. Slik det er i dag, er det, som sagt, altfor dårleg. Ikkje minst har vi fått sett av 1 mrd. kr til utvikling av nye prosjekt, nye verneområde, f.eks. på skog. Det trengst ressursar der.

Denne hausten har eg kjent på glede, på sorg og på glede igjen. Det begynte med ei enorm glede over at MDG kom over sperregrensa, og at vi sikra ein siger for tuttifruttigjengen. Så fekk eg sjokk og kjente på ei sorg over at eg sjølv var den som kom inn, med alle dei moglegheitene og spennande utfordringane eg hadde forventa å ta til med, men igjen kom den enorme gleda over det privilegiet det er å få lov til å vere med og forhandle MDGs første budsjett saman med denne fantastiske gjengen. Det er eit privilegium det er vanskeleg å setje ord på, kor stort det eigentleg er. No har vi verkeleg fått sjansen til å setje eit grønt avtrykk på dette budsjettet, med ein stor siger for klima og natur. Vidare har vi kome eit stykke på veg med å sikre fylkeskommunen meir pengar til kollektiv, både gjennom ein milliard ekstra som er tenkt til kollektiv, og gjennom over 600 mill. kr til lågare priser i kollektivtilbodet på samferdselsbudsjettet. Dette meiner vi er viktige satsingar. Sjølv om vi gjerne skulle hatt dei mykje større, meiner vi dette er eit viktig skritt på vegen. Vi har også fått på plass ei utgreiing av månadskort til ein femhundrelapp. Det er kjempeviktig for dei som har dårleg råd og pendlar med buss, og for distrikta. Om eg skal ta bussen til Bergen i dag, frå Nordfjordeid, kostar det 700–800 kr ein veg. Dette er rett og slett ein enorm lette, også for Distrikts-Noreg. I Oslo vil ein familie med to pendlarar spare ca. 30 000 kr i året. Det er store pengar for dei som må telje kroner. Det er sjølvsagt også mykje anna å glede seg over i budsjettet, bl.a. at vi har fått på plass pengar til FORREGION, som er viktig for næringsutvikling i distrikta. Det er særleg to saker mange har teke kontakt med meg om. FORREGION er den eine, og folkehøgskulane er den andre. Det er om desse to flest har teke kontakt, og det er veldig viktig å få på plass. Det siste er ikkje på dette budsjettet, men det er likevel viktig. Vi har også Merkur-programmet, som er superviktig for dei små butikkane. Eg kjenner godt ein av dei som har drive dette programmet fram, og som leia det tidlegare. Kor viktig det er, er knapt mogleg å overvurdere. Vi har også fått på plass 10 mill. kr ekstra til Sametinget. Vi skulle gjerne ha kome endå lenger når det gjeld saka om samiske språk, men dette blir likevel ei viktig satsing vi gleder oss over. Det er også sorg over noko, bl.a. at vi ikkje eingong kom i gang med å jobbe for kvoteflyktningane. Vi meiner det skal vere ein streng flyktningpolitikk, men det skal vere ein human og rettferdig flyktningpolitikk. Slik vi ser det no, har vi altfor lite til dei som treng det mest. Vi skulle veldig gjerne vore på ein heilt annan stad i dag, men dette må vi jobbe med framover. No blir dei ståande, desse tre: tru, håp og glede. Det er glede over alt vi har fått til, og håp om at vi skal få til eit paradigmeskifte i norsk politikk for klima, for natur og for dei som ikkje er fødde enno. Til sist er det tru på det samarbeidet vi er så godt i gang med – den gode dialogen og den gode stemninga vi har i tuttifruttigjengen no. Vi skal få det til saman.

Det er aldri hyggjeleg å leggje ned pasienttilbod – openbert ikkje. Samtidig er det å prioritere på best mogleg måte noko vi heile tida må gjere. Det betyr at det å stå heilt stille og ikkje gjere endringar er det absolutt verste vi kan gjere, for det går også ut over noko. Vi må heile tida tenkje nytt. Vi må prioritere på nytt. Då hender det av og til at nokre tilbod må reduserast eller takast bort for at vi skal få bygd opp det som er endå viktigare å ha. Som sagt, dei som har begge beina planta på jorda, står stille. Vi kan ikkje fortsetje å stå heilt stille i helsevesenet i panisk redsel for at noko blir endra. Vi må utvikle oss, vi må skape nye tilbod framfor å verne om dei minst berekraftige tilboda vi har.

Sjukehusbudsjetta blir aldri tilstrekkelege. Det er krevjande prioriteringar, og det har alltid vore det. Eg har trass alt jobba i sektoren i 28 år. Dette erfarer vi kvar dag, og det var ikkje noko enklare under førre regjering, for å seie det sånn. Tek ein dei utfordringane vi no har føre oss i betraktning, må vi berre rekne med at det er krevjande tider. Om vi er fornøgde med budsjettet? Ja, totalt sett. Sett i forhold til den situasjonen vi er i, meiner vi at dette er eit bra budsjett, og at det har blitt betre med dei endringane som har vore gjorde, bl.a. styrking av psykisk helse, som vi har vore spesielt opptekne av. Når det gjeld vårt eige fylke, har vi ein tett dialog og skal sørgje for at dei tenestene som blir ytte ved lokalsjukehusa, er minst like gode framover – ja, gjerne betre.

Eg kjem rett frå kommunepolitikken og har sjølv stått i vanskelege prioriteringar. Det er ingen tvil om at det er ein krevjande kommuneøkonomi. Det er krevjande tider vi står i, det er det ingen tvil om. Samtidig aksepterer eg ikkje reknestykket til representanten. Det stemmer berre ikkje med verkelegheita. Sjølvsagt er det framleis ein krevjande kommuneøkonomi, men det betyr ikkje at vi på Stortinget prioriterer betre for kommunane enn dei gjer sjølve. Og det er direkte gale at det er mindre midlar. Ein kan rekne på budsjettpostar, men viss ein berre reknar på nokre enkeltpostar og ikkje ser totaliteten i budsjettet, bommar ein totalt på målet. Det er fullstendig feilslått å lage sine eigne triksereknestykke, og så blir det liksom mindre. Eg har tillit til at kommunane bruker dei auka midlane som dei faktisk får, på ein god måte.

Det er altså opp til kommunane korleis dei ønskjer å prioritere, det meiner vi er riktig. Uansett korleis andre representantar reknar på dette, er det totalt sett meir midlar ein kan velje å bruke. Så er det eit opent spørsmål kvar midlane blir brukte best, og det trur vi faktisk at kommunane er langt betre stilte til å ta stilling til, enn vi representantane her på Stortinget. Den tilliten har vi – lokaldemokrati er viktig. Ja, det er vanskelege prioriteringar, men det er også sånn at dei veit best kvar skoen trykkjer, som har han på, og det er neppe oss som er inne på Stortinget – det er dei som er ute i kommunane, som skal yte tenestene, og som skal skape eit best mogleg velferdstilbod for innbyggjarane.

Eg kjenner meg ikkje att i beskrivinga i det heile. Vi styrkjer kommunebudsjetta, vi reduserer styringstrykket, og det er meir midlar som kommunane kan velje å bruke på m.a. helsesjukepleiarar dersom dei finn det tenleg. Vi har nemleg tillit til kommunane, vi har tillit til det lokale sjølvstyret. Det er openbert at Framstegspartiet ikkje deler den same tilliten.

Det viktigaste vi kan gjere for helsetenesta, handlar om dei tre t-ane: tillit, tryggleik og tid. Vi bør gje tryggleik for dei som jobbar i helsetenesta. Eg kjenner sjølv på det når eg jobbar der – og det gjorde eg sist i november – den litle utryggleiken som heile tida er i kvardagen, for om vi har gjort nok, om vi har sjekka nok, og om vi har dokumentert godt nok. Vi må gje tillit til dei fantastisk dyktige fagfolka som kan jobben sin, veit kva som trengst, og brenn for å gje gode helsetenester til befolkninga vår. Vi må gje tid til å vere hos pasienten og til å gjere jobben for pasientane våre. Det er mange hindringar for dette. Det er tungvinte journalsystem, tungvinte rutinar, mykje kontroll og rapportering oppover og ei lang rekkje ting som er stein i skoen for dei som har skoen på. Difor må vi sjå kva vi kan gjere med dette gjennom betre leiing, gjennom mindre styring og pålegg frå Stortinget og i det heile gjennom å forenkle kvardagen. Då treng vi leiarar som er tett på, som er nede i avdelinga, anten ein er direktør eller mellomleiar, og som skjøner kva det går i, sånn at ein kan gjere dei riktige tiltaka. I dette budsjettet er det heldigvis mykje å glede seg over, sjølv om vi sjølvsagt gjerne skulle nådd lenger. Vi er glade for at vi fekk på plass midlar til Amathea, og for at vi kan vidareføre eigenandelstaket med same kronebeløp, slik at det reelt sett gjev meir igjen i kassa for dei som har helseproblem og dårleg råd. Ikkje minst er vi i Miljøpartiet Dei Grøne glade for at vi klarer å satse meir på psykiatri og rusomsorg gjennom eit styrkt aktivitetstilbod for rusmiddelavhengige og fleire døgnplassar i psykiatrien. Så er eg spesielt glad for at vi jobbar vidare med betre kvalitet til lokalsjukehusa. Vi fekk gjennom eit tilbod for Sogn og Fjordane, der vi skal ha eit minst like godt tilbod i lokalsjukehusa våre, for dei er sjølve grunnmuren i helsetenestene. Dette har vi god dialog med helseministeren om, og eg er sikker på at vi skal få til mykje bra i året som kjem. Eg er oppteken av at vi verkeleg tek tak i det som trengst, nemleg å få på plass effektive personalsystem – ikkje berre brukbare personalsystem, slik det er i dag – og at vi kan ta kloke val i helsetenesta, slik at vi bruker ressursane på dei som treng dei mest, ikkje på unødvendige utgreiingar og rapportar. Som sagt må vi ha leiarane ned i avdelingane. Den enorme rapporteringa oppover og konsentrasjonen om ein masse møte og alt som ikkje genererer gode helsetenester, må vi gjere noko med. Vi må fjerne steinen i skoen til dei som har han på. Igjen: Det viktigaste vi driv med, er å leggje til rette for at dei fantastiske fagfolka gjer den jobben dei kan, og gje dei tid, tryggleik og tillit.

Statsråden nemnde nettopp dette med å kople det mot nordiske land òg. Eg har sjølv jobba mykje med prostatakreft og ser eit enormt potensial der «lead time» er enormt lang frå ein startar eit prosjekt, til ein har eit resultat. Då vil det å kunne ha stordata, t.d. om prostatakreft, med alle moglege data i heile Norden, vere ei kjempestyrking. Vi håper at statsråden kan kome tilbake til Stortinget seinare med kvar visjonen er, men er det heilt konkrete saker i emning, som vi vil få til Stortinget i nær framtid, knytte til både det internasjonale og det nasjonale arbeidet med å gjere dette tilgjengeleg, vil eg gjerne høyre om det.

Som statsråden kommenterer, har vi blant dei beste helsedataa i verda, kanskje nesten dei beste, men som fleire har vore inne på, er det ikkje veldig enkelt å få dei ut. Det er mange skrankar, både regulatoriske og reint teknologiske. Statsråden har delvis svart på det, men eg høyrer veldig gjerne meir om visjonane for korleis vi forenklar dette og gjer det lettare for forsking å kome til, og kva slags moglegheiter han ser, m.a. med kunstig intelligens og andre verktøy, for å få utnytta desse helsedataa så godt som mogleg.

Er det noko tre månader på landsbygda i Sør-Sudan som kirurg lærte meg, er det at det viktigaste for ei befolkning er sikkerheit. Det er alltid prioritet éin. Det er ikkje demokrati og ytringsfridom – det er sikkerheit. Har ein ikkje basal sikkerheit, kjem ein ingen veg. Difor er det viktig at vi tar opp eit forslag slik som det som kjem no, som skal vere eit bidrag i å vareta sikkerheita vår. Miljøpartiet Dei Grøne kjem sjølvsagt til å støtte lovforslaget. Vi deler bekymringa andre har, for om dette kan vere enda ein ting som kan avgrensa medisinsk utvikling og forsking. Så vidt eg har forstått, blir det gjort eit arbeid med også dei andre systema som gjer det altfor tungt å dele informasjon i forskingssamanheng og også for medisinsk kvalitetsforbetring, så eg vil oppfordre statsråden til å kommentere på kva ein gjer på andre område for å vareta desse omsyna.

Den 13. november møtte statsråden det amerikanske teknologiselskapet Palantir, der tekoligarken Peter Thiel er på eigarsida. Dei utviklar verktøy for avgjerdsstøtte i sensitive og kritiske delar av statleg verksemd, som forsvar og etterretning. Peter Thiel har samanlikna Greta Thunberg med antikrist og sagt at fridom og demokrati ikkje lenger er kompatible med kvarandre. Administrerande direktør i Palantir har nyleg sagt at han støttar å gjere drap på uskuldige lovleg i USA, og at Palantir vil tene store pengar viss det blir lov. Dette føyer seg inn i rekkja av antidemokratiske uttaler frå dei som kontrollerer Palantir. I tillegg ser vi ei dramatisk utvikling i Sør-Amerika knytt til Venezuela. Vil statsråden anbefale nokre grenser for bruk av Palantir og verktøy frå tilsvarande selskap for norske myndigheiter – og kva forsikringar gav Palantir i møtet med statsråden 13. november?

Svaret frå statsråden kan verke roande, men avhengigheita av amerikansk KI-teknologi og avgjerder gjorde av tekoligarkane bak han, framstår ekstra risikabel sett i lys av den nye nasjonale sikkerheitsstrategien i USA. Vi har ingen uavhengige norske instansar som har kompetanse til å teste og evaluere modellane statsråden ønskjer skal takast i bruk. I Australia, India og Storbritannia har ein oppretta statlege AI-sikkerheitsinstitutt. Korleis vil statsråden sikre at Noreg gjennomfører ei uavhengig evaluering av KI-modellar før dei blir tekne i bruk til å behandle sensitive data, og før dei blir brukte som avgjerdsstøtte i kritiske myndigheitsfunksjonar?

Mitt spørsmål går til digitaliseringsministeren. Tekoligark er kåra til årets nyord av Språkrådet. Det fortel mykje om maktforskyvingar vi opplever i verda no. Ekstra tydeleg er dette når det gjeld kunstig intelligens. Tekoligarkane bak Amazon, Google, Palantir og Microsoft har investert mykje i å etablere datasenter og modellar for kunstig intelligens, for å sikre seg marknadsdominans. Dei har ei stor interesse i å promotere bruken av teknologien og bruker mykje innsats på å forkynne moglegheiter teknologien kan gi. Kunstig intelligens har openbert nytteområde, men vi har også mange eksempel på at det er skadeleg ukritisk å ta i bruk kunstig intelligens i det offentlege. Regjeringa har ei målsetjing om at alle offentlege verksemder skal nytte seg av kunstig intelligens. Vanlegvis ønskjer ikkje regjeringa å ta i bruk teknologi for teknologiens eiga skuld, men kunstig intelligens skil seg tydelegvis ut. Auka bruk av kunstig intelligens i dag betyr i praksis at vi gir frå oss kontroll over data og kanskje til og med avgjerder til store, amerikanske teknologiselskap. Vi ser stadig nye bekymringsfulle uttaler frå tekoligarkane og frå politiske leiarar i USA, som ønsker å bruke teknologien på tvers av Noregs interesser. Palantir, som statsråden nyleg hadde møte med, blir assosiert med folkemordet i Gaza og overvaking av migrantar og opposisjonelle i USA. Kva vurderingar gjer statsråden seg om det er område vi ikkje bør ta i bruk KI på i dag, og er det nokre typar leverandørar – amerikanske, kinesiske eller andre – vi bør styre unna av omsyn til norske interesser?

Eg har bakgrunn som lege og har jobba over 30 år i klinikken, fram til siste månad. Eg har også bakgrunn som programmerar og har drive med brukargrensesnitt i helsevesenet, å tilpasse det. Eg har jobba med DIPS, Distribuert Informasjons- og Pasientdatasystem i Sjukehus, og har i seinare tid også jobba med Helseplattforma. Helseplattforma framstår som tapte kostnader. Skal vi verkeleg kaste gode pengar etter dårlege? Det er ein trussel mot pasientsikkerheita: Mykje informasjon forsvinn ut i cyberspace utan at nokon har kontroll med det, og den gjev uforsvarlege tilgangar og eit brukargrensesnitt der ein eigentleg berre må starte heilt på nytt, på store delar av det brukargrensesnittet. Kva vil digitaliseringsministeren gjere for å rydde opp i dette kaoset? Vil ho starte på nytt, eller vil ho ta den enorme kostnaden det er å gjere dette til eit brukbart verktøy?

Eg stilte ikkje til val for min eigen del. Vi i MDG er her for noko som er mykje større enn oss sjølve og partiet, mykje større enn veljarane våre, ja, større enn sjølve Noreg. Vi er her for dei som har minst i verda. Vi er her for dei som ikkje er fødde enno, for barna våre. Vi er her for alt som lever på denne jorda. Vi er veldig glade for at våre samarbeidspartnarar skjønte at for oss er dette ei eksistensiell krise vi tek på det djupaste alvor, og som vi er villige til å ofre mykje for. Som art har vi ei enorm makt over alt som lever på denne jorda. Eg kjenner på eit enormt personleg ansvar for å gjere det eg kan for å ta vare på alle sitt livsgrunnlag, anten dei er menneske eller anna levande. På denne dagen i fjor hadde eg nettopp kome heim frå Sør-Sudan etter tre månader som kirurg ute i eit lite distriktssjukehus der. Eg hadde budd saman med nokon av dei fattigaste menneska i verda, som hadde blitt mine vener. Det er eit sjokk å kome tilbake til dette landet. Ein må kalibrere seg på nytt, venje seg til kva som er eit problem i vår vesle andedam. Det som fylte meg aller mest, var ei enorm takknemlegheit. Er ikkje dette eit fantastisk samfunn vi har her, med utruleg gode offentlege tenester, med eit levande næringsliv, og nesten alt ein kan ønske seg? Det er ikkje slik at det ikkje finst problem her, det er ikkje slik at det ikkje finst tap, og det har eg sjølvsagt også den aller største forståing for. Når eg står her i dag, kjenner eg på ein enorm lette – lette over at krevjande forhandlingar er over, lette over at vi kom eit stykke på vegen, og lette over at vi slapp ei regjeringskrise. Eg kjenner på glede over at vi har fått på plass eit solid løft for restaurering av natur. Vi har fått slutt på at det skal kunne lysast ut gruvedrift på havbotnen den neste fireårsperioden, som er ein enorm siger. Vi har fått 1,3 mrd. kr til skogvern i budsjettforhandlingane. Dette er ein enorm siger for oss og for naturen, som gjev meg stor glede. Eg kjenner også på ei sorg over alt vi gjerne skulle ha kome lenger med, over at vi skulle hatt større klimakutt og meir solidaritet med det globale sør. Likevel: Det er berre to månader sidan vi kom til makt på Stortinget, og få veker sidan vi begynte å forhandle. Dette er berre byrjinga. Vi har saman lagt grunnlaget for store framsteg for klima, for naturen og for internasjonal solidaritet. Når det er dette vi har fått til på éin månad med forhandlingar, kva kan vi då få til på fire år, saman?

Vi har store problem i store delar av bustadmarknaden i Noreg. Bustad er urimeleg dyrt mange stader i landet, og bustadmarknaden bidrar til å reprodusere og skape klasseforskjellar. Det må vi gjere noko med. I ei tid der vi er litt misfornøgde med regjeringa og deira evne til å ta ansvar for komande generasjonar, er det ei glede å kunne skryte litt av regjeringa i dag, for det ser ut til å bli brei einigheit om denne loven. Det er brei einigheit om at vi har eit problem, men ofte litt mindre einigheit om løysingane. Men denne gongen klarer vi å bli einige, samrøystes, og bidra til ein lov som legg til rette for leige til eige-løysingar i bustadmarknaden og at fleire kan ta del i det. I dag blir ganske mange ståande permanent utanfor bustadmarknaden fordi alt av inntektene går til husleige og anna som er nødvendig. Det gjeld også folk med heilt alminneleg jobb og inntekt og normal økonomi. Leige til eige gjev ein ny sjanse for mange som ønskjer å eige sin eigen bustad. I arbeidet med saka i komiteen har vi sett at lovforslaget etterlét ein del usikkerheit om forbrukarar og leigetakarar. Difor står MDG saman med SV og Raudt om ein del mindretalsforslag i saka, som eg håpar regjeringa merkar seg, sjølv om dei ikkje skulle få fleirtal her i dag.

I offentleg sektor har vi kompetente og sjølvstendige arbeidstakarar som er gode på å løyse oppgåver, men som blir hemma av detaljstyring og dårleg tilrettelegging. Det viktigaste ein leiar kan gjere, er å leggje til rette for den gode jobben som vi veit at dei tilsette er i stand til å gjere. For å få til det må vi ha mindre rapportering oppover for leiarane, mindre detaljstyring, og kontakt med den jobben som skal gjerast. Leiarane må vere nede i puddingen. Vi har eit enormt komplekst samfunn med store forventingar til både sikkerheit og kvalitet i tenestene. Vi har veldig gode tenester – veldig gode – men likevel heng dei noko etter den velstanden i samfunnet som dei fleste av oss i dag nyt. Skal vi få betre leiing, må leiinga tettare på. Då kan vi effektivisere tenestene og gjere dei betre. Vi får betre tenester ved å gjere dei tilsette trygge og gje dei tillit. Vi er kritiske til unødvendig mange toppleiarar. Vi ser – som fleire her – at det kan ha teke litt av. Det viktigaste er likevel å ha god og nær leiing. Senterpartiet går for langt i å detaljstyre med prosentar. Tanken er god, men vi ser det som uhensiktsmessig. Det gjev meir detaljstyring, ikkje mindre, og det er det siste vi treng. Difor føreslår vi ei kritisk vurdering av antal direktørar, ein kritisk gjennomgang av korleis statleg verksemd blir regulert og leia, og at leiarar skal ha som hovudoppgåve å vere tett på fagfolka sine og leggje til rette for den jobben dei er godt utdanna til å gjere, så dei kan vere trygge og gjere den jobben. Med det tek eg opp forslaga frå Miljøpartiet Dei Grøne.

Eg har gleda av å setje fram eit representantforslag frå stortingsrepresentantane Erling Sande, Geir Pollestad, Bengt Fasteraune, Helge André Njåstad, Erlend Wiborg, Kristian August Eilertsen, Erlend Svardal Bøe, Bård Ludvig Thorheim, Grunde Almeland og meg sjølv om alkoholsal i fjernbetente butikkar.

Overbehandling og overdiagnostikk er allereie ei av dei største helseutfordringane våre og får lite merksemd. Det fører ikkje berre til unødvendig ressursbruk, og at dei som treng helsehjelp, må vente unødvendig lenge. Overbehandling og overdiagnostikk fører også til uhelse på fleire måtar. Det fører til unødvendige bekymringar i ventetida, både for dei som vert greidde ut unødvendig, og for alle dei andre som må vente lenger, og det fører til plager knytte til behandlinga. I verste fall kan det føre til varige mein eller livstrugande komplikasjonar som følgje av utgreiing og behandling som i tillegg er fullstendig unødvendig. Det er så mykje lettare å greie ut meir og behandle meir, for det får ein sjeldan kritikk for, sjølv ikkje når det går gale. Kva vil helseministeren gjere for at helsepersonell kan vere trygge og ta kloke val også i framtida – til beste for alle?

Det er stor underkapasitet i psykiatrien, spesielt i distrikta, og opptrappinga i psykisk helse merkar ein lite til. Hos oss i Sogn og Fjordane veit eg at det er ei vesentleg utfordring at pasientar ikkje møter til time i barne- og ungdomspsykiatrien, og at ein ikkje tek ikkje-møtt-gebyr. Det er svært vanskeleg å få utnytta timar på fridagane i skulen. Vi lurer på kor godt kapasiteten i dagens psykiatri faktisk er utnytta. Dei som jobbar i psykiatrien, må få tillit og tryggleik til prioritere, så dei sjukaste får rask og effektiv behandling. Rekruttering er ei stor utfordring, spesielt i distrikta. Vi lurer på: Vil helse- og omsorgsministeren sørgje for fleire døgnplassar og støtte forslaget vårt om auka løyvingar, betre rekruttering til distrikta og eit godt desentralisert tilbod i psykiatrien?

Vi har eit felles ansvar for å løyse dei utfordringane vi har – det trur eg vi er heilt einige om – med tanke på omsyna til både kommunen og naturen. Eg meiner oppriktig at konfliktnivået er noko for høgt. Det opplever eg iallfall at det gong på gong har vore i mitt formannskap. For meg handlar ikkje det om å snakke ned lokaldemokratiet, for det er kjempeviktig – det er vi heilt einige om. Å få ned behandlingstida, få føreseielegheit og ta vare på dyr og natur håpar eg vi kan ha eit godt samarbeid om vidare. Eg er sikker på at det betyr mykje for Arbeidarpartiet, slik statsråden har uttrykt. Eg ser fram til eit veldig godt samarbeid og håpar vi kan ta ein god prat om dette ved høve.

Det er brei politisk einigheit om at vi skal stoppe naturtapet og også prøve å redusere dette konfliktnivået. Eg opplever at det i kommunalpolitikken tek lang tid, og at det er eit ganske høgt konfliktnivå i mange arealsaker. Vi ser gong på gong at store naturverdiar fyrst blir kartlagde veldig seint i planprosessen, og då blir det vanskeleg å snu, sjølv om det kunne vore god grunn til det. Eit eksempel er planlegginga av ammoniakkfabrikken på Holmaneset i Bremanger. Der veks den eldste kjende kystfuruskogen på Vestlandet på havnivå, og kommunen vel å oversjå både sterke tilrådingar frå statsforvaltaren og lokale protestar. Statsforvaltaren er avgjerande for å ivareta omsynet til norsk natur og sjå den heilskapen som den enkelte kommune ikkje kan ha oversikt over. Ein alvorleg trussel mot dette og også mot matjorda er at regjeringa signaliserer at dei ønskjer få motsegn og også køyrer over statsforvaltaren når motsegn derfrå hamnar på statsrådens bord. Er statsråden einig med MDG i at tap av norsk natur må stansast, og har han tenkt å støtte statsforvaltarane og ikkje køyre over dei i nasjonale interesser?

Vi er glade og stolte av den norske naturen, på tvers av partilinjer og uansett kor i landet vi bur. Det har vi jammen god grunn til. Det er eit fantastisk vakkert land, med unike naturkvalitetar og økosystem det verkeleg er verdt å ta vare på. Samtidig har naturen vår store utfordringar, og mange dyre- og fugleartar er i stor krise. Vi byggjer ned mykje natur år for år, og ser ein tilbake, er det skremmande å sjå kor fort den utviklinga går. 80 pst. av sjøfuglane har forsvunne frå fuglefjella. Kvart år mistar vi fleire tusen dekar matjord. Villreinen og villaksen er på raudlista, og tidlegare veldig rike lakseelver må stengast. Drygt 100 artar er antekne utrydda frå norsk natur sidan 1800-talet. Dette er ein katastrofe i sakte film, som stort sett skuldast at folk med særs gode intensjonar og ønske for kommunen sin ønskjer å realisere endå eit nytt utbyggingsprosjekt. Kommunane skal vege omsynet til verdifull natur opp mot interessene til kommunane og utbyggjarar. Dessverre ser vi at viktige nasjonale målsetjingar ikkje blir nådde, sidan lokalt sjølvstyre vektlegg omsynet til natur og matjord i relativt liten grad. Med mine ti års erfaring frå kommunepolitikken synest eg det er fullt forståeleg, men det er sørgjeleg for naturen og for generasjonane i framtida. Ansvaret for å hindre at dette blir ein tragedie for allmenningen som øydelegg livsgrunnlaget vårt, ligg hos kommunalministeren, som er sjefen for norsk arealpolitikk og planpolitikk. Det er statsråd Skjæran som må sjå heilskapen i økosystema og sørgje for at nasjonale omsyn blir tekne. Korleis ser statsråden på at kommunane si avveging mellom natur og nedbygging totalt sett gjer at me ikkje når nasjonale mål, og kva vil han gjere med det?

Først: Naturtapet må stansast, og difor meiner vi det er på høg tid å stanse dumpinga i Førdefjorden til det er rettskraftig dom. Eg skal dernest snakke kort om lokalsjukehusa. Vi er mot kutt i tenestene i Lærdal og på Eid, men det er samtidig nødvendig å utvikle framtidas lokalsjukehus. Å sementere det tilbodet vi har, i staden for å utvikle det nye som trengst endå meir, meiner vi er feil, og difor har vi fremja eit nytt forslag. Det lyder som følgjer: «Stortinget ber regjeringa sikre at endringar i tenestetilbodet ved Lærdal og Nordfjord sjukehus vil gje eit minst like godt fagleg tilbod på tenestestadene i Sogn og Nordfjord som i dag.» Vi har god dialog med Arbeidarpartiet om å utvikle dette og ønskjer å fortsetje det arbeidet, så stem for forslag nr. 40.

Eg har lyst til å snakke om takksemd og om tillit. På denne tida i fjor var eg i Sør-Sudan som einaste kirurg på eit lite distriktssjukehus. Sør-Sudan er kanskje verdas minst utvikla land med ein «failed state», dessverre, og med ein svært høg dødelegheit blant mødrer og barn, heilt i verdstoppen. Der hadde eg det privilegium å få hjelpe menneske utsett for mykje forskjellig – frå bl.a. torturofre som var utsette for den grovaste tortur, til i den andre enden å ta imot velskapte barn med keisarsnitt og forhåpentleg bidra til betre mor-barn-helse, og å behandle tilfeldige ofre for væpna opprørarar. For meg var det eit stort privilegium og noko av det mest meiningsfulle eg har gjort i mi karriere som kirurg. Eg kjenner på stor takksemd for at eg har fått vere med på noko slikt – ikkje minst når eg kjem heim og ser kva eg kjem heim til, der eg lever på den lykkelegaste og beste staden på jorda, i den lykkelegaste tida av alle. Vi har eit fantastisk helsevesen med flotte, dyktige helsearbeidarar, men det er no eingong slik at vi ikkje skal kvile på laurbæra. Vi skal ikkje sjå til andre stader og seie at vi har det bra nok som vi har det. Vi skal jobbe med å bli betre i helsevesenet. Leger, sjukepleiarar, fysioterapeutar og andre helsearbeidarar må få lov til å jobbe med det dei er utdanna til, og gjere den fantastiske jobben dei kan. Vi må få slutt på unødvendig registrering, rapportering og dokumentasjon, og fagfolka må få tilliten og tryggleiken tilbake til beste for pasientane. Utrygge fagfolk og fagfolk som druknar i alt anna enn det dei skal drive med, gjer ikkje den jobben vi kan ønskje oss. Eg har fremja eit forslag, og det er fordi vi er mot nedbygging av lokalsjukehusa – som det blir lagt opp til i mitt område, i Helse Førde – på Nordfjordeid og i Lærdal. Samtidig er vi nøydde til å tenkje nytt om kva tenester som vil vere viktig å byggje opp på framtidas lokalsjukehus for å gje best mogleg tenester nær folk i åra som kjem. Difor meiner vi det er riktig å gjere endringar, men vi må gje noko tilbake, og vi må gje det som folk faktisk treng meir enn det dei har i dag. Difor har eg fremja forslag nr. 40. Det er mogleg det vil bli justert noko i tråd med at vi har ein dialog med Arbeidarpartiet. Forhåpentleg kan vi få fleirtal for forslaget med litt endringar. Så meiner vi det er god grunn til å sjå på leiarløner, og vi støttar difor Raudts forslag nr. 7, men synest at forslag nr. 8, som trekkjer konklusjonane, er altfor tidleg. Vi stemmer primært for Arbeidarpartiets forslag nr. 22, der ein vil greie ut og sjå på skiljet mellom investering og drift. Vi meiner det er uheldig å trekkje konklusjonane, slik Senterpartiet gjer i forslag nr. 29, og stemmer ikkje for det forslaget.

Ja, eg tek opp forslag nr. 40 på vegner av Miljøpartiet Dei Grøne.

Det er med stor respekt og rett og slett ærefrykt eg står på denne talarstolen og begynner arbeidet mitt som stortingsrepresentant for Sogn og Fjordane. Eg skal vise meg tilliten verdig til alle som har stemt på MDG og på meg. I dag utgjer naturtapet ein eksistensiell trussel for menneskja. NRK har dokumentert at Europa byggjer ned natur i eit skremmande tempo, og Noreg er blant verstingane. Som naturvernar i sjela går dette sterkt inn på meg. Naturen blir utsett for angrep frå mange kantar. I Sogn og Fjordane, der eg kjem frå – det høyrest riktignok ikkje slik ut – byggjer dei ned kystfuruskog av høgste nasjonale verdi på Holmaneset i Bremanger for å byggje ein amoniakkfabrikk. Dette viser korleis naturverdiane blir vurderte altfor seint i planane, og alternativvurderingane er fullstendig fråverande. I Jølster blir Jostedalen nasjonalpark utfordra av eit gondolprosjekt som er heilt meiningslaust i ein gamal kulturarv som eg sjølv har gått i fleire gonger og sett stor pris på. Vindturbinar blir bygde i sårbar natur, og det er stadig nye planar utan at vi veit kva dette gjer med naturmangfaldet. Oppdrettsanlegg forureinar fjordane og truar villaksen. Verna vassdrag er under press frå utbyggingsglade politikarar, og leveområda til villreinen blir stykka opp og er under stort press. Det er på høg tid med eit historisk løft og ein historisk snuoperasjon for naturen, for å stanse naturtapet etter mange generasjonar der det har gått heilt gal veg og i skremmande stort tempo. Å stoppe naturtapet krev korkje ny teknologi, store investeringar eller internasjonalt samarbeid. Det er ei lågthengande frukt. Det krev berre at vi sluttar å byggje ned. Det er òg av dei mest effektive klimatiltaka vi kan gjere. Regjeringa treng verkeleg oss for å få til ekte grøn politikk. Det fleirtalet som regjeringa no byggjer på, er grønare enn det nokon gong har vore, og det må få store konsekvensar for den praktiske politikken og for naturen.

Eg er lege og kirurg og har jobba i faget heilt fram til eg blei vald inn her. Det er god grunn til å stille spørsmål ved leiarløningar, men eg synest det er endå større grunn til å spørje om vi har rett leiarkompetanse og rett leiingskultur. Erfaringa mi er at leiarar innan helse i altfor stor grad har minimal kontakt med grasrota og er usynlege ute i avdelingane dei skal leie. Dei er prega av interne møte og rapportering oppover, og det blir vanskeleg å skilje vesentlege frå mindre vesentlege klager og dermed prioritere rett. Vi som er helsearbeidarar, er vane med å drukne i dokumentasjon og byråkrati, og vi har etter kvart stor utryggleik i jobben på grunn av stadig lågare terskel for kva som kan kallast for ein feil. Spørsmålet mitt til statsråden er: Vil han bidra til ein annan leiingsfilosofi, der god og tett kontakt med fagfolk og fotfolk er sentralt, og der dokumentasjonen skal ned og tryggleiken til fagfolka opp?